Kanatlı At takımyıldızı (Pegasus) nedir? Büyük Kare, Enif, M15 ve 51 Pegasi
Kanatlı At (Pegasus), sonbahar göğünün Büyük Kare'sini, Enif'i, M15'i, Stephan Beşlisi'ni ve ilk Güneş benzeri ötegezegen 51 Pegasi b'yi barındıran dev takımyıldızdır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gök yarımküre; Andromeda, Kuğu, Yunus, Kova ve Balık arasında
- Çap
- 1.121 derece kare (88 takımyıldız arasında 7. sıra)
- Keşif
- Batlamyus'un MS 2. yüzyıldaki 48 takımyıldızından biri
Kanatlı At (Latince adıyla Pegasus, IAU kısaltması Peg), kuzey gök yarımkürede sonbahar akşamlarında yüksekte görülen, Yunan mitolojisindeki kanatlı atın adını taşıyan büyük bir takımyıldızdır. Bugün Büyük Kare denen dörtgen yıldız desenini barındırır; sonbaharda gökyüzünü tanımak isteyenlerin ilk durağı da bu karedir. Alan bakımından 88 takımyıldız arasında yedinci sıradadır, ama parlak yıldızı azdır: en parlak yıldızı bile ancak ikinci kadir civarındadır.
Kanatlı At'ın değeri çıplak gözle görünen desenden çok, içinde ve çevresinde bulunanlardan gelir: Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde bulunan ilk ötegezegen burada keşfedildi, tek bir kuasarın dört görüntüsünü veren "Einstein Haçı" ve Webb'in ilk görüntülerinden biri olan Stephan Beşlisi de aynı bölgededir. Aşağıda nerede ve ne zaman görüleceğini, nasıl bulunacağını, yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini ve efsanesini bulacaksınız.
Genel bakış: adı, boyutu ve sınırları
Takımyıldızın Latince adı Pegasus, tamlama (genitif) hâli Pegasi'dir; yıldızlar bu yüzden "Alfa Pegasi", "Epsilon Pegasi" gibi adlandırılır. Türkçede "Kanatlı At" adıyla anılır. MS 2. yüzyılda Batlamyus'un listelediği 48 klasik takımyıldızdan biridir ve bugünkü 88 takımyıldızdan biri olarak geçerliliğini korur. Modern sınırlarını 1930'da Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte çizmiştir. Takımyıldızların nasıl tanımlandığı ve tarihi takımyıldızlar maddesinde anlatılıyor.
Kanatlı At 1.121 derece karelik bir alan kaplar. Sağ açıklığı yaklaşık 21sa12dk ile 0sa14dk arasında, dik açıklığı yaklaşık +2,3° ile +36,6° arasındadır. Komşuları Andromeda, Kertenkele (Lacerta), Kuğu, Tilki (Vulpecula), Yunus, Equuleus (Küçük At), Kova ve Balık takımyıldızlarıdır. Komşulardan Andromeda sitemizde ayrı bir madde olarak yer alıyor.

Verileri göster
| Alan | 1.121 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 88 takımyıldız arasında 7. |
| Büyük Kare'nin kenarı | Yaklaşık 15° |
| En parlak yıldız | Enif, 2,37-2,45 kadir |
Ne zaman ve nasıl görülür?
Takımyıldız +90° ile −54° enlemleri arasında görülebilir; bu da Türkiye'nin her yerini kapsar. En iyi gözlem zamanı sonbahardır: ekim ayında saat 21.00 civarında Kanatlı At güneyde yüksekte durur. Yaz sonlarında akşam doğudan yükselir, kış başında batıya doğru alçalmaya başlar. Dik açıklığı kuzeyde +36,6°'ye kadar çıktığı için Türkiye'den bakıldığında takımyıldızın tamamı ufkun üstüne çıkar, ama hiçbir zaman ufkun altına inmeyen bir takımyıldız değildir; yani yıl boyu değil, mevsimlik görülür.
Nasıl bulunur?
En kolay yol Büyük Kare'yi aramaktır. Kare, kenarları yaklaşık 15 derece olan büyük bir dörtgendir; kolunuzu uzatıp yumruğunuzu gökyüzüne tuttuğunuzda yaklaşık 10 derecelik bir genişlik kapladığını düşünürseniz, karenin bir kenarı yumruk ve yarım kadardır. Dört köşesini üç Kanatlı At yıldızı ve bir Andromeda yıldızı oluşturur: Markab, Scheat, Algenib ve Alpheratz. Kare büyük olmasına karşın içi sönüktür; şehir ışığı altında çoğu kez içinde neredeyse hiç yıldız seçilmez.
Alpheratz karenin köşesi olmanın yanında Andromeda'nın uzun yıldız zincirinin de başlangıcıdır; zincir Kassiopeia'nın W biçimli dizisine doğru uzanır. Takımyıldızın en parlak yıldızı Enif ise karenin dışında kalır ve atın burnunu temsil eder.

Başlıca yıldızları
Takımyıldızın yıldızlarının adları büyük oranda Arapçadan gelir; Orta Çağ'da Arap gökbilimcileri Yunan listelerini devralıp yıldızlara kendi adlarını vermiştir. Parlaklık kadir cinsindendir; küçük sayı daha parlak demektir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Not |
|---|---|---|---|
| Enif (ε Peg) | 2,37-2,45 | Yaklaşık 690 | Turuncu üstdev, takımyıldızın en parlağı |
| Scheat (β Peg) | 2,31-2,74 arası değişir | Yaklaşık 196 | Kırmızı dev, yarı düzenli değişen |
| Markab (α Peg) | 2,48 | Yaklaşık 133 | Mavi-beyaz yıldız |
| Algenib (γ Peg) | 2,82-2,86 arası değişir | Yaklaşık 391 | Büyük Kare'nin köşesi |
Enif (Epsilon Pegasi) Arapça "burun" anlamına gelir ve atın burnunu temsil eder. K2 Ib-II tayf türündeki bu turuncu üstdev, Güneş'in yaklaşık 11-12 katı kütleye, 183 katı yarıçapa ve yaklaşık 8.500 katı ışınım gücüne sahiptir; yüzey sıcaklığı 4.100 kelvin dolayındadır. Yaklaşık 690 ışık yılı uzaktaki bu yıldızın parlaklığı çoğunlukla 2,37 ile 2,45 arasında kalır; ama bir kez kısa süreliğine 0,7 kadire kadar parladığı bildirilmiştir. Bu tür ani parlamaların nedeni üstdevlerin yüzey etkinliği üzerine yapılan çalışmaların konusudur.
Scheat (Beta Pegasi) Arapça "üst kol" anlamına gelen bir addan türemiştir. Yaklaşık 196 ışık yılı uzaktaki bu kırmızı dev, yaklaşık 43,3 günlük yarı düzenli bir dönemle 2,31 ile 2,74 kadir arasında parlaklık değiştirir.
Markab (Alfa Pegasi) "atın eyeri" anlamına gelir. Yaklaşık 133 ışık yılı uzaktaki mavi-beyaz yıldızın parlaklığı 2,48 kadirdir. Tuhaf bir ayrıntı: Alfa unvanı en parlak yıldıza verilir, ama Kanatlı At'ta en parlak yıldız Enif'tir; Bayer'in adlandırma sistemi her zaman kesin parlaklık sırasını izlemez. Algenib (Gama Pegasi) "yan" ya da "kanat" anlamına gelen bir addan gelir; 391 ışık yılı uzaktadır ve 2,82-2,86 kadir arasında hafifçe değişir. Karenin dördüncü köşesi Alpheratz'tır; tarihte Delta Pegasi diye de anılmış, sonradan Andromeda'ya verilmiştir. Takımyıldızdaki daha sönük yıldızlar arasında Zeta (Homam), Eta (Matar) ve Teta (Biham) sayılabilir.

Verileri göster
| Markab | 133 |
|---|---|
| Scheat | 196 |
| Algenib | 391 |
| Enif | 690 |
Ötegezegenlerin kapısı: 51 Pegasi
Kanatlı At, modern astronomi tarihinin en önemli keşiflerinden birine ev sahipliği yaptı. İsviçreli gökbilimciler Michel Mayor ve Didier Queloz, Fransa'daki Haute-Provence Gözlemevi'nde yaptıkları ölçümlerle 6 Ekim 1995'te 51 Pegasi yıldızının çevresinde dolanan bir gezegen bulduklarını duyurdu. Bu, Güneş benzeri bir ana kol yıldızının çevresinde keşfedilen ilk ötegezegendi. Gezegen, 51 Pegasi b (resmî adıyla Dimidium), Jüpiter'in yaklaşık yarısı kütlesinde ve yıldızına Merkür'ün Güneş'e olduğundan çok daha yakın bir yörüngede yaklaşık 4,2 günde bir tur atar; "sıcak Jüpiter" denen gezegen türünün ilk örneği oldu. Mayor ve Queloz bu çalışmaları nedeniyle 2019 Nobel Fizik Ödülü'nü paylaştı. Adı, 2015'te IAU'nun halk oylamasıyla seçildi ve "yarım" anlamına gelen Latince sözcükten geliyor.
Kanatlı At'ta ayrıca HD 209458 b, Güneş Sistemi dışındaki bir gezegenin atmosferinde su buharı kanıtının ilk bulunduğu gezegen oldu; HR 8799 yıldızının gezegenleri de doğrudan görüntülenen ilk ötegezegenler arasındadır.
Derin gökyüzü cisimleri
M15 küresel kümesi
Takımyıldızın en bilinen derin gökyüzü cismi M15'tir (NGC 7078). Yaklaşık 34.000 ışık yılı uzaktaki bu küresel yıldız kümesinin parlaklığı 6,4 kadirdir; karanlık bir gökyüzünde çıplak gözün sınırındadır, dürbünle kolayca bulunur. Enif'in kuzeybatısında yer alır ve içinde Pease 1 adlı bir gezegenimsi bulutsu barındırır.
NGC 7331 ve Stephan Beşlisi
Takımyıldız galaksiler bakımından zengindir. NGC 7331, 1784'te William Herschel tarafından keşfedilen, 10,4 kadir parlaklığında sarmal bir galaksidir. Kaynaklara göre 38-44 milyon ışık yılı uzaktadır; çapı yaklaşık 146.000 ışık yılıdır. Boyut ve yapı bakımından Samanyolu'na benzetildiği için "Samanyolu'nun ikizi" denmiştir; ama Samanyolu'nun çubuklu olduğu anlaşıldıktan sonra benzetme eskisi kadar uygun görülmüyor. Merkezdeki şişkinliğinin diskin tersi yönde dönmesi de dikkat çekicidir.
NGC 7331'in hemen yakınında kendi başına ünlü bir küme vardır: Stephan Beşlisi. Fransız gökbilimci Édouard Stephan, 1877'de Marsilya Gözlemevi'nin 80 cm'lik yansıtmalı teleskopuyla bu grubu keşfetti. Beş galaksiden (NGC 7317, 7318A, 7318B, 7319 ve 7320) oluşur gibi görünür; ancak ESA/Webb'in verdiği bilgiye göre NGC 7320 yaklaşık 40 milyon ışık yılı uzaktaki ön plan galaksisidir, diğer dördü ise yaklaşık 290 milyon ışık yılı uzaktadır. Galaksilerin görünür parlaklığı 13,2 ile 14,6 kadir arasında olduğu için amatör teleskoplarla gözlemek zordur.
James Webb Uzay Teleskobu'nun 12 Temmuz 2022'de yayımladığı ilk görüntülerden biri Stephan Beşlisi'ydi. Yaklaşık bin ayrı görüntü dosyasından oluşan ve 150 milyon pikselin üzerindeki bu mozaik, Webb'in o zamana dek çektiği en büyük görüntüydü; Ay'ın çapının yaklaşık beşte birini kaplıyordu. Görüntü, birbiriyle etkileşen galaksilerin birbirinde yıldız oluşumunu nasıl tetiklediğini gösterdi. Teleskop hakkında bilgi için James Webb Uzay Teleskobu maddesine bakabilirsiniz.

Einstein Haçı
Kanatlı At'ın sınırlarında, son derece sönük bir cisim daha var: Einstein Haçı. John Huchra ve ekibi 1985'te ZW 2237+030 galaksisinin ardında kalan bir kuasarı fark etti. Önde bulunan ve yaklaşık 400 milyon ışık yılı uzaktaki galaksi, arkadaki kuasarın ışığını kütleçekimsel merceklenme ile bükerek aynı kuasarın dört ayrı görüntüsünü haç biçiminde dizer. Kuasar yaklaşık 8 milyar ışık yılı uzaktadır; kızıla kayması 1,695, parlaklığı 16,78 kadirdir. Amatör gözlemciler için erişimi zordur: en az 46 cm (18 inç) çaplı bir aynaya ve çok karanlık bir gökyüzüne gerek vardır.
Efsanesi: Poseidon'un kanatlı atı
Yunan mitolojisinde Pegasus, Perseus'un Medusa'nın başını kesmesi sırasında ortaya çıkar. Poseidon'dan hamile kalan Medusa'nın kanından Pegasus ve kardeşi Chrysaor doğar. Kanatlı at, sonradan kahraman Bellerophon'un yoldaşı olur; Bellerophon, Athena'nın yardımıyla onun sırtında Khimaira'yı (Chimera) yener. Bir başka anlatıma göre Pegasus toynağını Helikon Dağı'nda yere vurduğunda Hippokrene pınarı fışkırmıştır; bu pınardan içenlere şiir yazma yeteneği verdiği söylenir.
Bellerophon sonunda Olimpos'a çıkmaya kalkışınca Zeus tarafından yere düşürülür; Pegasus ise yoluna devam edip gökyüzüne çıkar ve takımyıldız olur. Aynı efsanenin parçaları, gökyüzünde komşu duran Perseus ve Andromeda takımyıldızlarıyla birlikte okunur. Takımyıldız çizimlerde genellikle yalnızca ön yarısıyla, yani yarım at olarak betimlenir; 10. yüzyılın Pers gökbilimcisi Abdurrahman es-Sufi ise tam bir at çizmiş ve atın başını Kertenkele takımyıldızının yıldızlarından oluşturmuştur.
Başka kültürlerde Kanatlı At bölgesi
Bu bölgenin gökyüzü anlatısı Yunanlardan çok daha eskidir. Babil gökyüzünde "tarla" anlamına gelen IKU adlı dört yıldızlık bir takımyıldız vardı; bu dört yıldızdan üçü sonradan Yunanların Hippos (at) takımyıldızının parçası oldu. Çin gökyüzünde bu bölge, kuzeyin Siyah Kaplumbağası'nın içinde yer alan ve "çatı" anlamına gelen Wei (危) yıldız evinin bir parçasıdır; Enif de "Çatı'nın üçüncü yıldızı" olarak anılır. Hint geleneğinde ise Purva Bhadrapada adlı 25. ay konağına denk gelir ve Ay'ın dinlendiği bir yatak olarak yorumlanır.
Türk gökyüzü geleneğinde Kanatlı At'a özgü, birinci el kaynaklarla doğrulayabildiğimiz bir anlatı bulamadık; bu nedenle burada uydurma bir Türk efsanesi vermiyoruz. Türkçede Latince Pegasus adının karşılığı olarak "Kanatlı At" kullanılır.
İlginç bilgiler
- Büyük Kare'nin dört köşesinden biri Kanatlı At'a değil Andromeda'ya aittir: Alpheratz bir dönem Delta Pegasi diye anılmış, sonradan Andromeda'ya geçirilmiştir.
- Takımyıldızın en parlak yıldızı Enif'tir, Alfa unvanlı Markab değil.
- Babil'in "tarla" adlı dört yıldızlık takımyıldızının üç yıldızı, sonradan Yunanların atının parçası oldu.
- Güneş benzeri bir yıldızın çevresindeki ilk ötegezegen, Kanatlı At'taki 51 Pegasi'de bulundu.
Kısaca
- Kanatlı At (Pegasus), 1.121 derece kareyle 88 takımyıldız arasında yedinci büyüklükte olan, sonbaharın simgesi bir takımyıldızdır.
- Büyük Kare; Markab, Scheat, Algenib ve Andromeda'dan Alpheratz yıldızlarıyla oluşur; kenarı yaklaşık 15 derecedir.
- En parlak yıldızı turuncu üstdev Enif'tir; belli başlı derin gökyüzü cisimleri M15, NGC 7331, Stephan Beşlisi ve Einstein Haçı'dır.
- 1995'te Güneş benzeri bir yıldızın çevresindeki ilk ötegezegen, 51 Pegasi b, bu takımyıldızda bulundu.
- Efsaneye göre kanatlı at, Medusa'nın kanından doğdu; Bellerophon'un yoldaşı olduktan sonra gökyüzüne yerleşti.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















