21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

GW150914 nedir? İlk doğrudan algılanan kütleçekim dalgası ve LIGO

GW150914, 14 Eylül 2015'te LIGO'nun yakaladığı ilk kütleçekim dalgasıdır; yaklaşık 36 ve 29 güneş kütleli iki kara deliğin birleşmesini ve Einstein'ın öngörüsünü doğruladı.

Türü
Kara delik
Bulunduğu yer
Güney gök yarıküresi (yaklaşık 150 derece karelik, yüzde 50 olasılıklı bölge)
Kütle
Birleşme sonrası yaklaşık 62 güneş kütlesi
Uzaklık
Yaklaşık 1,3-1,4 milyar ışık yılı
Keşif
14 Eylül 2015 (duyuru: 11 Şubat 2016)

GW150914, insanlığın doğrudan algıladığı ilk kütleçekim dalgası olayıdır. 14 Eylül 2015'te, yaklaşık 29 ve 36 güneş kütleli iki kara deliğin birleşmesinden doğan dalga, ABD'deki iki LIGO dedektörünü saniyenin yaklaşık beşte biri kadar bir süre titreştirdi. Sonuç 11 Şubat 2016'da duyuruldu; olay hem Einstein'ın 1916'daki öngörüsünü hem de çift kara delik sistemlerinin varlığını ilk kez doğrudan doğruladı.

Adı "gravitational wave" (kütleçekim dalgası) ile gözlem tarihinin (2015-09-14) birleşiminden gelir. Aşağıda olayın nasıl yakalandığını, sinyalin ne anlattığını ve neden bir dönüm noktası sayıldığını adım adım anlatıyoruz.

Bir bakışta GW150914

GW150914 rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Algılama tarihi14 Eylül 2015
Duyuru11 Şubat 2016
Kara delik kütleleri36 + 29 güneş kütlesi
Birleşme sonrası62 güneş kütlesi
Dalgaya dönüşen kütleyaklaşık 3 güneş kütlesi
Sinyal süresiyaklaşık 0,2 saniye
Anlamlılık5,1 sigma

Tarihçe: bir öngörüden doğrudan ölçüme

Albert Einstein genel görelilik kuramını 1915'te yayımladı; 1916'da da bu kuramın kütleçekim dalgalarını, yani uzay-zamanın ışık hızıyla yayılan dalgalanmalarını öngördüğünü gösterdi. Ayrıntılı kuramsal çerçeve için Genel görelilik ve Kütleçekim dalgaları sayfalarına bakabilirsiniz. Dalgalar o kadar zayıftı ki o dönemde ölçülmeleri mümkün görünmüyordu.

İlk dolaylı kanıt 1974'te geldi: Russell Hulse ve Joseph Taylor, ilk ikili pulsar sistemini buldu. Yörüngenin küçülme hızı, genel göreliliğin kütleçekim ışınımıyla kaybolacağını söylediği enerjiyle uyuşuyordu; iki bilim insanı bu çalışmayla 1993 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı. Bu tür ölü yıldızları Nötron yıldızları ve pulsarlar maddesinde anlattık. Ama dolaylı kanıt, dalganın kendisini yakalamak demek değildi.

Bunun için gereken makineyi, Caltech ile MIT'nin 1990'larda Ulusal Bilim Vakfı (NSF) desteğiyle kurduğu LIGO sağladı; kuruluşun ayrıntısı LIGO sayfasında. İlk nesil LIGO 2002-2010 arasında veri topladı, ancak hiçbir dalga yakalayamadı. 2008'de başlayan yükseltmeyle ortaya çıkan Advanced LIGO ise 2015'te devreye girdi. GW150914, bu yeni dedektörün resmî gözlem dönemi başlamadan, hâlâ mühendislik kipinde çalıştığı günlerde geldi.

LIGO nasıl çalışır?

LIGO, Hanford (Washington) ve Livingston (Louisiana) kentlerindeki iki aynı dedektörden oluşur; ikisi arasındaki mesafe yaklaşık 3.000 kilometredir. Her dedektör, kolları 4 kilometre uzunluğunda L biçiminde bir interferometredir: lazer ışığı iki kola bölünür, uçlardaki aynalardan yansıyıp geri döner ve iki ışın birleştirildiğinde girişim deseni oluşur. Işığın kollarda gidip gelmesi, etkin yol uzunluğunu yaklaşık 1.200 kilometreye çıkarır.

Bir kütleçekim dalgası geçerken bir kol uzar, diğeri kısalır; fark girişim desenini değiştirir. LIGO'nun bildirdiği duyarlılık, 10⁻¹⁹ metre mertebesindeki değişimleri ayırt edecek kadardır. Dedektörlerin iki ayrı yerde bulunması bir sınama olarak işe yarar: gerçek bir dalga iki yerde de görünmeli, yerel bir sarsıntı ya da gürültü ise yalnız birinde.

