21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Cygnus X-1 nedir? İlk kara delik adayı ve Hawking-Thorne bahsi

Cygnus X-1, Kuğu yönünde bir kara delik ve mavi süperdev çifti: nasıl keşfedildi, kütlesi kaç, Hawking ile Thorne'un 1974 bahsi nasıl sonuçlandı?

Türü
Kara delik
Bulunduğu yer
Kuğu takımyıldızı
Çap
Olay ufku yarıçapı yaklaşık 44 km
Keşif
1964 (roket uçuşu); kara delik olarak 1970'lerde kabul gördü

Cygnus X-1 nedir? Kuğu takımyıldızı yönünde, Dünya'dan yaklaşık 6.000-7.000 ışık yılı uzaktaki, bir kara delik ile bir mavi süperdevden oluşan çift yıldız sistemidir. Kara delik bileşeni, 1970'lerde X-ışını ve görünür ışık gözlemleriyle ortaya konduğundan beri, bir kara delik olarak geniş kabul gören ilk gök cismi olarak anılır. Gökyüzündeki en parlak X-ışını kaynaklarından biridir ve kara deliklerin gerçekten var olup olmadığı tartışmasında tarihî bir dönüm noktası oldu.

Sanatçı çiziminde Cygnus X-1: mavi süperdevden akan gaz, kara deliğin çevresinde bir disk oluşturuyor.
NASA/CXC/M. Weiss (kamu malı)

Genel bakış

Sistemin adı "Kuğu'daki ilk X-ışını kaynağı" anlamına gelir: Cygnus Latince Kuğu demektir, X-1 de bu takımyıldızda keşfedilen birinci X-ışını kaynağını belirtir. Türkçede ad genellikle özgün biçimiyle, "Cygnus X-1" olarak yazılır. Sistemin görünür yıldızı HDE 226868'dir; bu yıldız V1357 Cygni olarak da bilinir. Konumunun kabaca sağ açıklığı 19 saat 58 dakika, dik açıklığı +35 derecedir.

Gökbilimciler burada, çok sıkı bir yörüngede dönen iki cisim görür: yaklaşık 20-40 Güneş kütlesinde, parlak mavi bir süperdev yıldız ve onun yanında, görünmeyen ama kütlesi yaklaşık 15-20 Güneş kütlesi dolayında ölçülen bir cisim. Bu görünmeyen cisim X-ışınları yaydığı ve nötron yıldızları için öngörülen kütle üst sınırının çok üstünde olduğu için kara delik sayılır. Kara deliklerin genel özellikleri için Kara delikler maddesine bakabilirsiniz.

Keşif öyküsü

Hikâye, uzaydan gelen X-ışınlarının atmosfer tarafından soğurulduğu için yalnızca atmosfer dışına çıkabilen araçlarla izlenebildiği günlere uzanır. 1964'te iki Aerobee roketiyle yapılan bir uçuşta, Geiger sayaçları gökyüzünde sekiz kozmik X-ışını kaynağı belirledi; bunlardan biri Kuğu yönündeydi. Böylece Cygnus X-1 keşfedilmiş oldu, ama ne olduğu henüz bilinmiyordu.

NASA, 1970'te Uhuru X-ışını uydusunu fırlattı; uydu yaklaşık 300 yeni X-ışını kaynağı buldu. Cygnus X-1'in X-ışını parlaklığının saniyenin kesirleri ölçeğinde değiştiği görüldü. Bu hızlı değişim, ışığın bu kadar kısa sürede ancak çok küçük bir bölgeyi katedebileceği anlamına gelir; yani kaynak yıldız boyutlarından bile ufak, yoğun bir bölgeydi.

1971'in nisan-mayıs aylarında Leiden Gözlemevi ve ABD Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi'nden araştırmacılar kaynaktan radyo salımı yakaladı ve konumu daralttı. Bu konum, o güne kadar sıradan görünen HDE 226868 yıldızını işaret ediyordu. 1972'de Louise Webster ile Paul Murdin (Kraliyet Greenwich Gözlemevi) ve bağımsız olarak Charles Thomas Bolton (Toronto Üniversitesi), yıldızın tayfındaki Doppler kaymalarını inceleyerek HDE 226868'in görünmeyen, kütleli bir eşle birlikte yörüngede döndüğünü bildirdi. Yörünge hareketinden hesaplanan eş kütlesi, bir nötron yıldızının taşıyabileceğinden büyüktü. 1973'ün sonuna gelindiğinde gökbilim topluluğu büyük ölçüde Cygnus X-1'in büyük olasılıkla bir kara delik olduğunu kabul etmişti.

Cygnus X-1 nasıl bir kara delik oldu?
Uzay Gündem
Verileri göster
1964Roket uçuşunda X-ışını kaynağı bulundu
1970Uhuru uydusu fırlatıldı
1971Radyo salımı yıldızı işaret etti
1972Görünmeyen kütleli eş bildirildi
1974Hawking-Thorne bahsi
1990Hawking bahsi kaybettiğini kabul etti
2021Kütle 21,2 Güneş olarak yeniden ölçüldü

Hawking-Thorne bahsi

Cygnus X-1, bilim tarihinin en bilinen bahislerinden birine de konu oldu. Kuramcı Kip Thorne ile Stephen Hawking, 10 Aralık 1974 tarihli yazılı bir bahse girdiler. Thorne, Cygnus X-1'in bir kara delik içerdiği yönünde; Hawking ise karşı yönde oynadı. Hawking bunu kendi deyişiyle bir tür sigorta poliçesi olarak görüyordu: kara delikler üzerine çok çalışmıştı ve kara delikler yoksa emeği boşa gidecekti. Dolayısıyla bahsi kaybederse, en azından kuramı doğru çıkacaktı.

Bahsin bedeli, kazanan Thorne ise Hawking'in ona Penthouse dergisine bir yıllık abonelik alması, kazanan Hawking ise Thorne'un ona Private Eye dergisine dört yıllık abonelik alması idi. Gözlem verileri güçlendikçe Hawking 1990'da bahsi kaybettiğini kabul etti. Thorne'un anlattığına göre Thorne Rusya'dayken Hawking onun odasına girdi, çerçevelenmiş bahis kâğıdını buldu ve altına imzasını attı. Thorne'un kara delik tarihçesini anlattığı Kara Delikler ve Zaman Bükülmeleri kitabı ile Hawking'in kendi kaleminden bilim anlatısı için Zamanın Kısa Tarihi kitabı, konuya ilgi duyanlar için iyi birer başlangıçtır.

Sistemin fiziksel özellikleri

Mavi süperdev: HDE 226868

Görünür bileşen, O9.7 Iab tayf türünde, yani O ile B sınıfı sınırında yer alan bir süperdevdir. Tayf sınıfları hakkında bilgi için Yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfasına bakabilirsiniz. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 31.000 kelvin, ışınımı Güneş'inkinin yaklaşık 300.000-400.000 katıdır. Yıldızın görünür kadir değeri 8,7-8,9 arasındadır; bu yüzden çıplak gözle değil, ancak dürbün ya da küçük bir teleskopla görülebilir.

Yıldızın yıldız rüzgârı güçlüdür: yılda yaklaşık 2,5 milyonda bir Güneş kütlesi kaybeder, yani her 400.000 yılda bir Güneş kadar madde saçar. Rüzgâr yaklaşık 1.500 km/s hızla uzaklaşır. Bu maddenin bir kısmı kara deliğin çekimiyle yakalanır.

Kara delik: kütle ve dönme

Kara deliğin kütlesi onlarca yıldır farklı yöntemlerle ölçüldü ve sonuçlar kabaca 10-20 Güneş kütlesi aralığında toplandı. X-ışını salınımlarına dayanan bir yöntem yaklaşık 14,8 ± 1 Güneş kütlesi verirken, 2021'de yayımlanan ve radyo gözlemleriyle mesafeyi yeniden belirleyen bir çalışma 21,2 ± 2,2 Güneş kütlesi sonucuna vardı. Daha yakın tarihli bir çalışma ise farklı bir yöntemle, 17,5 Güneş kütlesi dolayında bir üst sınır ile 13,8 Güneş kütlesi gibi alternatif bir değer önerdi. Yani "kesin" bir rakam yoktur; ölçümler, mesafe ve yörünge eğimi gibi parametrelerin belirsizliğine bağlı olarak değişir. Mesafe için de iki ölçüm vardır: üçgenleme (paralaks) ölçümü yaklaşık 6.070 ışık yılı, radyo astrometrisi ise yaklaşık 7.240 ışık yılı verir.

Kütlesi 10 Güneş'in üzerinde olduğu kabul edildiğinde olay ufku yarıçapı (Schwarzschild yarıçapı) yaklaşık 44 kilometre dolayındadır. 2011'de duyurulan bulgular, kara deliğin son derece hızlı, saniyede yaklaşık 790 devirle döndüğüne işaret eder. NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi'ne dayanan açıklamasında da kara deliğin en yüksek dönme hızında ya da ona çok yakın döndüğü belirtilir.

Yörünge

İki cisim, ortak kütle merkezleri etrafında yaklaşık 5,6 günde (5,599829 gün) bir tur atar. Aralarındaki uzaklık yaklaşık 0,2 gökbilimsel birimdir (Dünya-Güneş uzaklığının beşte biri). Yörünge neredeyse dairesel, dış merkezliği 0,018 dolayındadır. Sistemin yaklaşık beş milyar yıl içinde tek bir kara delikte birleşmesi beklenir; bu sırada kütleçekim dalgaları yayılabilir.

NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi'nin gördüğü Cygnus X-1.
NASA/CXC (kamu malı)

X-ışınları nereden geliyor?

Kara deliğin kendisi ışık yaymaz. X-ışınları, ona doğru akan maddeden gelir. Mavi süperdevin rüzgârı kara deliğin çekim alanında odaklanır ve gazın bir kısmı kara deliğin çevresinde bir toplanma diski oluşturur. Gaz içeri doğru sarmalandıkça kütleçekim enerjisini ısıya ve ışınıma çevirir; NASA'nın açıklamasına göre bu süreç Cygnus X-1'in X-ışını salımını besler. Aynı mekanizma, bir yıldızın yaşam döngüsü sonunda geride bıraktığı cisimlerle ilgili Yıldızların yaşam döngüsü sayfasındaki sürecin devamı gibi düşünülebilir.

Sistem iki farklı durumda gözlenir. Sert durumda X-ışınları, daha yoğun olan diskin iç kısmını saran bir korona'dan gelir. Yumuşak durumda disk kara deliğe çok daha yaklaşır (yaklaşık 150 kilometreye kadar) ve korona soğur ya da dışarı atılır. Disk, dış kenarında Schwarzschild yarıçapının yaklaşık 500 katına, yani yaklaşık 15.000 kilometreye uzanır. X-ışını parlaklığının hızla ve düzensiz titreşmesi (yarı periyodik salınımlar), gökbilimcilerin kütle tahmininde kullandığı ipuçlarından biridir.

Sistem ayrıca, diske dik yönde fırlayan bir çift göreli jet taşır. Bu jetler, düşen enerjinin bir bölümünü yıldızlararası uzaya taşır ve gücü Güneş'in yaydığı gücün 1.000 katından fazla olarak tahmin edilir. 2006'da Cygnus X-1, 100 GeV üzerindeki çok yüksek enerjili gama ışını salımının kanıtının görüldüğü ilk yıldız kütleli kara delik oldu.

Cygnus X-1 rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Uzaklık~6.070 ışık yılı
Kara delik kütlesi~21,2 Güneş (2021)
Yörünge dönemi5,6 gün
Olay ufku yarıçapı~44 km
Eş yıldızO9.7 Iab süperdev

Nasıl oluştu?

Sistemin, Cygnus OB3 adlı bir yıldız topluluğuna ait olabileceği düşünülür. Bu doğruysa sistem yaklaşık 5 milyon yaşındadır ve kara delik, 40 Güneş kütlesinden fazla bir öncül yıldızdan doğmuştur. Büyük kütleli yıldızların çöküşüyle ilgili genel çerçeve için Süpernovalar sayfasına bakabilirsiniz. Nötron yıldızlarıyla farkı anlamak için Nötron yıldızları ve pulsarlar maddesi yararlıdır.

Türkiye'den gökyüzünde nerede?

Cygnus X-1, Kuğu takımyıldızı içinde, dik açıklığı yaklaşık +35° dolayındadır. Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36-42° kuzey) bu, yıldızın meridyenden geçerken başucuna çok yakın, yaklaşık 83-89 derece yüksekte olduğu anlamına gelir; yani Kuğu'nun yaz ve sonbahar akşamlarında yukarıdan geçtiği dönemde konumu çok elverişlidir. Ancak HDE 226868 8,7-8,9 kadir olduğu için çıplak gözle görülemez, kara delik ise hiçbir şekilde doğrudan görülmez. Bir dürbün ya da küçük teleskopla bölgeyi bulabilirsiniz; yıldız sıradan, soluk bir ışık noktası gibi görünür. X-ışınlarını yalnızca uzay teleskopları gözleyebilir.

Diğer kara deliklerle karşılaştırma

Cygnus X-1 bir yıldız kütleli kara deliktir; kütlesi Güneş'in onlarca katını geçmez. Samanyolu'nun merkezindeki Sagittarius A* ya da M87* gibi süper kütleli kara delikler ise milyonlarca ya da milyarlarca Güneş kütlesindedir. Cygnus X-1'in önemi büyüklüğünden değil, bir kara delik olduğunun ilk kez bu kadar güçlü bir gözlemsel temele oturmasındandır.

Kısaca

  • Cygnus X-1, Kuğu yönünde, yaklaşık 6.000-7.000 ışık yılı uzaktaki bir kara delik ve mavi süperdev çift sistemidir.
  • 1964'te roket uçuşuyla keşfedildi; 1971-1972'de HDE 226868 yıldızıyla eşleştirildi ve 1973 sonunda büyük olasılıkla bir kara delik olduğu kabul edildi.
  • Kara deliğin kütlesi ölçüme göre yaklaşık 10-21 Güneş kütlesi aralığında bulunur; 2021 ölçümü 21,2 ± 2,2 verir.
  • Hawking ile Thorne 1974'te bu sistem üzerine bahse girdi; Hawking 1990'da bahsi kaybettiğini kabul etti.
  • X-ışınları kara delikten değil, mavi süperdevden kopup onun çevresinde disk oluşturan gazdan gelir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar