21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Mikroskop takımyıldızı (Microscopium) nedir? Gamma Microscopii, Lacaille 8760 ve AU Mic

Mikroskop (Microscopium), Lacaille'in 18. yüzyılda adlandırdığı sönük bir güney takımyıldızıdır; Türkiye'den alçakta görülür ve genç gezegen sistemi AU Microscopii'yi barındırır.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Güney gökyüzü (Oğlak, Yay, Dürbün, Hint, Turna ve Güney Balığı komşuluğunda)
Çap
210 kare derece (88 takımyıldız arasında 66. sıra)
Keşif
Nicolas-Louis de Lacaille, 1750-1754 Ümit Burnu gözlemleri; 1756 haritası, 1763 kataloğu

Mikroskop takımyıldızı (Latince adıyla Microscopium), güney gökyüzünde Oğlak'ın hemen altında yer alan, sönük ama ilginç komşulara ev sahipliği yapan bir takımyıldızdır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir ve adını 18. yüzyılda bileşik mikroskoptan almıştır. En parlak yıldızı yalnızca 4,68 kadir olduğundan karanlık bir gökyüzü ister. Türkiye'den görülür, ama güney ufkunun üstünde alçakta kalır; ayrıntısı aşağıda.

Genel bakış: adı, sınırları ve komşuları

Takımyıldızın IAU kısaltması Mic, Latince tamlama biçimi Microscopii'dir; bu yüzden yıldızlarına "Gamma Microscopii", "Alfa Microscopii" gibi adlar verilir. Güney Göksel Yarımküre'de 210 kare derecelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında alan bakımından 66. sıradadır. Sağ açıklığı yaklaşık 20 sa 27 dk ile 21 sa 28 dk, dik açıklığı yaklaşık −27,5° ile −45,1° arasındadır. Komşuları kuzeyde Oğlak, batıda Yay, doğuda Güney Balığı (Piscis Austrinus) ve Turna, güneyde ise Hint takımyıldızıdır; güneybatı köşesinde Dürbün (Telescopium) bulunur. Genel olarak takımyıldızların nasıl tanımlandığını Takımyıldızlar sayfasında anlattık.

Türkçedeki adı, Latince adının karşılığı olan mikroskoptan gelir; Türkçe astronomi kaynaklarında "Mikroskop takımyıldızı" diye geçer. Takımyıldızda Messier nesnesi yoktur ve 6,5 kadirden parlak yalnızca 43 yıldız içerir. Yani çıplak gözle bakanlar için göze çarpan bir şekli yoktur; bu da onu "bulması zor" takımyıldızlar arasına sokar.

Türkiye'den görülür mü?

Evet, görülür; ama alçakta ve sönük. Bir cismin güney yönünde ulaştığı en büyük yükseklik, 90° eksi gözlemcinin enlemi artı cismin dik açıklığıdır (dik açıklık güneyde eksi değer alır; atmosferik kırılma ve yerel engeller hesaba katılmaz). Takımyıldızın en güney ucu −45,1° dik açıklıktadır; yani kuzey enlemi yaklaşık 45°'nin güneyindeki her yerden bütünü ufkun üstüne çıkar. Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında kaldığı için takımyıldızın tamamı ülkenin her yerinden teorik olarak ufkun üstündedir. Ancak yükseklikler düşüktür:

  • Gamma Microscopii (dik açıklık yaklaşık −32,3°): 36° kuzeyde (Hatay'ın güneyi) yaklaşık 22°, Ankara enleminde (yaklaşık 40°) yaklaşık 18°, İstanbul enleminde (yaklaşık 41°) yaklaşık 17° yükselir.
  • Alfa Microscopii (yaklaşık −33,8°): 36° kuzeyde yaklaşık 20°, İstanbul'da yaklaşık 15°.
  • Takımyıldızın güney ucu (−45,1°): 36° kuzeyde yalnızca yaklaşık 9°, 42° kuzeyde ise yaklaşık 3° yükselir; bu kısım pratikte seçilemez.

Pratik sonuç: yıldızlar 4,7-4,9 kadir olduğu için şehir ışığı altında hiç görünmez. Akdeniz ve Ege kıyılarında, güney ufku denize açık ve karanlık bir yerde (Bortle ölçeğinde düşük bir sınıf) gözler karanlığa alıştıktan sonra Gamma, Epsilon ve Alfa Microscopii'yi tek tek seçebilirsiniz. Neredeyse tüm şekli bir arada görmeyi beklemeyin. Gözlem yerleri için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine, bulunduğunuz yerde gökyüzünde neyin göründüğünü denetlemek için gökyüzü haritası sayfasına bakabilirsiniz. Kuzey enlemi yaklaşık 62°'nin güneyindeki gözlemciler takımyıldızın en azından bir kısmını görebilir.

Hangi ay akşam gökyüzünde?

Mikroskop, kuzey yarımküre gözlemcileri için bir yaz sonu-sonbahar takımyıldızıdır. Eylül ayında akşam saat 21.00 sularında güney yönünde, gökyüzündeki en yüksek konumuna yaklaşır. Bu nedenle ağustos sonundan ekim sonuna kadar akşam karanlığında bakmak en uygunudur; kasımda akşamın erken saatlerinde batıya yaklaşır, kışın ise akşam gökyüzünde yoktur; şubat başında Güneş'le aynı yöne denk gelir.

Mikroskop takımyıldızının bölgesi: NOIRLab'ın 88 Takımyıldız projesi kapsamında astrofotoğrafçı Eckhard Slawik'in çektiği fotoğraf.
E. Slawik/NOIRLab/NSF/AURA/M. Zamani (CC BY 4.0)

Nasıl bulunur?

Takımyıldızda parlak bir çapa yıldız yoktur, bu yüzden komşuların yardımı gerekir. Önce güney göğünde Oğlak'ı bulun; Mikroskop onun hemen altında, Yay'ın doğusunda uzanır. Doğu tarafında Fomalhaut (Güney Balığı) ve Turna'nın Alnair'i gibi parlak yıldızlar vardır; Mikroskop, Turna'nın batısındaki sönük bölgedir. Gamma Microscopii'yi önce dürbünle arayıp bulduktan sonra çevresindeki yıldızlara geçmek en kolay yoldur. Dürbün seçimi için yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberine bakabilirsiniz.

Adının kökeni: mitolojisi olmayan bir takımyıldız

Mikroskop, antik çağlardan gelen bir takımyıldız değildir; bu yüzden ona bağlanan bir Yunan efsanesi yoktur. Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille, 1750-1754 arasında Ümit Burnu'nda güney gökyüzünü incelerken 10.000'den fazla yıldız gözledi. Bu gözlemlere dayanarak, o dönemde yıldız bulunmayan "boşluklara" 14 yeni takımyıldız yerleştirdi ve çoğuna bilim aletlerinin adını verdi: Mikroskop, Dürbün, Pergel, Saat ve Oyma Kalemi gibi. Güney yarımküredeki 1756 gök haritasında yer alan bu takımyıldızlar, Lacaille'in ölümünden sonra 1763'te yayımlanan Coelum Australe Stelliferum kataloğunda yerleşti. Mikroskop adı, Yunanca "mikroskop" sözcüğünün Latinceleştirilmiş biçimidir ve bileşik mikroskobu simgeler.

Bölgedeki yıldızlar daha önce başka takımyıldızlara aitti: örneğin bugünkü Gamma Microscopii, eski katalogda "1 Piscis Austrini", yani Güney Balığı'nın 1 numaralı yıldızı olarak geçiyordu. Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu bölgeye dayanan, kaynaklarda doğrulanmış bir hikâye yoktur; yıldızlar sönük olduğu için geleneksel anlatılarda öne çıkmamış olmalıdır. Gök kürelerinde bu takımyıldızın nasıl çizildiğini görmek için aşağıdaki 1825 tarihli Sidney Hall levhasına bakabilirsiniz: solda, bir ayak üzerinde duran mikroskop görülür.

Başlıca yıldızları

Aşağıdaki tabloda parlaklıklar kadir cinsinden verilmiştir; küçük sayı daha parlak demektir.

YıldızKadirUzaklık (ışık yılı)Türü
Gamma Microscopii4,68Yaklaşık 223Sarı dev (G6 III)
Epsilon MicroscopiiYaklaşık 4,7Yaklaşık 166Beyaz anakol yıldızı (A1 V)
Alfa Microscopii4,89Yaklaşık 395-400Sarı dev (G7 III)

Gamma Microscopii takımyıldızın en parlak yıldızıdır. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 2,8 katı, yarıçapı yaklaşık 9,5 katı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 5.230 kelvindir; yaşı yaklaşık 620 milyon yıl olarak hesaplanır. Evrimini sürdüren bir dev yıldızdır.

Alfa Microscopii, adında "alfa" olmasına rağmen takımyıldızın en parlak yıldızı değildir; Gamma ve Epsilon ondan daha parlaktır, yani Bayer harfleri burada parlaklık sırasını izlemez. Güneş'in yaklaşık 3,2 katı kütleli, yaklaşık 18 katı yarıçaplı ve yaşı yaklaşık 400 milyon yıl olan bir devdir; 2014'te tayfsal çift olabileceği öne sürülmüştür.

Theta1 ve Theta2 Microscopii geniş bir çift oluşturur; ikisi de tayfı değişen manyetik yıldızlardır. Takımyıldızdaki değişen yıldızlar da gözlemciler için ilgi çekicidir: R ve S Microscopii Mira türü, T Microscopii ise yaklaşık 344 günlük bir dönemle 7,7 ile 9,6 kadir arasında değişen yarı düzenli bir yıldızdır.

Yakın komşular: Lacaille 8760 ve AU Microscopii

Mikroskop'un asıl bilimsel değeri sönük yıldızlarındadır. Lacaille 8760 (AX Microscopii) yaklaşık 12,9 ışık yılda, Güneş'in yakın komşularındandır. Yaklaşık 6,7 kadirle gökyüzünün en parlak M tayf türü anakol yıldızıdır; yine de çıplak göz sınırına çok yakın olduğundan pratikte dürbün ya da teleskop gerekir. Kütlesi Güneş'in yaklaşık yüzde 60'ı, ışıma gücü ise yüzde 7 kadardır. Bir kırmızı cüce olan yıldız, parlama yapan türdendir ama bu türün örnekleri arasında görece sakindir. Adındaki Lacaille, onu 1760'larda Ümit Burnu'nda kataloglayan gökbilimcidir; değişen yıldız adı AX Microscopii ise Patrick Byrne'ın 1979'da onu parlama yapan bir yıldız olarak belirlemesinden sonra verildi.

AU Microscopii ise yaklaşık 31,7 ışık yılda, yaklaşık 23 milyon yaşında genç bir kırmızı cücedir. Çevresinde 150 astronomik birimin ötesine uzanan geniş bir kalıntı diski vardır. Gezegenlerden AU Mic b, yaklaşık 8,5 günde dolanan Neptün benzeri bir gezegendir ve 2020'de geçiş yöntemiyle keşfedilmiştir; AU Mic c yaklaşık 18,9 günlük yörüngededir. Dünya kütlesinde üçüncü bir gezegen (AU Mic d) de bildirilmiştir; dördüncü bir aday henüz doğrulanmamıştır. Bu, bilinen en genç gezegen sistemlerinden biridir; yıldızın sık sık güçlü parlamalar yaptığı da bilinir. Genel tablo için Ötegezegenler sayfasına bakabilirsiniz. Takımyıldızdaki başka bir ötegezegen sistemi de WASP-7'dir: yaklaşık 527 ışık yılda, 9,5 kadirlik bir F tayf türü yıldızın çevresinde dönen sıcak Jüpiter WASP-7b, 2008'de SuperWASP projesi tarafından duyurulmuştur.

Derin gökyüzü cisimleri

Mikroskop'un derin gökyüzü cisimleri sönüktür ve çoğu küçük teleskoplarla bile zor görülür.

  • NGC 6925: 11,3 kadir parlaklığında, bize neredeyse kenardan görünen sarmal bir gökadadır. John Herschel onu 31 Temmuz 1834'te keşfetti. Uzaklığı yönteme göre yaklaşık 93 ile 124 milyon ışık yılı arasında verilir. 25 Temmuz 2011'de Yeni Zelanda'dan Stuart Parker, bu gökadada Tip IIb bir süpernova keşfetti (SN 2011ei); süpernovaların nasıl oluştuğunu Süpernovalar sayfasından okuyabilirsiniz.
  • NGC 6923: NGC 6925'in yakınındaki, ondan yaklaşık bir kadir sönük bir gökadadır.
  • Mikroskop Boşluğu: Takımyıldız yönünde, gökadalar bakımından görece boş, kabaca dikdörtgen bir bölgedir.
  • Mikroskop Süperkümesi: Bu yönde gökada kümelerinin yığıldığı bir bölge de vardır; içindeki Abell 3695 ve Abell 3696 kümelerinin birbirine çekimle bağlı olduğu düşünülür.
Mikroskop takımyıldızının işaretli sürümü: aynı fotoğrafta yıldızlar ve takımyıldız çizgileri gösterilmiştir.
E. Slawik/NOIRLab/NSF/AURA/M. Zamani (CC BY 4.0)

İlginç bilgiler

  • Gamma Microscopii'nin yaklaşık 3,8-3,9 milyon yıl önce Güneş'e birkaç ışık yılı içinde yaklaştığı ve o dönemde Sirius'tan daha parlak göründüğü hesaplanmıştı. Daha yeni Gaia verileri bu yakın geçişi doğrulamamıştır; yani bu hâlâ tartışmalı bir sonuçtur.
  • Mikroskop, Lacaille'in adlandırdığı 14 takımyıldızdan biridir; bunların arasında bilim aletlerinin yanı sıra Ümit Burnu'ndaki Masa Dağı'nı simgeleyen Masa takımyıldızı da vardır.
  • Patrick Moore, takımyıldızı amatör gözlemciler için kayda değer bir özelliği olmayan bir bölge olarak nitelemiştir; sönük yıldızları bunun nedenidir.
  • Güneş'e 10 parsek (yaklaşık 32,6 ışık yılı) içinde iki yıldız barındırır: Lacaille 8760 ve AU Microscopii.
Mikroskop takımyıldızı sayılarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan210 kare derece
Alan sırası66. / 88
En parlak yıldız (Gamma Microscopii)4,68 kadir
Lacaille 8760 uzaklığıyaklaşık 12,9 ışık yılı
Dik açıklık−27,5° ile −45,1°
Messier nesnesiYok

Kısaca

  • Mikroskop (Microscopium), 1750'lerde Lacaille'in Ümit Burnu gözlemlerinden doğan, bileşik mikroskobu simgeleyen güney takımyıldızıdır; Yunan mitolojisinde karşılığı yoktur.
  • Türkiye'den teorik olarak tamamı ufkun üstündedir ama çok alçaktır: Gamma Microscopii güney kıyılarında yaklaşık 22°, İstanbul enleminde yaklaşık 17° yükselir; en iyi eylülde akşam 21.00 sularında, karanlık bir güney ufkundan aranır.
  • En parlak yıldızı Gamma Microscopii (4,68 kadir) sarı bir devdir; Alfa Microscopii ise adında "alfa" olsa da en parlak yıldız değildir.
  • Yaklaşık 12,9 ışık yıldaki Lacaille 8760 ve gezegen sistemi taşıyan genç AU Microscopii, takımyıldızın bilimsel açıdan en ilginç yıldızlarıdır.
  • NGC 6925 ve SN 2011ei, Mikroskop Boşluğu ve Süperkümesi derin gökyüzü ögeleridir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar