Oğlak takımyıldızı

Oğlak (Latince Capricornus, "keçi boynuzlu"), burçlar kuşağının en küçük takımyıldızıdır ve çoğunlukla yarısı keçi, yarısı balık olan bir "deniz keçisi" olarak çizilir. Güney gök yarıküresinde, batısında Yay, doğusunda Kova; kuzeyinde Kartal, güneyinde Mikroskop ve Güney Balığı takımyıldızları yer alır. IAU kısaltması "Cap", alanı yaklaşık 414 kare derecedir. Sönük bir takımyıldızdır ama mitolojisi en eski takımyıldızlardan biridir: keçi-balık figürü Orta Tunç Çağı'ndan beri neredeyse hiç değişmeden çizilir. Oğlak, Kova, Balık ve Irmak gibi suyla ilgili takımyıldızların toplandığı, eskilerin "Deniz" dediği gökyüzü bölgesinde yer alır. Burçların genel tarihi için üst sayfamız "Burçlar nereden geliyor?" maddesine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

Oğlak, Türkiye'den yaz sonu ve sonbahar akşamlarının takımyıldızıdır. Ağustos'ta akşam saat 21.00 sularında güneydoğuda yükselmiş olur; Eylül ve Ekim akşamlarında güneyde, en yüksek konumundadır. Kasım akşamlarında güneybatıda alçalır, Aralık'ta akşam alacakaranlığında kaybolur. Gök ekvatorunun güneyinde olsa da Yay kadar alçak değildir; Ankara'dan bakıldığında takımyıldızın ortası ufkun 30 derece kadar üstüne çıkar.

Oğlak'ın en parlak yıldızları üç köşesi Algedi (Alfa-2), Deneb Algedi (Delta) ve Omega Capricorni olan büyük bir üçgen üzerinde dizilir. Takımyıldızı bulmak için Yay'ın çaydanlığından doğuya bakmak ya da kuzeyindeki Kartal takımyıldızından güneye inmek işe yarar. Sönük olduğu için şehir ışıklarında seçilmesi zordur. Batı ucundaki Alfa ve Beta Capricorni çiftleri ise karanlık bir gecede çıplak gözle ya da dürbünle kolayca bulunur.

En parlak yıldızları

Oğlak'ta 3 kadirden parlak yalnızca bir yıldız vardır; Alfa yıldızı bile 3,6 kadirdir.

• Deneb Algedi (Delta Capricorni): Takımyıldızın en parlak yıldızı, yaklaşık 2,8-2,9 kadir. Adı Arapça "keçinin kuyruğu" demektir; Denebola ve Deneb gibi "kuyruk" anlamındaki deneb sözcüğünü taşır. 24,5 saatlik dönemle parlaklığı yaklaşık 0,2 kadir değişen bir örten çift yıldızdır. Uzaklığı yaklaşık 39 ışık yılı.
• Dabih (Beta Capricorni): 3,1 kadirlik sarı bir dev ile 6,1 kadirlik mavimsi beyaz bir eşten oluşan, dürbünle ayrılabilen bir çift yıldız. Adı, eski Arapların Oğlak'ın şafakta doğuşunda yaptığı kurban törenlerine gönderme yapan "kesenin talihli yıldızları" deyiminden gelir. Uzaklığı yaklaşık 390 ışık yılı.
• Algedi (Alfa Capricorni): Arapça "oğlak, keçi yavrusu" demektir. Çıplak gözle iki ayrı yıldız seçilir: 3,6 kadirlik sarı dev Alfa-2 yaklaşık 102 ışık yılı uzaktayken, 4,3 kadirlik sarı üstdev Alfa-1 yaklaşık 690 ışık yılı uzaktadır. Yani gökte yan yana görünen bu iki yıldız gerçekte birbirinden çok uzaktır; her biri de kendi içinde çoklu bir sistemdir.
• Pi Capricorni: 5,1 kadirlik mavimsi beyaz bir ana yıldız ile 8,3 kadirlik beyaz bir eşten oluşan, küçük bir teleskopla ayrılabilen bir çift; yaklaşık 670 ışık yılı uzakta.
• Nashira (Gama Capricorni): 3,7 kadirlik beyaz bir dev. Adı "müjde getiren" anlamına gelir.

Adı ve mitolojisi

Oğlak, sönüklüğüne rağmen en eski mitolojik bağları olan takımyıldızlardandır. MÖ 21. yüzyıla tarihlenen bir silindir mühürde tasviri görülür ve MÖ 1000'den önceki Babil yıldız kataloglarında açıkça kayıtlıdır. Orta Tunç Çağı'ndan beri hep bir keçi ile bir balığın karışımı olarak çizilir. Babilliler ona MUL.SUḪUR.MAŠ, yani "Keçi-Balık" der ve onu tanrı Ea'nın simgesi olarak görürdü.

Yunan mitolojisinde Oğlak bazen, annesi Rhea'nın onu babası Kronos'un elinden kurtarmasından sonra bebek Zeus'u emziren keçi Amaltheia ile özdeşleştirilir; Amaltheia'nın kırılan boynuzu, bolluğu simgeleyen "bereket boynuzu"na dönüşür. Başka bir anlatıda Oğlak, canavar Typhon'dan kaçmak için bir ırmağa dalan ve vücudunun alt yarısını balık kuyruğuna çeviren keçi ayaklı tanrı Pan'dır.

Başka kültürler aynı yıldızlarda farklı figürler gördü. Çin astronomisinde Oğlak'ın yıldızları "Kuzeyin Kara Kaplumbağası" bölgesine aitti. Hint astronomisinde takımyıldızın adı Makara'dır ve bir timsahı anlatır. H. A. Rey ise yıldızları farklı birleştirerek gerçekten keçiye benzeyen bir çizim önerdi.

Güneş Oğlak'ta ne zaman?

Tunç Çağı'nın başında Aralık gündönümünde, Güneş'in gökte en güneye indiği günde Güneş Oğlak takımyıldızındaydı. Bu durum MÖ 130 dolaylarına kadar sürdü; presesyon yüzünden gündönümü bugün Yay'a düşer. Dünya üzerinde Güneş'in öğle vakti tam tepeye geldiği en güney enlemin adı ise hâlâ Oğlak Dönencesi'dir.

Astrolojide Oğlak burcu yaklaşık 22 Aralık – 20 Ocak arasıdır. IAU sınırlarına göre yaptığımız hesapta ise Güneş 2026'da Oğlak takımyıldızına 20 Ocak sabahı girdi ve 16 Şubat'ta Kova'ya geçti; takımyıldızda yaklaşık 27,4 gün kaldı. Yani Güneş Oğlak takımyıldızına, astrolojik Oğlak burcu bittiği gün ulaşıyor. Astrolojik burçlar gökyüzündeki takımyıldızlarla örtüşmez; burçlara yüklenen anlamların bilimsel bir dayanağı da yoktur.

Verileri göster

Alan	414 kare derece
Güneş'in kaldığı süre	27,4 gün (2026)
Deneb Algedi'nin parlaklığı	yaklaşık 2,8 kadir
Deneb Algedi'nin uzaklığı	39 ışık yılı
M30'un uzaklığı	yaklaşık 28.000 ışık yılı
M30'un yaşı	yaklaşık 13 milyar yıl

İlginç gök cisimleri

• M30: Takımyıldızın güneyindeki yoğun bir küresel yıldız kümesi. Charles Messier 1764'te keşfetti. ESA/Hubble'a göre yaklaşık 13 milyar yıl önce oluşan küme, yaklaşık 28.000 ışık yılı uzaklıktadır ve yaklaşık 90 ışık yılı genişliğinde bir alana birkaç yüz bin yıldız toplar. Toplam parlaklığı 7,2-7,5 kadir dolaylarındadır; küçük bir teleskopla kuzeye uzanan yıldız zincirleri seçilebilir. Hubble verileri, kümede "mavi başıboş" denen ve birbiriyle çarpışan ya da eşinden madde çalan yıldızlar sayesinde gençleşmiş görünen yaşlı yıldızları ortaya çıkardı.
• HCG 87: Yaklaşık 400 milyon ışık yılı uzaklıkta, birbiriyle etkileşen en az üç galaksiden oluşan sıkı bir grup: büyük bir eliptik galaksi, bize yüzünü dönmüş bir sarmal ve kenarı bize dönük bir başka sarmal. Gökbilimciler bu üç galaksinin milyonlarca yıl sonra birleşip dev bir eliptik galaksi oluşturabileceğini düşünüyor.
• NGC 6907: Takımyıldızdaki geniş kollu sarmal galaksilerden biri.

Oğlak, gezegen keşiflerinin tarihinde de anılır. Alman astronom Johann Galle, 23 Eylül 1846'da Neptün'ü Deneb Algedi'nin yakınında keşfetti. Ancak 20. yüzyılın başında belirlenen modern takımyıldız sınırlarına göre Neptün o tarihte aslında Kova'nın sınırları içindeydi. Keşfin hikâyesi Neptün'ün keşfi maddemizde.

Meteor yağmurları

Oğlak'la ilişkilendirilen, yaygın olarak izlenen büyük bir meteor yağmuru yoktur. Komşu Kova'dan saçılıyormuş gibi görünen Güney Delta Akuaridleri ise Temmuz sonunda zirve yapar; ayrıntısı Kova takımyıldızı sayfasında. Takımyıldızın en iyi görüldüğü Eylül-Ekim akşamlarında gökyüzünde neler olduğunu Bu akşam gökyüzü sayfamızdan izleyebilirsiniz.

Kısaca

• Oğlak, Yay ile Kova arasında, burçlar kuşağının en küçük takımyıldızıdır (yaklaşık 414 kare derece).
• Türkiye'den Ağustos-Kasım akşamlarında görülür; en iyi zamanı Eylül-Ekim'dir.
• En parlak yıldızı Deneb Algedi'dir (yaklaşık 2,8 kadir, 39 ışık yılı); Algedi ise çıplak gözle ayrılan bir yıldız çiftidir.
• Keçi-balık figürü Babil'de tanrı Ea'nın simgesiydi; Oğlak Dönencesi adını bu takımyıldızdan alır.
• Güneş bugün Oğlak'ta yaklaşık 20 Ocak – 16 Şubat arasında bulunur.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.