21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Ders 5: Kara delikler

Uzay Akademisi: Kara delikler nasıl oluşur, olay ufku ve tekillik nedir? Cygnus X-1, Sagittarius A* ve M87* örnekleriyle yıldız ve süper kütleli kara delikler, Hawking ışıması.

Seviye
Orta
Süre
9 dakika

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Kara deliğin ne olduğunu ve neden "kara" göründüğünü
  • Ağır bir yıldızın ölümünün kara delikle nasıl sonuçlandığını
  • Olay ufkunun ve tekilliğin ne anlama geldiğini; kara deliğin boyutunu basit bir oranla nasıl hesaplayabileceğinizi
  • Yıldız kütleli ve süper kütleli kara deliklerin farkını
  • Cygnus X-1, Sagittarius A* ve M87* gibi gerçek örnekleri
  • Hawking ışımasının neden kara deliklerin "tamamen kara" olmadığını söylediğini

Kara delik nedir?

Bir roketin Dünya'dan kurtulabilmesi için belli bir hıza ulaşması gerekir; buna kaçış hızı denir. Dünya için yaklaşık saniyede 11 kilometredir. Bir gök cismi aynı kütleyle ne kadar küçülürse yüzeyindeki çekim o kadar artar ve kaçış hızı yükselir. Peki ya bu hız ışığın hızını (saniyede yaklaşık 300.000 kilometre) aşarsa? Evrende hiçbir şey ışıktan hızlı gidemediği için artık hiçbir şey, ışık bile, o cismin çekiminden kurtulamaz. İşte kara delik budur.

Bu fikir yeni değil: 18. yüzyılda İngiliz John Michell ve Fransız Pierre-Simon Laplace, ışığı bile hapsedecek kadar ağır cisimlerin olabileceğini düşünmüştü. Bugünkü anlayışımız ise Albert Einstein'ın genel görelilik kuramına dayanır. Bu kuramda kütle, uzay ve zamanı büker; kara delik de bu bükülmenin uç noktasıdır.

Kara delik nasıl oluşur?

Bildiğimiz en yaygın yol, çok ağır bir yıldızın ölümüdür. Yıldızlar, kendi ağırlıklarının onları ezmesine karşı çekirdeklerindeki füzyonun ürettiği basınçla direnir. Ağır bir yıldız çekirdeğindeki yakıtı bitirdiğinde bu basınç kaybolur ve çekirdek bir saniyeden kısa sürede çöker. Dış katmanlar süpernova patlamasıyla savrulur. Geriye ne kaldığı, yıldızın başlangıçtaki kütlesine bağlıdır:

  • Yaklaşık 8 ile 20 Güneş kütlesi arasında: Çekirdek, şehir büyüklüğünde ama inanılmaz yoğun bir nötron yıldızına dönüşür. Ayrıntısı nötron yıldızları ve pulsarlar sayfasında.
  • Yaklaşık 20 Güneş kütlesi ve üstü: Çekirdek nötron yıldızının bile dayanabileceği sınırı aşar (kalan çekirdek kabaca 2-3 Güneş kütlesinden ağırsa) ve çökmesini hiçbir kuvvet durduramaz. Sonuç kara deliktir.

Yıldız evriminin bu son bölümünü önceki derste görmüştük. Kara delikler bir başka yoldan da büyür: yakındaki gazı yutarak ve diğer kara deliklerle birleşerek.

Olay ufku ve tekillik

Kara deliğin "kenarı" katı bir yüzey değildir. Olay ufku, kaçış hızının ışık hızına eşit olduğu sanal bir sınırdır. Dışarıdan bakınca bu sınırdan içeri giren hiçbir şeyin haberi bize ulaşmaz; ışık dışarı çıkamadığı için kara deliğin kendisi karanlık görünür. Olay ufkunun yarıçapına Schwarzschild yarıçapı denir. Adını, Einstein'ın denklemlerini yayımlamasından kısa süre sonra, 1916'da bu denklemlerin ilk kesin çözümünü bulan Karl Schwarzschild'den alır.

İşin güzel yanı, bu yarıçap kütleyle doğru orantılıdır: kütle iki katına çıkarsa yarıçap da iki katına çıkar. Kabaca her 1 Güneş kütlesi için 3 kilometre almak yeterlidir:

  • Güneş'in kütlesi bir kara deliğe sıkıştırılsa: yarıçapı yaklaşık 3 km olurdu.
  • Dünya'nın kütlesi: yaklaşık 9 milimetre, yani bir bezelye tanesi kadar.
  • 10 Güneş kütlesi: yaklaşık 30 km.
  • 4 milyon Güneş kütlesi: yaklaşık 12 milyon km.

Olay ufkunun içinde ne var? Genel görelilik, kütlenin sonunda sonsuz yoğunlukta tek bir noktaya çöktüğünü öngörür; buna tekillik denir. Roger Penrose 1965'te, yeterince ağır bir yıldız çöktüğünde tekilliğin kaçınılmaz olduğunu gösterdi ve bu çalışması için 2020 Nobel Fizik Ödülü'nün yarısını aldı. Ancak fizikçilerin çoğu "sonsuz yoğunluk"u gerçek bir nesne olarak değil, genel göreliliğin orada geçerliliğini yitirdiğinin işareti olarak yorumlar. Gerçek cevap, henüz kurulamamış bir kuantum kütleçekimi kuramından gelecek. Ayrıntılar için: kara deliklerin kuramı.

Kara delik çevresindekini "emer" mi?

Hayır, ve bu en yaygın yanılgıdır. Kara delik elektrikli süpürge değildir; çekimi, aynı kütleye sahip her cismin çekimiyle aynı yasaya uyar. Güneş'in yerine aynı kütlede bir kara delik koyabilseydik, gezegenler yörüngelerinde dönmeye devam ederdi; yalnızca ışık ve ısı kesilirdi. Kara delikler emmez yazımızda bunu daha ayrıntılı anlatıyoruz.

Peki kara deliği nasıl buluruz? Işık yaymadığı için çevresindeki etkilerden: Yaklaşan gaz, yığılma diski adı verilen yassı bir disk halinde dönerek milyonlarca derece ısınır ve parlak biçimde X-ışını yayar. Bazı kara deliklerde iki yöne ışık hızına yakın hızla fışkıran madde jetleri de görülür. Bu yüzden kara delikleri aramada X-ışını astronomisi ve Chandra gibi uzay gözlemevleri çok işe yarar. Başka bir yol da yakındaki yıldızların hareketini izlemektir. 2015'ten beri ise LIGO gibi dedektörler, iki kara deliğin birleşmesinden doğan kütleçekim dalgalarını ölçüyor. İlk ölçüm olan GW150914 (14 Eylül 2015), kabaca 36 ve 29 Güneş kütleli iki kara deliğin birleşmesinden geldi.

Yıldız kütleli kara delikler ve Cygnus X-1

Yıldızların çöküşünden doğanlara yıldız kütleli kara delik denir. Kütleleri birkaç Güneş kütlesinden yüzlerce Güneş kütlesine uzanır. NASA'nın verdiği en hafif bilinen örnek yalnızca 3,8 Güneş kütlesindedir; en yakını ise Gaia BH1, yaklaşık 1.500 ışık yılı uzaktadır. Samanyolu'nda bu türden çok sayıda, tahminlere göre en az milyonlarca kara delik bulunur; ama neredeyse hepsi yalnız olduğu için sessizdir. Bulunanların çoğu, yoldaşı bir yıldız olduğu için bulundu.

Bunların en ünlüsü Cygnus X-1'dir. Kuğu takımyıldızı yönünde yaklaşık 7.000 ışık yılı uzakta bulunan bu kaynak, 1964'te roketle yapılan X-ışını gözleminde keşfedildi. Mavi bir süperdev yıldızın çevresinde 5,6 günde dönen görünmez bir cisim, yıldızdan gaz çekip X-ışını yayıyordu. 2021'deki ölçümler, görünmez cismin kütlesini yaklaşık 21 Güneş kütlesi olarak buldu; bu kadar ağır ve bu kadar küçük bir cisim, kara delik dışında bilinen hiçbir şey olamaz. Stephen Hawking 1974'te Cygnus X-1'in kara delik olmadığına dair, fizikçi Kip Thorne'a karşı bahse girmişti; 1990'da bahsi kaybettiğini kabul etti.

Süper kütleli kara delikler: Sagittarius A* ve M87*

Süper kütleli kara delikler milyonlarca ile milyarlarca Güneş kütlesi arasındadır ve neredeyse her büyük galaksinin merkezinde bulunur. Nasıl bu kadar büyüdükleri hâlâ araştırılıyor: gaz yutarak, birleşerek ya da başlangıçta daha ağır "tohumlar"dan doğarak büyümüş olabilirler. Arada kalan "orta kütleli" kara delikler ise birkaç aday dışında kesin olarak gösterilebilmiş değil.

Sagittarius A* (okunuşu "Sagittarius A yıldız"), Samanyolu'nun merkezindeki kara deliktir ve yaklaşık 27.000 ışık yılı uzaktadır. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 4,3 milyon katıdır. Bunu, Reinhard Genzel ve Andrea Ghez'in 1990'lardan beri merkeze yakın yıldızları izleyerek ortaya koyduğu bir kanıt zinciri gösterdi. S2 adlı yıldız, yaklaşık 16 yılda bu görünmez cismin etrafında bir tur atıyor. İkili 2020 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı. Mayıs 2022'de Olay Ufku Teleskobu (EHT) ekibi, Sagittarius A*'ın çevresindeki parlak halkanın ve ortadaki gölgenin görüntüsünü yayımladı. Daha fazlası için Samanyolu'nun merkezindeki kara delik yazısına bakın.

M87* ise yaklaşık 55 milyon ışık yılı uzaklıktaki M87 galaksisinin merkezindedir ve yaklaşık 6,5 milyar Güneş kütlesindedir. Nisan 2019'da yayımlanan görüntüsü, bir kara deliğin ilk fotoğrafı oldu. Basit oranla hesaplayalım: M87*, Sagittarius A*'dan yaklaşık 1.500 kat ağırdır; dolayısıyla olay ufku da yaklaşık 1.500 kat geniştir ve yarıçapı kabaca 130 astronomik birimdir, yani Neptün yörüngesinin kabaca dört katı. İlginç bir sonuç da var: Yarıçap kütleyle orantılı büyürken hacim yarıçapın küpüyle büyür; bu yüzden milyarlarca Güneş kütleli bir kara deliğin ortalama yoğunluğu suyunkinden bile düşük kalır. Bu görüntüler kara deliğin kendisini değil, gölgesini ve çevresindeki ışıklı gazı gösterir.

Aktif durumdaki süper kütleli kara delikler çok parlak olabilir; buna aktif galaksi çekirdeği veya en parlak hâliyle kuasar denir.

Hawking ışıması: kara delikler sonsuza dek yaşamaz

1974'te Stephen Hawking, kuantum fiziğini kara deliklerin kenarına uygulayınca şaşırtıcı bir sonuca vardı: Kara delikler çok yavaş da olsa ısı ışıması yapar ve zamanla kütle kaybeder. Bu ışımanın sıcaklığı kütleyle ters orantılıdır; kara delik ne kadar ağırsa o kadar soğuktur. Güneş kütleli bir kara deliğin Hawking ışıması sıcaklığı yaklaşık 60 nanokelvindir (kelvinin milyarda 60'ı). Evrenin her yerini dolduran arka plan ışımasının sıcaklığı ise 2,7 kelvindir. Yani bugün kara delikler yaydıklarından daha fazla enerji alır ve küçülmek yerine büyür. Buharlaşmanın başlaması için evrenin çok daha soğuması gerekir. Güneş kütleli bir kara deliğin tamamen buharlaşması ise yaklaşık 10 üzeri 67 yıl sürer; bu, evrenin bugünkü yaşının (yaklaşık 13,8 milyar yıl) çok çok ötesindedir.

Hawking ışıması doğrudan gözlenmedi; teorik olarak çok güçlü bir tahmin sayılır ama deneysel kanıtı yok. Ayrıca bir bilmece doğuruyor: Kara delik buharlaşırsa içine düşen maddenin bilgisi ne olur? Bu tartışmaya kara delik bilgi paradoksu deniyor ve hâlâ çözülmüş değil. Kara deliklerin buharlaşması yazısı kısa bir giriş sunuyor.

Özet

  • Kara delik, kaçış hızı ışık hızını aşan bölgedir; ışık bile kaçamadığı için karanlık görünür.
  • Yaklaşık 20 Güneş kütlesinden ağır yıldızların çekirdeği süpernovadan sonra kara delik olarak çökebilir.
  • Olay ufkunun yarıçapı kütleyle orantılıdır: Güneş için yaklaşık 3 km, her ek Güneş kütlesi için 3 km daha.
  • Tekillik, genel göreliliğin öngördüğü sonsuz yoğunluktur; muhtemelen kuramın sınırını gösterir.
  • Cygnus X-1 yıldız kütleli (yaklaşık 21 Güneş kütlesi), Sagittarius A* (4,3 milyon) ve M87* (6,5 milyar) süper kütleli kara deliklerdir.
  • Hawking ışıması kara deliklerin çok yavaş buharlaştığını öngörür; henüz gözlenmemiştir.

Kendini sına

1. Bir cismin kara delik olması için kaçış hızı ne kadar olmalıdır?

En az ışık hızı kadar (saniyede yaklaşık 300.000 km). Işıktan hızlı bir şey olmadığı için olay ufkunun içinden hiçbir şey çıkamaz.

2. Yıldız kütleli bir kara delik nasıl oluşur?

Yaklaşık 20 Güneş kütlesinden ağır bir yıldız yakıtını bitirince çekirdeği çöker, dış katmanlar süpernovayla savrulur ve geriye kalan çekirdek yeterince ağırsa kara delik olur.

3. Kütlesi 10 Güneş kütlesi olan bir kara deliğin olay ufku yaklaşık kaç kilometredir?

Her Güneş kütlesi için yaklaşık 3 km hesabıyla yaklaşık 30 km.

4. Sagittarius A* ve M87* arasındaki temel fark nedir?

İkisi de süper kütleli kara deliktir. Sagittarius A* Samanyolu'nun merkezindedir ve yaklaşık 4,3 milyon Güneş kütlesindedir; M87* ise yaklaşık 55 milyon ışık yılı uzaktaki M87 galaksisinde, yaklaşık 6,5 milyar Güneş kütlesindedir.

5. Hawking ışıması neden bugün kara delikleri küçültmüyor?

Güneş kütleli bir kara deliğin Hawking sıcaklığı yaklaşık 60 nanokelvindir ve arka plan ışımasının 2,7 kelvininden çok düşüktür. Bu yüzden kara delik yaydığından daha fazla enerji alır.

Sıradaki ders

Ders 6 — Galaksiler ve Samanyolu. Kara delikleri galaksilerin merkezinde gördük; şimdi büyük resme çıkıp Samanyolu'nun yapısına, galaksi türlerine, Andromeda'ya ve galaksilerin birbiriyle çarpışmasına bakacağız. O zamana kadar Orta seviye sayfasından diğer dersleri gözden geçirebilir, kara delikler rakamlarla sayfasına göz atabilirsiniz.

2. Orta seviye: Astronomi ve astrofizik — diğer başlıklar

  1. Ders 1: Kütleçekim ve yörüngelerUzay Akademisi Orta seviye: Newton'un kütleçekim yasası, Kepler yasaları, yörünge ve kaçış hızı, yörünge türleri, Lagrange noktaları, Hohmann transferi ve kütleçekim desteği.
  2. Ders 2: Işık: astronomun tek bilgi kaynağıUzay Akademisi 2. ders: elektromanyetik tayf, tayf çizgileri, Doppler etkisi ve kırmızıya kayma; Hubble, Webb ve Chandra neden farklı ışıklara bakar?
  3. Ders 3: Uzaklık nasıl ölçülür? Işık yılı, paralaks ve kozmik merdivenUzay Akademisi Ders 3: Işık yılı ve parsek nedir, paralaks ve Gaia ile yıldızlar, Sefeidler, Tip Ia süpernovalar ve kırmızıya kayma uzaklık merdivenini nasıl kurar?
  4. Ders 4: Yıldızların yaşamıUzay Akademisi: Yıldızlar bulutsularda doğar, ana kolda yaşar; kırmızı dev, beyaz cüce, süpernova, nötron yıldızı ve pulsar olarak sona erer. HR diyagramıyla tüm hikâye.
  5. Ders 5: Kara delikler
  6. Ders 6: Galaksiler ve SamanyoluUzay Akademisi Ders 6: Samanyolu'nun yapısı, galaksi türleri, Andromeda ve Yerel Grup, galaksi çarpışmaları, kümeler ve kozmik ağ, lise düzeyinde anlatılıyor.
  7. Ders 7: Ötegezegenler ve yaşanabilirlikUzay Akademisi Ders 7: Ötegezegenlerin geçiş ve dikine hız yöntemleriyle bulunması, Kepler ve TESS, TRAPPIST-1, Proxima b, yaşanabilir bölge ve Webb'in biyoimza araması anlatılıyor.
  8. Ders 8: Uzay görevleri nasıl planlanır?Uzay Akademisi'nin Orta seviye 8. dersi: görev fikri ve bütçeden fırlatma penceresine, kütleçekim desteğinden Derin Uzay Ağı'na; Voyager, Cassini ve Rosetta örnekleriyle görev planlama.

Uzay sözlüğündenTümü →

  1. Ters kare yasasıTers kare yasasıInverse-square law
  2. Fırlatma rampasıFırlatma rampasıLaunch pad
  3. Gök ekvatoruGök ekvatoruCelestial equator
  4. Açısal çözünürlükAçısal çözünürlükAngular resolution
  5. Atmosferik pencereAtmosferik pencereAtmospheric window

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

TeorilerTümü →

  1. Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Evrenin doğuşu ve yapısı
  2. Lambda-CDM modeli: standart kozmolojiLambda-CDM modeli: standart kozmolojiEvrenin doğuşu ve yapısı
  3. Antropik ilkeAntropik ilkeBilim ve felsefe
  4. Simülasyon hipoteziSimülasyon hipoteziBilim ve felsefe

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar