21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Turna takımyıldızı (Grus) nedir? Alnair, Turna Dörtlüsü ve Yedek Lastik Bulutsusu

Turna (Grus), güney gökyüzündeki Güney Kuşları'ndan biridir; en parlak yıldızı Alnair, derin gökyüzü cisimleri IC 5148 ve Turna Dörtlüsü'dür. Türkiye'den ancak ufka çok yakın görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Güney Göksel Yarımküre
Çap
366 derece kare (88 takımyıldız arasında 45. sıra)
Keşif
1598'de Plancius ve Hondius'un gök küresinde (Keyser ve de Houtman'ın gözlemlerine dayanır)

Turna (Latince adıyla Grus), Güney Göksel Yarımküre'de yer alan, Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir. Adı Latincede turna kuşu demektir; kanatlarını açmış uzun boyunlu bir kuşu andıran deseni vardır. 1598'de iki Hollandalı denizcinin güney gökyüzü gözlemlerine dayanılarak ortaya konduğu için eski bir Yunan efsanesi yoktur.

Turna'nın en parlak yıldızı, 1,74 kadir parlaklığıyla Alnair'dir. Takımyıldızın içinde ayrıca kırmızı bir dev olan Tiaki, "Yedek Lastik Bulutsusu" diye anılan IC 5148 gezegenimsi bulutsusu ve birbirini çekim kuvvetiyle bozan dört gökadadan oluşan Turna Dörtlüsü bulunur. Türkiye'den ise ancak güney kıyılarından, ufka çok yakın seçilebilir; ayrıntısı aşağıda.

Genel bakış: adı, sınırları ve komşuları

Turna, 366 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük bakımından 88 takımyıldız arasında 45. sıradadır. IAU 1922'de kısaltmasını "Gru" olarak kabul etti; kuramsal sınırlarını ise Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte 1930'da altı kenarlı bir çokgen olarak çizdi. Latince tamlama biçimi Gruis'tir; bu yüzden en parlak yıldızına Alfa Gruis, yani "Turna'nın alfa yıldızı" denir. Türkçedeki adı, Latince adının karşılığı olan turna kuşundan gelir.

Takımyıldız, gök koordinatlarında yaklaşık 21 saat 27 dakika ile 23 saat 27 dakika sağ açıklık, −36,3° ile −56,4° dik açıklık arasında uzanır. Komşuları kuzeyde Güney Balığı (Piscis Austrinus), kuzeydoğuda Heykeltıraş (Sculptor), doğuda Anka (Phoenix), güneyde Tukan (Tucana), güneybatıda Hint (Indus) ve batıda Mikroskop'tur (Microscopium). Turna, Tavus (Pavo), Anka ve Tukan'la birlikte topluca "Güney Kuşları" diye anılır.

Genel olarak takımyıldızların nasıl tanımlandığını ve 88'lik listenin nasıl oluştuğunu takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Türkiye'den görülür mü?

Kısa cevap: tam olarak değil. Turna'nın tamamı yalnızca kuzey enlem 33° ve daha güneyinden görülebilir; Türkiye ise yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır. Yani takımyıldızın bütün deseni ülkenin hiçbir yerinden bir arada izlenemez.

Basit bir hesapla (atmosferik kırılmayı ve yerel engelleri hesaba katmadan) bir yıldızın güney yönünde ulaştığı en büyük yükseklik, 90° eksi gözlemcinin enlemi eksi yıldızın dik açıklığının mutlak değeridir. Alnair'in dik açıklığı yaklaşık −47°'dir (−46°57′). Bu hesaba göre Alnair, 36° kuzeyde (Hatay'ın güneyi) ufkun yaklaşık 7° üstüne, Antalya ve Mersin dolaylarında 6° kadar, Ankara enleminde 3°'ye, İstanbul enleminde ise 1-2°'ye kadar çıkar. Bu kadar alçakta bir yıldız hem ağır atmosfer katmanından geçen ışığı nedeniyle belirgin biçimde sönükleşir hem de dağ, bina ya da sis yüzünden çoğu zaman hiç seçilemez. Takımyıldızın kuzey kenarındaki yıldızlar biraz daha yüksektir: −36° dik açıklıktaki bir nokta 36° kuzeyde yaklaşık 18°, İstanbul enleminde ise 13° kadar yükselir.

Pratik sonuç şudur: Turna'yı deneyecekseniz Akdeniz kıyısında, güneyi denize açık, ışık kirliliği az bir yerde, eylül sonundan kasıma kadar akşam karanlığında bakın. Tek tek parlak yıldızlarını arayın, bütün kuş desenini beklemeyin. Haritada nereye bakacağınızı görmek için gökyüzü haritası sayfasını kullanabilirsiniz.

Hangi mevsimde, nasıl bulunur?

Turna, kuzey yarımküre gözlemcileri için sonbahar takımyıldızıdır. Güneş'le aynı yöne denk geldiği şubat ayında görünmez; ekim ayı içinde ise akşam saatlerinde güney göğünün en yüksek yerine yaklaşır. Kasım'da bu konuma akşamın daha erken saatlerinde ulaşır, yani Türkiye'de sonbahar akşamları bakılacak en uygun mevsimdir.

Bulmanın en kolay yolu Kanatlı At'ın Büyük Karesi'dir. Büyük Kare'nin batı kenarını güneye doğru uzatarak Fomalhaut'a ulaşın; Kare'den Fomalhaut'a çizilen hat Alnair ve Tiaki'ye çıkar. Fomalhaut, güney ufkuna yakın ve kendi başına parlak olduğu için iyi bir kılavuzdur. Tiaki ise Alnair'in doğusunda, birkaç derece (yaklaşık yarım yumruk genişliği) uzaktadır.

Başlıca yıldızları

Aşağıdaki tabloda parlaklıklar kadir cinsinden verildi; küçük sayı daha parlak demektir. Uzaklıklar ışık yılıdır.

YıldızDesendeki yeriKadirUzaklık (ışık yılı)Türü
Alnair (α Gru)Sol kanat1,74Yaklaşık 101Mavi-beyaz yıldız (B6 V)
Tiaki (β Gru)Kuşun kalbi2,0-2,3 arası değişkenYaklaşık 170Kırmızı dev (M tayfı)
Al Dhanab (γ Gru)Gözü3,0Yaklaşık 211Mavi-beyaz altdev (B8 III)

Alnair, Arapça "parlak olan" anlamına gelen al-nayyir sözünden gelir. Eski Arap gökbiliminde Güney Balığı'nın kuyruğundaki parlak yıldız sayılırdı; Turna 1598'e dek bağımsız bir takımyıldız olmadığı için bu yıldızlar Güney Balığı'na aitti. Adı 2016'da IAU'nun Yıldız Adları Çalışma Grubu tarafından resmen onaylandı. Alnair tek bir yıldızdır, bilinen bir eşi yoktur; tayf türü B olan sıcak bir yıldızdır ve ışıma gücü Güneş'inkinden yüzlerce kat fazladır. Gök seyrüsefer için seçilen 58 yıldızdan biridir.

Tiaki, yani Beta Gruis, ömrünün ileri evresindeki bir kırmızı devdir ve parlaklığı yaklaşık 2,0 ile 2,3 kadir arasında düzensiz biçimde değişir; bu yüzden bir değişen yıldızdır. Adı IAU tarafından kabul edilen geleneksel Tuamotu (Polinezya) adıdır. Takımyıldızın gözünü belirleyen Al Dhanab da (Arapça "kuyruk"), Güney Balığı'nın kuyruğuyla ilgili eski adını korur.

Çıplak gözle fark edilen ikili görünümler de vardır. Delta Gruis'in iki bileşeni (Delta1 sarı dev, Delta2 kırmızı dev) gökte yaklaşık 45 yay saniyesi arayla görünür; ancak bunlar gerçekte birbirine bağlı olmayan, yalnızca aynı yöne denk gelen yıldızlardır. Mu Gruis ve Pi Gruis de benzer "optik çift" örnekleridir.

Gezegenler, kahverengi cüce ve hız aşırı yıldız

Turna'da altı yıldız sisteminin gezegen taşıdığı bilinir. Bunlardan Gliese 832, yaklaşık 16 ışık yılla Güneş'e en yakın yıldızlardan biridir; M tayfında sönük bir kırmızı cücedir (8,66 kadir) ve 2008'de, Jüpiter benzeri bir gezegeninin (Gliese 832 b) yaklaşık 9,4 yıllık yörüngesi bulunmuştur. WASP-95 sistemindeki gezegen ise yıldızını yalnızca yaklaşık iki günde dolanır. Bu ve diğer sistemler hakkında genel bilgi için ötegezegenler maddesine bakabilirsiniz.

Turna'nın gökkubbesinde Y tayf türünden bir kahverengi cüce olan WISE 2220−3628 de bulunur; bilinen en soğuk yıldızımsı cisimlerdendir ve yaklaşık 26 ışık yılı uzaktadır. Temmuz 2019'da ise bu bölgede, saniyede 1.755 kilometre hızla, o tarihe dek saptanan en hızlı yıldız olarak bildirilen S5-HVS1 de bulundu. Yaklaşık 29.000 ışık yılı uzaktaki yıldızın, Samanyolu'nın merkezindeki Yay A* ile etkileşiminin ardından galaksiden fırlatılmış olabileceği bildirildi.

Derin gökyüzü cisimleri

IC 5148: Yedek Lastik Bulutsusu

Avustralyalı amatör gökbilimci Walter Gale'in 1894'te bulduğu IC 5148, Lambda Gruis'in yaklaşık 1 derece batısındaki bir gezegenimsi bulutsudur. Dünya'dan yaklaşık 3.000 ışık yılı uzaktaki bulutsu saniyede yaklaşık 50 kilometre hızla genişler; bu, bilinen gezegenimsi bulutsular arasındaki en hızlı genişleme oranlarından biridir. Halka biçimi nedeniyle "Yedek Lastik Bulutsusu" ve "Hayalet Halka" adlarıyla anılır; ESO'ya göre çapı birkaç ışık yılıdır.

IC 5148 gezegenimsi bulutsusu (Yedek Lastik Bulutsusu), ESO'nun gözlemi
ESO, CC BY 4.0

Turna Dörtlüsü ve diğer gökadalar

Theta Gruis'in kuzeydoğusunda, birbirleriyle çekim etkileşimi içindeki dört gökada bulunur: NGC 7552, NGC 7582, NGC 7590 ve NGC 7599. Bunlardan üçü gökte yalnızca 10 yay dakikalık bir alana sığar ve bazen "Turna Üçlüsü" denir; dördü birlikte daha geniş bir gökada topluluğunun, IC 1459 Turna Grubu'nun parçasıdır. NASA'nın GALEX görüntüsünde üçlü bir arada görülür. Topluluk Dünya'dan yaklaşık 60 milyon ışık yılı uzaktadır. NGC 7552 ve NGC 7582'de çok yoğun yıldız oluşumu görülür; bunun nedeni birbirlerine uyguladıkları gelgit kuvvetleri olarak düşünülür. Bu, sarmal gökadaların çarpışma ve yakın geçişlerle nasıl değiştiğini göstermesi bakımından değerlidir.

NGC 7582, NGC 7590 ve NGC 7599 gökadaları (Turna Üçlüsü), GALEX görüntüsü
NASA / GALEX (WikiSky), kamu malı

Bölgedeki başka gökadalar da dikkat çekicidir. 37,5 milyon ışık yılı uzaktaki NGC 7424, çapı yaklaşık 100.000 ışık yılı olan çubuklu bir sarmal gökadadır ve Samanyolu'na benzediği düşünülür; 2001'de burada IIb türü süpernova SN 2001ig gözlenmiştir. IC 1459 yaklaşık 80 milyon ışık yılı uzaklıktaki dev bir eliptik gökadadır; NGC 7213 ise Alnair yakınlarında, yaklaşık 72 milyon ışık yılı uzaklıkta bir Seyfert 1 gökadasıdır. Bunların çoğu 10-12 kadir arasındadır ve görmek için orta büyüklükte bir teleskop gerekir.

Turna'nın temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Kapladığı alan366 derece kare
Büyüklük sırası88 içinde 45.
En parlak yıldız (Alnair)1,74 kadir
Alnair'in uzaklığıyaklaşık 101 ışık yılı
Dik açıklık aralığı−36,3° ile −56,4°

Tarihçe ve gök anlatıları

Turna, klasik Yunan-Roma geleneğinden gelen bir takımyıldız değildir. Batlamyus'un 2. yüzyıldaki 48 takımyıldızlık listesinde yer almaz; bu yıldızlar o dönemde Güney Balığı'nın parçasıydı. Hollandalı denizciler Pieter Dirkszoon Keyser ve Frederick de Houtman, ilk Hollanda Doğu Hint Adaları seferinde (Eerste Schipvaart) güney yarımkürenin gökyüzünü gözlemledi. Bu gözlemlere dayanarak Petrus Plancius yeni on iki takımyıldız tanımladı; Turna bunlardan biridir ve ilk kez Plancius ile Jodocus Hondius'un 1598'de Amsterdam'da yayımladığı yaklaşık 35 cm çaplı gök küresinde göründü. Johann Bayer onu 1603'te Uranometria adlı yıldız atlasına aldı ve ona yer açmak için Güney Balığı'nın kuyruğunu düzeltti. De Houtman aynı yıl kendi kataloğunda bu desene Felemenkçe "Balıkçıl" anlamına gelen Den Reygher demişti. 17. yüzyılın başında kısa bir süre Phoenicopterus ("flamingo") adı da kullanıldı. Yıldızlara alfa, beta gibi Bayer harflerini 1756'da Nicolas-Louis de Lacaille verdi.

Başka kültürlerde de bu yıldızlar farklı biçimlerde anıldı. Arap gökbiliminde Alnair, Tiaki, Delta, Theta, İota ve Lambda Gruis Güney Balığı'na aitti. Çin gökbiliminde ise Alfa, Beta, Delta2, Epsilon, Zeta, Eta, İota, Theta ve Mu1 Gruis, Delta Tucanae ile birlikte "Hè" (鶴, turna) adlı bir yıldız grubunu oluşturur. Orta Avustralya'da Arrernte halkı Alfa ve Beta Gruis'i Fomalhaut, Alfa Pavonis ve Sinek (Musca) takımyıldızının yıldızlarıyla birlikte kendi bölgesinin gökyüzü olarak saymıştır. Tiaki adı ise Tuamotu geleneğinden gelir.

Türk ya da Anadolu gök anlatılarına gelince, Turna takımyıldızının yıldızlarına bağlanmış belgelenmiş bir anlatı doğrulayamadık. Ad, modern bir Türkçe terimdir ve kökeni yukarıda anlatılan 16.-17. yüzyıl Avrupa haritacılığıdır.

İlginç bilgiler

  • Turna, Plancius'un Keyser ve de Houtman'ın gözlemlerinden türettiği on iki güney takımyıldızından biridir; Tavus, Anka ve Tukan'la "Güney Kuşları" ailesini oluşturur.
  • Bayer'in atlasında yıldızlara harf verilmemişti; Alfa'dan Fi'ye adlandırma 1756'da Lacaille tarafından, ek dört yıldız (Kappa, Ni, Omikron, Ksi) 1879'da Benjamin Gould tarafından yapıldı.
  • IC 5148'in genişleme hızı saniyede yaklaşık 50 kilometredir; bilinen gezegenimsi bulutsuların en hızlılarındandır.
  • Ötegezegen bulunan altı yıldız sisteminden biri olan Gliese 832, Güneş'e yaklaşık 16 ışık yılı uzaktadır.

Kısaca

  • Turna (Grus), 1598'de Plancius'un Keyser ve de Houtman'ın gözlemlerinden türettiği güney takımyıldızlarından biridir; Yunan efsanesi yoktur.
  • En parlak yıldızı Alnair (1,74 kadir, ~101 ışık yılı), kırmızı dev değişen yıldızı Tiaki'dir.
  • Önemli gökcisimleri: IC 5148 (Yedek Lastik Bulutsusu), Turna Dörtlüsü, NGC 7424 ve Gliese 832.
  • Türkiye'den bütünüyle görülmez; en fazla güney kıyısında, eylül sonu-kasım akşamlarında ufka çok yakın, Alnair 6-7° civarında seçilebilir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar