Balık takımyıldızı

Balık (Latince Pisces, "balıklar"), her biri birer iple bağlı iki balığın, iplerin bir noktada birleştiği biçimde çizilen büyük ama sönük bir burç takımyıldızıdır. Büyük bölümü kuzey gök yarıküresindedir; güneybatısında benzer büyüklükteki Kova, doğusunda daha küçük olan Koç yer alır. IAU kısaltması "Psc", alanı yaklaşık 889 kare derecedir. Balık'ın gökbilimde özel bir yeri vardır: bugün ilkbahar ekinoksu noktası, yani Güneş'in her yıl Mart'ta gök ekvatorunu güneyden kuzeye geçtiği nokta bu takımyıldızın içindedir. Gök koordinatlarının başlangıç noktası (sağ açıklık 0, dik açıklık 0) da Balık'ın sınırları içinde kalır. Burçların genel tarihi için üst sayfamız "Burçlar nereden geliyor?" maddesine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

Balık, Türkiye'den sonbahar ve kış başı akşamlarının takımyıldızıdır. Eylül'de akşam saat 21.00 sularında doğuda yükselmiş olur; Ekim'den Aralık'a kadar akşamları güneyde, en iyi konumundadır. Ocak ve Şubat akşamlarında batıya doğru alçalır, Mart sonundan itibaren Güneş'in parıltısında kaybolur.

Balık, burç takımyıldızlarının en sönük ikincisidir; 4 kadirden parlak yalnızca iki yıldızı vardır. Bu yüzden büyük şehirlerde ve yakınlarında ışık kirliliği yüzünden neredeyse hiç görünmez. Karanlık bir gökyüzünde takımyıldız, Kova ile Koç arasında, iki kolu birbirine açılı uzanan V biçiminde bir yıldız zinciri olarak seçilir. Zincirin bir kolunun ucunda batıdaki balık, öteki kolunun ucunda kuzeydeki balık yer alır; iki kolun birleştiği köşede ise iplerin düğümünü simgeleyen Alrescha durur.

En parlak yıldızları

• Alpherg (Eta Piscium): Takımyıldızın en parlak yıldızı, 3,6 kadir. Sarı renkli, G sınıfı bir devdir; uzaklığı yaklaşık 350 ışık yılı.
• Gama Piscium: 3,7 kadirlik, G sınıfı bir dev; yaklaşık 135 ışık yılı uzakta. Çevresinde 2021'de keşfedilen bir dış gezegen dolanır.
• Alrescha (Alfa Piscium): Adı Arapça "ip" demektir; iki balığı bağlayan iplerin düğümünü işaretler. Çıplak gözle 3,8 kadir görünen yıldız, aslında 4,3 ve 5,2 kadirlik iki yıldızdan oluşan bir çift yıldızdır. Uzaklığı yaklaşık 157 ışık yılı.
• Omega Piscium: 4,0 kadirlik, F sınıfı bir yıldız; yaklaşık 106 ışık yılı uzakta. İlkbahar ekinoksu noktası bugün bu yıldızın hemen güneyindedir.
• Delta Piscium: 4,4 kadirlik, K sınıfı bir dev; yaklaşık 305 ışık yılı uzakta. Ekliptiğe yakın öteki yıldızlar gibi zaman zaman Ay tarafından örtülür.
• Fumalsamakah (Beta Piscium): Adı "balığın ağzı" demektir; 4,5 kadirlik mavimsi bir yıldız.

Adı ve mitolojisi

Balık, birkaç Babil takımyıldızının birleşmesinden doğmuştur. Bugünkü batı balığının yerinde Babillilerin "Büyük Kırlangıç" (Šinunutu) takımyıldızı, kuzey balığın yerinde ise "Göğün Hanımı" Anunitum vardı. MÖ 1. binyılın gökbilim günlüklerinde takımyıldızın bir bölümü "balık ipi" (DU.NU.NU) olarak da geçer.

Yunan mitolojisinde Balık, aşk tanrıçası Afrodit ve oğlu Eros'un hikâyesine bağlanır. Hyginus'un aktardığı anlatıya göre ikisi Suriye'deyken korkunç canavar Typhon'dan kaçmak için Fırat Irmağı'na atlar ve balığa dönüşür. Ovidius'un aktardığı Roma anlatısında ise Venüs ile Cupido'yu sırtlarında taşıyıp tehlikeden kurtaran iki balıktır. Hyginus'un başka bir eserinde aktarılan anlatıya göre Fırat'a yuvarlanan bir yumurtayı balıklar kıyıya iter, güvercinler yumurtanın üstüne oturur ve yumurtadan "Suriye tanrıçası" diye anılan Afrodit çıkar; balıklar ödül olarak gökyüzüne yerleştirilir.

Çin astronomisinde Balık'ın yıldızları başka figürlere dağılmıştı. Alfa, Delta, Epsilon, Zeta, Mu, Nu ve Ksi Piscium, bir domuz çobanının bataklığa düşmesini ve domuzların kaçmasını önleyen "Dış Çit" (Wai-ping) takımyıldızını oluşturuyordu; kuzey balığın yıldızları ise "Çarık Evi"nin parçasıydı.

1690'da Johannes Hevelius, Balık takımyıldızını dört bölüme ayırarak tanımladı: kuzey balığı, kuzey ipi, güney ipi ve güney balığı. Bugün "Güney Balığı" adı ayrı bir takımyıldızı anlatır.

Güneş Balık'ta ne zaman?

Astrolojide Balık burcu yaklaşık 20 Şubat – 20 Mart arasıdır. IAU sınırlarına göre yaptığımız hesapta ise Güneş 2026'da Balık takımyıldızına 12 Mart'ta girdi ve 19 Nisan sabahı Koç'a geçti; takımyıldızda yaklaşık 37,5 gün kaldı. İki aralık 12-20 Mart arasındaki yaklaşık dokuz günde örtüşür.

Mart ekinoksunda Güneş'in bulunduğu nokta, antik çağda Koç takımyıldızındaydı ve astrolojide hâlâ "Koç'un ilk derecesi" sayılır. Presesyon bu noktayı Balık'a taşıdı; nokta bugün Omega Piscium'un hemen güneyinde, batı balığının altında yer alıyor ve yavaşça batıya, Kova'ya doğru kayıyor. Yaklaşık MS 2600'de Kova'ya geçecek. Gelecek ekinoksun ayrıntıları Mart ekinoksu sayfamızda. Astrolojik burçlar gökyüzündeki takımyıldızlarla örtüşmez; burçlara yüklenen anlamların bilimsel bir dayanağı da yoktur.

Verileri göster

Alan	889 kare derece
Güneş'in kaldığı süre	37,5 gün (2026)
Alpherg'in parlaklığı	3,6 kadir
Alpherg'in uzaklığı	350 ışık yılı
Van Maanen Yıldızı'nın uzaklığı	14 ışık yılı
Hayalet Galaksi (M74)	yaklaşık 32 milyon ışık yılı

İlginç gök cisimleri

• M74 (Hayalet Galaksi): Bize neredeyse tam yüzünü dönmüş bir sarmal galaksi; ESA/Webb'e göre yaklaşık 32 milyon ışık yılı uzaktadır. Kolları belirgin ve düzgün olduğu için "büyük tasarımlı sarmal" denen sınıfa girer. 1780'de Fransız astronom Pierre Méchain keşfetti. Haziran 2003'te galaksinin dış bölgesinde bir süpernova gözlendi; patlayan yıldızın Güneş'in yaklaşık 8 katı kütlede bir kırmızı üstdev olduğu belirlendi. Toplam parlaklığı 9,4 kadirdir.
• Van Maanen Yıldızı: Bilinen en yakın tek başına beyaz cüce; yaklaşık 14 ışık yılı uzakta. Kütlesi Güneş'inkinin yaklaşık üçte ikisi, yarıçapı ise yalnızca yüzde biri kadardır. Yüzey sıcaklığına bakarak yaşının yaklaşık 3 milyar yıl olduğu tahmin ediliyor. Çıplak gözle görülmez.
• NGC 488: Bize yüzünü dönmüş, yalnız başına duran ve sarmal galaksilerin "ders kitabı örneği" sayılan bir galaksi. İçinde bugüne kadar iki süpernova gözlendi.
• NGC 520: Yaklaşık 105 milyon ışık yılı uzaklıkta, çarpışmakta olan iki galaksi.
• CL0024+17: Yaklaşık 3,6 milyar ışık yılı uzaklıktaki büyük bir galaksi kümesi. Kütleçekimi, arkasındaki çok daha uzak bir galaksinin ışığını bükerek onun yay biçiminde birkaç görüntüsünü oluşturur; bu olaya kütleçekimsel merceklenme denir.
• 3C 31: Merkezindeki süper kütleli kara deliğin fırlattığı jetleri milyonlarca ışık yılı boyunca uzanan, yaklaşık 237 milyon ışık yılı uzaklıktaki etkin bir galaksi.

Meteor yağmurları

Balık'la ilişkilendirilen, yaygın olarak izlenen büyük bir meteor yağmuru yoktur. Takımyıldızın en iyi göründüğü Ekim-Aralık akşamlarında gökyüzünde neler olduğunu Bu akşam gökyüzü sayfamızdan izleyebilirsiniz. Balık ekliptik üzerinde olduğu için Ay ve gezegenler de sık sık bu takımyıldızın önünden geçer; sönük yıldızlarını Ay'sız gecelerde aramak için Ay takvimimize bakabilirsiniz.

Kısaca

• Balık, Kova ile Koç arasında, büyük ama burçlar kuşağının en sönüklerinden bir takımyıldızdır; şehir ışıklarında neredeyse görünmez.
• Türkiye'den Eylül-Şubat akşamlarında görülür; en iyi zamanı Ekim-Aralık'tır.
• En parlak yıldızı Alpherg'dir (3,6 kadir, 350 ışık yılı); Alrescha iki balığı bağlayan ipin düğümünü işaretler.
• İlkbahar ekinoksu noktası bugün Balık'tadır ve MS 2600 dolaylarında Kova'ya geçecektir.
• Güneş bugün Balık'ta yaklaşık 12 Mart – 18 Nisan arasında bulunur.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.