14 Eylül 2015: sinyal geliyor

Olay, 14 Eylül 2015'te 09:50:45 UTC'de (Türkiye saatiyle 12:50:45) kaydedildi. Sinyal iki dedektöre yaklaşık 6,9 milisaniye arayla ulaştı; bu fark, dalganın hangi yönden geldiğini daraltmaya yarar. Olası bir algılamayı bildiren tetikleyici, veri alındıktan üç dakika içinde raporlandı. İlk anda ekip, bunun gerçek mi yoksa dedektörlere bilerek enjekte edilmiş bir test sinyali mi olduğunu da sorguladı, çünkü sistem resmî gözlem döneminde değildi. Sonraki analizler sinyalin gerçek bir birleşmeden geldiğini gösterdi ve sonuç 11 Şubat 2016'da duyuruldu.

GW150914 sinyalinin Hanford ve Livingston dedektörlerindeki kayıtları ve kuramsal dalga biçimiyle karşılaştırılması
Caltech/MIT/LIGO Laboratuvarı, CC0

Sinyalin biçimi tipik bir "cıvıltı"ydı (İngilizce chirp): yaklaşık 0,2 saniyede, yaklaşık 8 salınım boyunca frekans 35 Hz'den 250 Hz'e, genlik de aynı anda yükseldi. Bu yükseliş, birbirinin etrafında hızla dönen iki cismin yaklaştıkça hızlanmasının izidir. İstatistiksel anlamlılık 5,1 sigma olarak hesaplandı.

Sinyal ne anlatıyor?

Dalga biçiminin genel görelilikle yapılan hesaplarla karşılaştırılması, kaynağın iki kara delikten oluştuğunu gösterdi. Bulguların özeti şöyle:

  • Kütleler: Kaynak çerçevesinde yaklaşık 36 ve 29 güneş kütlesi.
  • Birleşme sonrası: Yaklaşık 62 güneş kütleli bir kara delik; dönme parametresi yaklaşık 0,68.
  • Kaybolan kütle: Yaklaşık 3 (3,0 ± 0,5) güneş kütlesi. 36 + 29 = 65 olduğundan, 65 − 62 farkı kütleçekim dalgası olarak uzaya yayılan enerjiye karşılık gelir.
  • Tepe güç: Son milisaniyelerde yaklaşık 3,6 × 10⁴⁹ watt; LIGO bunu, gözlenebilir evrendeki bütün yıldızların ışık gücünün kabaca 50 katı olarak ifade ediyor.
  • Uzaklık: Yaklaşık 440 megaparsek, yani yaklaşık 1,3-1,4 milyar ışık yılı; hata payı geniştir.
  • Son evre: Birleşme anında iki cisim yalnızca yaklaşık 350 kilometre aralıklıydı ve birbirlerine göre hızları ışık hızının yaklaşık yüzde 30'undan yaklaşık yüzde 60'ına çıkmıştı.

Birleşmeden sonraki sönümlenen titreşim ("ringdown") de yeni oluşan kara deliğin beklenen davranışıyla uyumluydu. Gökyüzündeki konum ise iki dedektörle ancak kabaca belirlenebildi: Güney gök yarıküresinde yaklaşık 150 derece karelik, yüzde 50 olasılıklı bir bölge.

Neden bu kadar önemliydi?

GW150914, birkaç şeyin ilkiydi. Kütleçekim dalgalarının doğrudan algılanması, genel göreliliğin güçlü kütleçekim alanlarındaki ilk doğrudan sınaması oldu: dalga biçimi kuramın öngörüsüyle örtüştü, dalganın yolculuğu sırasında dağılma görülmedi ve bu, graviton kütlesine yaklaşık 2,1 × 10⁻⁵⁸ kilogramlık bir üst sınır getirdi. Ayrıca yıldız kütleli iki kara deliğin birbirinin çevresinde dönüp birleşebildiği, bu tür çiftlerin gerçekten var olduğu ilk kez gösterildi. Kara deliklerin genel yapısı için Kara delikler maddesine, ilk kara delik adayının öyküsü için Cygnus X-1 maddesine bakabilirsiniz.

Daha önce kara delikleri yalnızca çevrelerindeki madde ya da yıldız hareketleri üzerinden dolaylı yoldan inceleyebiliyorduk. Kütleçekim dalgaları ise ışıktan bağımsız yeni bir "duyu" ekledi: bu alan bugün kütleçekim dalgası astronomisi olarak anılıyor.

Işık karşılığı var mıydı?

İki kara deliğin birleşmesinde normalde ışık beklenmez, çünkü ortada ışıyacak madde yoktur. Yine de NASA'nın Fermi uydusundaki GBM aygıtı, olaydan yaklaşık 0,4 saniye sonra zayıf bir gama ışını sinyali bildirdi; rastlantısal örtüşme olasılığı yaklaşık yüzde 0,22 olarak hesaplandı. Öte yandan INTEGRAL gözlemevi anlamlı bir gama ya da sert X-ışını sinyali görmedi, nötrino aramaları da sonuç vermedi. Yani GW150914'ün ışık karşılığı kesinleşmiş sayılmaz. Hem kütleçekim dalgası hem ışık yakalanan olay ise iki nötron yıldızının birleştiği GW170817 oldu.

Duyuru ve 2017 Nobel Ödülü

LIGO ve Virgo işbirlikleri sonucu 11 Şubat 2016'da Physical Review Letters dergisinde yayımladı. LIGO Bilimsel İşbirliği'nde ABD'nin yanı sıra 14 ülkeden bin kadar bilim insanı, Virgo işbirliğinde ise 19 Avrupa araştırma grubundan 250'yi aşkın fizikçi ve mühendis yer alıyordu. Advanced LIGO'ya mali desteğin başında NSF geliyordu; Almanya'dan Max Planck Topluluğu, Birleşik Krallık'tan STFC ve Avustralya Araştırma Konseyi de destek verdi.

2017 Nobel Fizik Ödülü, "LIGO dedektörüne yaptıkları belirleyici katkılar ve kütleçekim dalgalarının gözlemi için" Rainer Weiss, Barry Barish ve Kip Thorne'a verildi; ödülün yarısı Weiss'a, dörtte biri Thorne'a ve dörtte biri Barish'e gitti. Weiss ile Thorne'u daha yakından tanımak için Rainer Weiss ve Kip Thorne sayfalarına göz atın.

Sonrası: dedektörler gürültüyü nasıl azalttı?

GW150914 bir istisna olarak kalmadı; LIGO'nun ve ortaklarının sonraki yıllarda yakaladığı çok sayıda birleşme olayı arasında ilk örnek oldu. 2015'ten bugüne dedektörlerin gürültüsü belirgin biçimde azaltıldı; LIGO Laboratuvarı'nın yayımladığı karşılaştırma, on yıl arayla algılanan iki kara delik birleşmesinin sinyalinin bu yüzden çok daha net göründüğünü gösteriyor.

On yıl arayla algılanan iki kara delik birleşmesi: dedektör yükseltmeleri gürültüyü azalttı
Caltech/MIT/LIGO Laboratuvarı, kamu malı

Ders bağlamında konuya daha öğretici bir giriş isterseniz Görelilik ve kütleçekim dalgaları dersine, olayın sayısal özetine ise GW150914: ilk doğrudan algılama infografiğine uğrayabilirsiniz.

Sık karıştırılanlar

  • Dalga ışık değildir. Kütleçekim dalgası uzay-zamanın kendisinin dalgalanmasıdır; ışık hızıyla yayılır ama elektromanyetik ışınım sayılmaz.
  • "Ses" gerçek bir ses değildir. Sinyal yaklaşık 35-250 Hz aralığındadır; bu, insan kulağının duyabildiği aralığa denk düştüğü için kayıtlar ses olarak dinletilebilir, ama uzayda hava yoktur ve duyulan şey, veriden üretilmiş bir dönüşümdür.
  • Kara delikler birleşirken "yok olan" bir şey yoktur. Eksilen yaklaşık 3 güneş kütlesi, E = mc² uyarınca dalga enerjisine dönüşmüştür.

Kısaca

  • GW150914, 14 Eylül 2015'te 09:50:45 UTC'de LIGO'nun Hanford ve Livingston dedektörlerinde kaydedilen ilk doğrudan kütleçekim dalgası algılamasıdır; duyuru 11 Şubat 2016'da yapıldı.
  • Kaynak, yaklaşık 36 ve 29 güneş kütleli iki kara deliğin birleşmesiydi; sonuçta yaklaşık 62 güneş kütleli bir kara delik oluştu.
  • Yaklaşık 3 güneş kütlesi, son milisaniyelerde yaklaşık 3,6 × 10⁴⁹ watt tepe güçle kütleçekim dalgasına dönüştü.
  • Algılama, genel göreliliğin güçlü alanlardaki ilk doğrudan sınaması oldu ve çift kara delik sistemlerinin varlığını gösterdi.
  • 2017 Nobel Fizik Ödülü, bu başarı nedeniyle Rainer Weiss, Barry Barish ve Kip Thorne'a verildi.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar