Euclid ilk büyük veri paketini yayımladı: 900 milyon gökada, 15 bin mercek adayı
ESA'nın Euclid teleskobu DR1-Foundation paketini yayımladı: bir milyardan fazla cisim, 13 aylık gözlem ve evrenin üç boyutlu haritasının ilk parçaları.

Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Euclid uzay teleskobu, ilk büyük veri paketini 12 Kasım'da yayımladı. DR1-Foundation adı verilen paket, yaklaşık 13 aylık gözlemi kapsıyor, dolunayın 9.500 katı büyüklüğünde bir gökyüzü alanından gelen ve bir milyardan fazla gök cisminin ışığını içeriyor. ESA'ya göre bu, teleskobun 2023 ortasındaki fırlatılışından bu yana yayımlanan ilk büyük görev verisi.
Euclid'in asıl amacı, karanlık enerjiyi ve karanlık maddeyi anlamak için evrenin şimdiye kadarki en büyük üç boyutlu haritasını çıkarmak. ESA, yeni verinin bu haritayı kurmaya başlamak için gereken "yapboz parçalarını" bilim insanlarına ilk kez verdiğini belirtiyor.
Paketin içinde neler var?
ESA'nın verdiği rakamlara göre DR1-Foundation şunları içeriyor:
- 900 milyondan fazla gökada,
- yaklaşık 15 bin güçlü kütleçekimsel mercek adayı,
- 60 milyonun üzerinde kuasar adayı,
- 160 milyondan fazla kaynağın tayfı,
- 1.900 kare derece gökyüzünü kapsayan, toplam 1,7 milyon gigabayt veri.
Veriler görüntüler ve büyük gökyüzü mozaikleriyle birlikte geliyor. Euclid Wide (Geniş) ve Deep (Derin) taramalarından toplanan bu alan, teleskobun altı yıllık görevinde tarayacağı gökyüzü alanının yaklaşık yüzde 14'ü. Gözlemler 2024 baharından 2025 baharına uzanıyor. ESA'nın proje bilimcisi Valeria Pettorino, önceki yayınların birkaç günlük gözlemi ve yaklaşık 60 kare dereceyi kapsadığını hatırlatıp bu sürümü "ölçekte bir değişim" olarak tanımlıyor. ESA Bilim Direktörü Carole Mundell ise yayımlananların "güzel resimlerden çok daha fazlası" olduğunu, bugünün bilimsel bir dönüm noktası olduğunu söylüyor.
Mercek avında ölçek atlaması
Güçlü kütleçekimsel mercek, uzaktaki bir gökadanın ışığının öndeki bir gökada tarafından belirgin biçimde bükülüp büyütülmesiyle ortaya çıkıyor. ESA'ya göre bu sistemler çok nadir: Birkaç bin gökadadan yalnızca biri mercek görevi görüyor. Dünya'nın bulanık atmosferi küçük olanları gizliyor, önceki uzay teleskopları da çok sayıda mercek bulmaya yetecek geniş alanı tarayamıyordu.
ESA, yeni sürümün bugüne kadarki en büyük güçlü mercek kataloğunu içerdiğini ve bunun önceki tüm katalogların toplamından büyük olduğunu bildiriyor. Adayların bulunmasında makine öğrenmesi ile "Space Warps" adlı vatandaş bilimi projesine katılan binlerce gönüllü rol oynadı. Portsmouth Üniversitesi'nden Euclid Konsorsiyumu üyesi Natalie Lines, bu tür merceklerin tek tek gökadaların, görünmeyen karanlık maddeleri dâhil, "tartılmasına" ve evrenin genleşmesinin incelenmesine olanak verdiğini söylüyor. Aynı kataloğun hepsi aynı teleskopla ve aynı yöntemle bulunduğundan, mercekler artık tek tek nadir örnekler değil, binlerce üyeli bir popülasyon olarak incelenebilecek. Katalogda birden fazla arka plan gökadasının aynı ön plan gökadası tarafından merceklendiği "bileşik mercekler" gibi nadir düzenlekler de yer alıyor.
Gökada kümeleri ve kuasarlar
Veri paketi, bir kümenin en parlak gökadasını saran sönük ve dağınık yıldız ışığına, yani küme içi ışığa dair bilgiler de içeriyor. Bu ışık, kümenin nasıl oluştuğuna dair bir tür fosil kayıt sayılıyor ve gizli karanlık madde uzantılarının izini sürmeye yardım edebiliyor. ESA'ya göre Euclid bu çok sönük ışığı yüzlerce kümede çok büyük uzaklıklara kadar saptadı. Euclid'in görüntüleri arasında Horologium üstkümesi, Messier 81 gökada grubunun üyeleri, halka gökada NGC 1291 ve zengin gökada kümesi Abell 3128 de var.
Kuasarlar ise büyük gökadaların ömründe kısa süren, merkezdeki kara deliğe yoğun madde aktığı için son derece parlak ışık yaydıkları bir evre. ESA, Euclid'in evrenin şimdiki yaşının yalnızca yüzde 5'i kadar olduğu döneme uzanan çok eski kuasarlar keşfettiğini, yeni veri setinin de listeye 60 milyondan fazla aday eklediğini belirtiyor.
Üç boyutlu harita nasıl çıkacak?
Haritanın kilit adımı, gökadaların uzaklığını ölçmek. Euclid bunu tayfölçümle yapıyor: Gökadaların ışığını gökkuşağına benzer bir tayfa ayırıyor ve bu tayftaki işaretlerin konumundan uzaklığı çıkarıyor. Euclid özellikle uzak gökadalardaki yıldız oluşturan hidrojen bulutlarının yaydığı hidrojen-alfa ışığını arıyor. DR1-Foundation'ın 160 milyon kaynağa ait tayfı, kozmik ağ olarak adlandırılan, gökadaları birbirine bağlayan görünmez iplik ağının üç boyutlu yapısını haritalamak için kullanılacak.
Sırada ne var?
ESA'ya göre veri seti toplam tarama alanının yaklaşık yüzde 14'ünü kapsıyor. Tam Veri Yayını 1'in 2027 ortasında gelmesi bekleniyor; bu sürüm güçlü mercekleri tamamlayacak zayıf mercekleme gözlemlerini ve gökadaların ile kümelerin kozmik ağa nasıl oturduğuna dair hesapları da ekleyecek. Euclid, Ekim 2024'te ilk büyük haritasını, Mart 2025'te ve Haziran 2026'da da ön veri paketlerini yayımlamıştı. Asıl soru, bu devasa kataloğun karanlık enerjiye dair sınırları ne kadar daraltacağı. Verinin ESA'nın Euclid Data Space platformunda araştırmacılara açık olması, yanıtın yalnızca Euclid ekibinden değil, dünyanın dört bir yanından gelmesini sağlayabilir.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















