Güney Balığı takımyıldızı (Piscis Austrinus) nedir? Fomalhaut ve Lacaille 9352
Güney Balığı (Piscis Austrinus), Kova'nın altındaki küçük bir güney takımyıldızı: Fomalhaut, Güneş'e 12. en yakın sistem Lacaille 9352 ve Türkiye'den görülme koşulları burada.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kova, Oğlak, Mikroskop, Turna ve Heykeltıraş arasında, güney gökyüzünde
- Çap
- 245 derece kare (88 takımyıldız arasında 60.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); kökeni Babil'in 'Balık' takımyıldızı (MUL.KU)
Güney Balığı (Latince adıyla Piscis Austrinus, IAU kısaltması PsA), güney gökyüzünde Kova'nın altında yer alan küçük bir takımyıldızdır. Sönük bir desen olmasına karşın, sonbahar akşamlarında güney ufkunun hemen üstünde tek başına parlayan Fomalhaut sayesinde kolayca tanınır. Antik çağdan beri bilinen 48 takımyıldızdan biridir ve Türkiye'den yalnızca alçaktan, güney ufku açık bir yerden izlenebilir. Türkçe kaynaklarda adı çoğunlukla "Güney Balığı", bazen bitişik biçimiyle "Güneybalığı" yazılır; bu yazıda sitenin genelinde kullandığımız ayrı yazımı seçtik.
Genel bakış
Güney Balığı gökyüzünde 245 derece karelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında büyüklükte 60. sıradadır. Sınırları, sağ açıklık olarak yaklaşık 21 sa 27 dk ile 23 sa 06 dk, dik açıklık (deklinasyon) olarak ise yaklaşık −24,8° ile −36,5° arasındadır. Kuzeyinde Kova, kuzeybatısında Oğlak, güneybatısında Mikroskop, güneyinde Turna, doğusunda ise Heykeltıraş (Sculptor) bulunur. Adı, Latince "güneydeki balık" anlamına gelir ve onu Balık takımyıldızından ayırır.
Takımyıldızın sınırları içinde, çıplak gözün sınırı olan 6,5 kadir ve daha parlak 47 yıldız vardır. Messier kataloğundan hiçbir cisim bu sınırların içine düşmez. Takımyıldızların genel tarihi ve sınırlarının nasıl çizildiği takımyıldızlar maddesinde anlatılıyor.
Nerede ve ne zaman görülür?
Güney Balığı, enlemi +55° ile −90° arasında kalan gözlemciler tarafından görülebilir; yani kuzey yarımkürenin büyük bölümünden ufka yakın izlenir, güney yarımkürede ise yüksekte durur. Akşam gökyüzündeki en iyi dönemi sonbahardır; kaynaklarda en uygun gözlem anı olarak ekim ayında akşam saat 21 dolayı verilir. Yıldızlar her gece bir öncekinden yaklaşık dört dakika erken doğduğu için kasımda aynı konuma daha erken bir saatte gelir.
Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36° ile 42° kuzey) Fomalhaut'un dik açıklığı yaklaşık −29,6° olduğundan, güney meridyenine geldiğinde ufkun üzerinde kabaca 18° ile 24° yüksekliğe çıkar. Bu, uzatılmış kolun iki yumruğu kadar bir yüksekliktir. Takımyıldızın geri kalan yıldızları 4. kadirden sönük olduğu için alçakta, ışık kirliliği olan bir gökyüzünde seçilmesi zordur. Akdeniz ve Ege kıyıları gibi güney ufku açık yerlerde karanlık bir gecede deseni aramak mümkündür; kuzeydeki kentlerde ise çoğu zaman yalnız Fomalhaut görülür. Hangi gece neyin nerede olduğunu denemek için gökyüzü haritası sayfamızı kullanabilirsiniz.
Nasıl bulunur?
En kolay yol Fomalhaut'tan başlamaktır. Kanatlı At'ın Büyük Kare'sinin batı kenarını oluşturan iki yıldızı (Beta ve Alfa Pegasi) birleştirin ve çizgiyi güney ufkuna doğru uzatın; yaklaşık 45° sonra aynı bölgenin tek parlak yıldızına, Fomalhaut'a ulaşırsınız. Çevresi bomboştur: Kova'nın sönük yıldızları kuzeyde, Turna'nın yıldızları ise güneyde kalır. Fomalhaut'u bulduktan sonra balığın gövdesi, onun doğusuna doğru uzanan sönük bir yıldız dizisi olarak aranır.

Parlak yıldızları
Takımyıldızın görünür kadiri kadir cinsinden belli başlı yıldızları şunlardır:
- Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini): 1,16 kadirle gece göğünün 18. parlak yıldızı, yaklaşık 25,13 ışık yılı uzaklıkta. Güneş'in 1,92 katı kütleli, yaklaşık 16,6 katı ışıma gücünde, genç ve beyaz bir ana kol yıldızıdır. Adı Arapça fam al-ḥūt, yani "balığın ağzı" ifadesinden gelir. Ayrıntısı Fomalhaut sayfasında.
- Epsilon Piscis Austrini: 4,17 kadirle ikinci parlak yıldız; mavi-beyaz bir ana kol yıldızı, yaklaşık 400 ışık yılı uzakta, Güneş'in yaklaşık 4,1 katı kütleli ve yaklaşık 661 katı ışıma gücünde.
- Beta Piscis Austrini: 4,29 kadir, yaklaşık 143 ışık yılı uzakta.
- Delta Piscis Austrini: Asıl bileşeni 4,2 kadir, eşi 9,2 kadir olan çift yıldız; yaklaşık 172 ışık yılı uzakta.
- Zeta Piscis Austrini: K1 III türünden turuncu bir dev, yaklaşık 413 ışık yılı uzakta.
Görüldüğü gibi ikinci sıradan itibaren yıldızlar sönüktür; Fomalhaut tek başına takımyıldızın görünümünü belirler. Çin gök geleneğinde Beta, Delta ve Zeta, "Göksel Halat" anlamına gelen Tian Gang takımyıldızını oluşturur. Mira türü değişen S Piscis Austrini ise yaklaşık 271,7 günlük bir düzenle 8,0 ile 14,5 kadir arasında parlaklık değiştirir; bu yüzden en parlak halinde bile çıplak gözle görülmez.

Verileri göster
| Alan | 245 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 60. / 88 |
| Fomalhaut | 1,16 kadir |
| Fomalhaut'a uzaklık | 25,13 ışık yılı |
| 6,5 kadire kadar yıldız | 47 |
Komşumuz Lacaille 9352
Güney Balığı'nın en ilginç cisimlerinden biri çıplak gözle görünmez: Lacaille 9352 (Gliese 887), M0,5 V türünden bir kırmızı cüce. Görünür kadiri 7,34'tür ve Güneş'ten yaklaşık 10,7 ışık yılı uzaktadır; Güneş'e en yakın 12. yıldız sistemidir. Kütlesi Güneş'in yaklaşık yarısı, yarıçapı yüzde 47'si, yüzey sıcaklığı ise yaklaşık 3.670 K'dir. Gökyüzündeki hızlı yer değiştirmesi dikkat çekicidir: bilinen en yüksek dördüncü öz harekete sahiptir ve bunu 1881'de Benjamin Gould belgelemiştir.
Haziran 2020'de HARPS ve HIRES cihazlarıyla yapılan dikine hız ölçümleri, yıldızın çevresinde birden çok gezegen olduğunu gösterdi. Bugün en az dört gezegen (b, c, d, e) bilinir; en az kütleleri Dünya'nın yaklaşık 1,5 ile 6,5 katı arasındadır. 50,77 günde dolanan d gezegeni yaşanabilir kuşaktadır; Proxima Centauri b'den sonra bilinen en yakın ikinci yaşanabilir kuşak gezegenidir, ama Dünya'dan epeyce kütlelidir. Bu tür bulgular için ötegezegenler maddesine bakabilirsiniz. Takımyıldızda ayrıca HD 205739, HD 216770 ve HD 207832 yıldızlarının çevresinde dev gezegenler bulunmuştur.
Derin gökyüzü cisimleri
Takımyıldızın derin gökyüzü cisimleri Messier kataloğunda yer almaz; başlıcaları NGC 7172, NGC 7314 ve NGC 7259 gökadalarıdır. NGC 7172, John Herschel'in 23 Eylül 1834'te keşfettiği, yaklaşık 110 milyon ışık yılı uzaklıktaki kenardan görünen bir sarmal gökadadır: yaklaşık 100.000 ışık yılı çapında, 11,9 kadirdir ve çekirdeğini kalın bir toz şeridi örter. Hickson Kompakt Grubu 90'ın üyesidir; gruptaki öteki gökadalar NGC 7173, NGC 7174 ve NGC 7176'dır. NGC 7172'nin merkezinde bir aktif galaksi çekirdeği vardır ve optik olarak Seyfert 2 türü sayılır.
NGC 7259 gökadası, 2009'da keşfedilen ve 2012 eylülünde şiddetli bir patlama yaşayan SN 2009ip'e ev sahipliği yapar. Olay 2009'da süpernova adayı olarak keşfedilmiş, sonra parlak bir mavi değişen yıldızın patlaması, yani "süpernova taklitçisi" sayılmış; 2012'deki büyük patlama sırasında ise genç bir Tür IIn süpernova olarak sınıflandırılmıştır. PKS 2155-304 ise 0,116 kızıla kaymada bulunan, gökyüzünün en parlak blazarlarından biri olan bir BL Lacertae cismidir.
Mitolojisi
Güney Balığı'nın kökeni Babil'e uzanır: Babil gök geleneğinde "Balık" adıyla (MUL.KU) bilinen bir takımyıldız vardı. Yaklaşık MÖ 500'de Yunanlar bu figürü, Kartal, Karga ve Su Yılanı ile birlikte benimsedi. Yunan anlatımında Büyük Balık, Kova'nın döktüğü suyu yutar; Balık takımyıldızındaki iki balığın onun yavruları olduğu söylenir. Kapak görselindeki 19. yüzyıl haritasında bu sahne açıkça görülür: Kova'nın testisinden akan su, en alttaki balığın ağzına dökülür.
Mısır geleneğine göre balık, tanrıça İsis'in hayatını kurtardı; İsis de onu ve soyunu gökyüzüne yerleştirdi. Bir başka anlatıda, MÖ 5. yüzyıl Yunan tarihçisi Ktesias, balığın Suriye'de Bambyke yakınındaki bir gölde yaşadığını ve Afrodit'in kızı Derketo'yu kurtardığını aktarır. Takımyıldız, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un derlediği 48 takımyıldızın arasında yer aldı. Fomalhaut, Fars gök geleneğinde dört "kraliyet yıldızından" biri sayılırdı.
Bu yazıda doğrulayabildiğimiz, Güney Balığı'na ait Türk ya da Anadolu kaynaklı bir gök anlatısı yoktur; Türkçedeki ad, Batı kataloglarındaki adın karşılığı olarak kullanılır.
İlginç bilgiler
- Fomalhaut b, 2008'de Hubble verileriyle görünür ışıkta doğrudan görüntülenen ilk gezegen adayı olarak duyuruldu; sonraki kızılötesi gözlemler ve 2019-2023 çalışmaları onun, gezegenimsilerin çarpışmasından doğan genişleyen bir toz bulutu olduğunu gösterdi.
- Fomalhaut'un çevresindeki en dış halka yıldızdan yaklaşık 133 astronomik birim uzaktadır; kıyaslama için Güneş Sistemi'ndeki Kuiper kuşağı'nın iki katı ölçekte bir kalıntı diskidir.
- Fomalhaut üçlü bir sistemin üyesidir: TW Piscis Austrini ve LP 876-10 yıldızlarıyla birlikte, ama bu ikisi gökyüzünde ondan uzakta görünür.
Kısaca
- Güney Balığı (Piscis Austrinus), 245 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 60. sıradadır; Batlamyus'un 48 takımyıldızından biridir.
- En parlak yıldızı, 1,16 kadirle Fomalhaut'tur (yaklaşık 25 ışık yılı); geri kalan yıldızlar 4. kadirden sönüktür.
- Türkiye'den en iyi sonbahar akşamlarında, güney ufkunun yaklaşık 18-24° üstünde ve yalnız Fomalhaut çıplak gözle belirgin biçimde görülür.
- Güneş'e 12. en yakın yıldız sistemi Lacaille 9352 ve çok sayıda uzak gökada burada yer alır.
- Kökeni Babil'e uzanır; Yunan ve Mısır anlatılarında Kova'nın döktüğü suyu içen ya da İsis'i kurtaran balıktır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















