WorldWide Telescope (WWT) nedir? Microsoft'tan AAS'ye geçen gökyüzü yazılımı
WorldWide Telescope, gerçek teleskop görüntülerini gökyüzündeki konumlarına yerleştiren ücretsiz, açık kaynaklı bir yazılım; Microsoft Research'te doğdu, bugün AAS destekli bir topluluk projesi.
- Türü
- Yazılım
- Keşif
- 2008 (Microsoft Research)
WorldWide Telescope (WWT), gökyüzünü ve Güneş Sistemi'ni bilgisayarda ya da tarayıcıda gezmenizi sağlayan, ücretsiz ve açık kaynaklı bir astronomi görselleştirme yazılımıdır. Adına rağmen fiziksel bir teleskop değil; gerçek teleskopların görüntülerini ve verilerini gökteki doğru konumlarına yerleştiren bir yazılım ve veri paketidir. 2008'de Microsoft Research tarafından yayımlanan program, bugün açık kaynaklı bir proje olarak sürüyor ve Amerikan Astronomi Derneği'nin (AAS) desteğiyle gelişti.
WorldWide Telescope ne işe yarar?
WWT'nin temel fikri, "gökyüzünü bir harita uygulaması gibi gezmek"tir. Fareyle kaydırıp yakınlaştırdığınızda ekrandaki görüntü gerçek gökyüzündeki konumuyla örtüşür; üstelik hangi dalga boyunda bakacağınızı seçebilirsiniz. Proje belgelerine göre bu, radyodan gama ışınına uzanan farklı bantlardaki tüm gökyüzü taramalarını ve dünyanın en iyi teleskoplarının çektiği görüntüleri aynı arayüzde toplamak demek. Böylece aynı nesneyi örneğin görünür ışıkta ve kızılötesinde art arda açıp karşılaştırabilirsiniz.
Yazılımın başlıca kullanım alanları şunlar:
- Keşif: Gökyüzünde gezinmek, bir nesneye yakınlaşıp çevresindeki bölgeyi görmek.
- Anlatım: "Tur" adı verilen, kamera hareketi, metin, müzik ve anlatımla hazırlanmış rehberli gösteriler.
- Araştırma: Kendi görüntü ve tablo verilerinizi gökyüzü haritasının üzerine bindirmek.
- Planetaryum: Kubbe projeksiyonuyla gösteri yapmak.
Kim geliştirdi, ne zamandan beri var?
Fikrin kökü 2002'ye uzanır. Veri tabanı uzmanı Jim Gray, Dünya görüntülerini düzenleyen Terraserver projesinde kullandığı yaklaşımı gökbilimin dağınık görüntü arşivlerine uygulamayı tasarlıyordu. Gray'in 2007'de denizde kaybolması üzerine Microsoft Research'teki meslektaşları bu hayali gerçeğe dönüştürmeye girişti. Yazılım geliştirmeyi, 3B grafik uzmanı ve amatör astronom Jonathan Fay yürüttü; Harvard'dan Alyssa Goodman gibi gökbilimciler ve eğitimcilerle birlikte çalıştı.
Windows istemcisi ilk kez Şubat 2008'de TED konferansında tanıtıldı, resmî lansman 12 Mayıs 2008'de yapıldı. Web uygulaması yaklaşık bir yıl sonra geldi. Sonraki yıllarda program planetaryumlarda, yer bilimi ve gezegen bilimi gibi alanlarda da kullanılmaya başlandı.

Verileri göster
| 2002 | Jim Gray'in fikri |
|---|---|
| 2008 Şub | TED'de ilk tanıtım |
| 2008 May | Resmî lansman |
| 2014 | Açık kaynak kararı |
| 2016 | AAS'nin üstlenmesi |
| 2022 | Windows 6.1.2.0 sürümü |
| 2023 | NumFOCUS himayesi |
Microsoft Research'ten AAS'ye geçiş
2014'te Microsoft Research'teki yeniden yapılanma WWT'yi yeni bir kurumsal yuva arayışına itti. Microsoft projeyi kapatmak yerine açık kaynağa açtı: fikrî mülkiyeti .NET Foundation'a devretti, kaynak kodunu GitHub'da MIT lisansıyla yayımladı. Bugün Windows istemcisinin kodunun telif hakkı .NET Foundation'a aittir.
Amerikan Ulusal Bilim Vakfı'nın (NSF) desteğiyle bir çalışma grubu projeye yeni yol haritası çizdi ve 2016'da WWT'nin Kuzey Amerika'nın başlıca profesyonel gökbilimci kuruluşu olan Amerikan Astronomi Derneği'ne (AAS) emanet edileceği duyuruldu. AAS, projenin kurucu destekçisi olarak ticari bir üründen açık bir topluluk projesine geçişi mali ve idari olarak sağladı. 2023'te proje, açık kaynaklı bilimsel yazılımı destekleyen kâr amacı gütmeyen NumFOCUS'un mali himayesine alındı. Gordon ve Betty Moore Vakfı da projeye hibe veren kuruluşlar arasında anılıyor.
Nasıl bir program? Modlar ve özellikler
WWT birkaç "mod"dan oluşur. Proje sayfalarının anlattığına göre başlıcaları şunlardır:
- Gökyüzü (Sky): Dünya'dan görünen gökyüzünü, gerçek teleskop görüntüleriyle kaplı biçimde gösterir. Ana modu budur.
- 3B Evren (Solar System): Güneş Sistemi'ni üç boyutlu gösterir; uzaklaştıkça yakın yıldızlara, Samanyolu'na ve diğer galaksilere uzanır. Zamanı ileri-geri sararak gezegen konumlarını ve tutulmaları izleyebilirsiniz.
- Dünya ve gezegenler: Mars'ın yanardağlarından Jüpiter'in Büyük Kırmızı Leke'sine kadar yüzeyleri ayrıntılı inceleme imkânı.
- Panorama: Ay'a iniş bölgelerinden ve Mars gezgin araçlarından 360 derecelik panoramalar.
- Sandbox: Kendi 3B modellerinizi boş bir evrende görüntüleme alanı.
Programın en çok anılan özelliği turlardır. Tur, film gibi akar ama duraklatıp ilginizi çeken bölgeye girebilir ya da bağlantılara tıklayıp nesne hakkında daha fazla bilgi alabilirsiniz. Amatör gökbilimciler için de teleskop ve kamera seçip görüş alanının gökyüzünde nasıl görüneceğini önizlemek, ASCOM üzerinden bilgisayar denetimli bir teleskopa bağlanmak gibi işlevler var.
WWT, sanal gözlemevi standartlarını kullanarak verisini web üzerindeki farklı kaynaklardan çeker; yani tek bir devasa veri tabanı yerine dağıtık bir arşivler ağına bağlanır. Bu, yazılımın hâlâ gökyüzü haritası olduğu kadar bir veri keşif aracı olmasının sebebidir.
Ücretli mi, açık kaynak mı? Hangi işletim sistemlerinde çalışır?
WWT tamamen ücretsizdir ve kaynak kodu MIT lisansıyla açıktır. Üç ana biçimde karşınıza çıkar:
- Web istemcisi: Kurulum gerektirmez, tarayıcıda çalışır; bu nedenle Windows dışındaki sistemlerde de (macOS, Linux, akıllı telefon ve tablet) kullanabilirsiniz. Proje sayfası "web tarayıcısı olan her yerde" çalıştığını belirtir.
- Windows istemcisi: Ayrı kurulan masaüstü uygulaması; planetaryum kullanımı için asıl bu sürüm gerekir. Güncel kararlı sürüm 6.1.2.0'dır (12 Temmuz 2022). Proje, Windows 7'den 11'e kadar sürümlerde çalıştığını, önerilen donanım olarak ise 8 GB ve üstü bellek ile en az 1 GB video belleği olan, DirectX 11 uyumlu ayrı bir ekran kartı gerektiğini belirtiyor. Bu sürümün macOS ya da Linux karşılığı yoktur.
- Python ve JavaScript araçları: pywwt paketi WWT'yi Jupyter not defterlerine getirir; WebGL motoru ise kendi web uygulamanızı yapmanız için TypeScript kitaplığı olarak sunulur.
Windows'a özel eski eklentiler (Excel eklentisi gibi) artık bakımda değildir.
Türkçe desteği var mı?
Resmî sayfalarda ve proje belgelerinde Türkçe arayüz desteğine rastlamadık; program İngilizce arayüzle kullanılıyor. Yani menüler, turların çoğu ve belgeler İngilizcedir. Gök cisimlerinin adları (örneğin Messier numaraları) uluslararası olduğundan nesne bulmak sorun olmaz, ama Türkçe anlatımlı tura ihtiyacınız varsa kendi turunuzu hazırlamanız gerekir. Tur hazırlama araçları bunu mümkün kılıyor.
Kimin işine yarar?
Öğrenciler ve öğretmenler: Projenin eğitim sayfası, Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nde yürütülen Cosmic Data Stories ve WWT Ambassadors programlarını öneriyor; bunlar WWT'yi sınıf içi astronomi etkinlikleri için kullanıyor. Tur sistemi, mevsimlerin oluşumu ya da bir güneş tutulması gibi konuları görsel biçimde anlatmaya uygundur.
Amatör gökbilimciler: Gözlem öncesinde bir hedefi görmek, görüş alanını planlamak ya da gökyüzünün kızılötesi görünümünü merak edip karşılaştırmak için kullanışlıdır.
Araştırmacılar: pywwt ile tablo verilerini ve görüntüleri notebook içinde gökyüzü haritasına yansıtabilir, büyük görüntüleri toasty paketiyle web için parçalara (tile) bölebilirler. Projenin "kimler kullanıyor" listesinde, Chandra Kaynak Kataloğu gezgini ve ADS tüm gökyüzü taraması gibi araştırma uygulamaları da yer alıyor.
Planetaryum işletmecileri: Windows istemcisi tek projektörlü taşınabilir kubbelerden onlarca projektörlü büyük tesislere kadar çalışabilir; kubbe için gerekli eğriltme ve harmanlama (blending) araçlarını içerir.
Nasıl başlanır?
- En kolay yol web istemcisidir: WorldWide Telescope sitesindeki "web client" bağlantısından açın, kurulum gerekmez.
- Bir görüntü kaynağı (örneğin bir teleskopun tüm gökyüzü taraması) seçin; ilgilendiğiniz nesneyi bulup yakınlaşın.
- Hazır bir tur izleyin; turları duraklatıp ilginizi çeken yere girebilirsiniz.
- Daha ileri gitmek isterseniz Windows istemcisini kurun ya da Python biliyorsanız pywwt'yi deneyin. Proje bulut tabanlı Jupyter not defterleri de sunuyor.
Proje ana sayfasında Artemis II görevinin konum ve yörüngesini izleme, Hubble ile Webb görüntülerini karşılaştırma gibi hazır etkileşimli sayfalara da bağlantılar var.
Benzer programlarla farkı
WWT'yi öteki gökyüzü yazılımlarıyla karıştırmamak için asıl ayrım noktası "yer" ve "veri" yaklaşımıdır:
- Stellarium ve KStars gibi programlar, bulunduğunuz yerden gece göğünü simüle eden planetaryum yazılımlarıdır. WWT ise gökyüzünü gerçek teleskop görüntüleriyle kaplayıp tur ve veri anlatımına odaklanır.
- Aladin Sky Atlas ve ESASky arşiv ve katalog sorgulamaya dönük araştırma araçlarıdır. WWT'de de katalog ve arşiv verisi gösterilebilir, ama ağırlık görsel anlatım ve paylaşım üzerindedir.
- OpenSpace, planetaryum ve evren görselleştirmesine odaklanan başka bir açık kaynaklı projedir; WWT'nin "kimler kullanıyor" listesinde de anılır.
- Teleskop denetimi için Cartes du Ciel gibi araçlar daha yaygındır; WWT'de bu yan özelliktir.
Programı kullandığınız teleskopların kendisini tanımak isterseniz Hubble, James Webb ve Chandra sayfalarına, genel bilgi için teleskop nedir sayfasına bakabilirsiniz. WWT'de gezebileceğiniz örnek hedeflerden ikisi Girdap Galaksisi ve Karina Bulutsusu'dur; Ay yolculuklarına ilgi duyanlar Artemis II sayfasına göz atabilir.
Kısaca
- WorldWide Telescope, gerçek teleskop görüntülerini gökyüzündeki doğru konumlarına yerleştiren ücretsiz ve açık kaynaklı (MIT lisanslı) bir görselleştirme yazılımıdır.
- Microsoft Research'te geliştirildi; 2008'de yayımlandı, 2014'te açık kaynağa geçti ve 2016'da AAS'nin üstlendiği proje oldu; 2023'ten beri NumFOCUS'un mali himayesinde.
- Web istemcisi tarayıcıda her platformda çalışır; masaüstü istemcisi yalnızca Windows içindir ve planetaryum kullanımına açıktır.
- Güçlü yanı tur sistemi ve eğitim ile araştırma içeriği paylaşımıdır; Türkçe arayüz desteğine rastlanmadı.
- Öğrenci, amatör ve araştırmacı için başlangıç noktası web istemcisidir.
Aynı türdenTümü →
NASA Trajectory Browser nedir? Asteroit ve gezegen yörüngelerini arayan web aracıWeb tabanlı; NASA Ames Araştırma Merkezi, Görev Tasarım Bölümü
Gpredict nedir? Ücretsiz, açık kaynaklı gerçek zamanlı uydu takip programıLinux, Windows ve macOS (masaüstü)
Einstein@Home nedir? BOINC ile evde pulsar ve kütleçekim dalgası aramaWindows, macOS, Linux ve Android (BOINC istemcisi üzerinden; NVIDIA ve AMD ekran kartı desteği)
Backyard Worlds: Planet 9 nedir? Gönüllülerin kahverengi cüce aradığı projeWeb tarayıcısı (Zooniverse üzerinden; işletim sisteminden bağımsız)
Zooniverse nedir? Galaxy Zoo'dan doğan yurttaş bilimi platformu ve nasıl katılınırWeb tarayıcısı (işletim sisteminden bağımsız); bazı proje türleri için iOS ve Android uygulaması
PHD2 nedir? Uzun pozlamada iz kaymasını düzelten ücretsiz otomatik takip programıWindows, macOS ve Linux (Linux için Ubuntu paketleri toplulukça sağlanır); ASCOM ve INDI sürücüleriyle montür denetimi















