Andrea Ghez

Andrea Mia Ghez, Samanyolu'nun tam merkezinde Güneş'in milyonlarca katı kütleye sahip, son derece yoğun bir cismin, yani süper kütleli bir kara deliğin bulunduğunu gösteren gökbilimcilerden biridir. Ekibiyle birlikte galaksimizin merkezini çevreleyen yıldızların yörüngelerini yıllarca izleyen Ghez, bu çalışmasıyla 2020 Nobel Fizik Ödülü'nü Reinhard Genzel'le paylaştı. Marie Curie, Maria Goeppert Mayer ve Donna Strickland'dan sonra fizik dalında Nobel alan dördüncü kadın oldu.

Erken yaşamı ve eğitimi

Ghez, 16 Haziran 1965'te New York'ta doğdu. Çocukken izlediği Apollo Ay inişleri, ona ilk kadın astronot olma hayali kurdurdu; annesi de ona bir teleskop aldı.

1987'de MIT'den fizik lisans derecesiyle mezun oldu. Caltech'te Gerry Neugebauer'in danışmanlığında doktora yaptı; tezi genç T Tauri yıldızlarının kızılötesinde benek görüntüleme (speckle) yöntemiyle taranması üzerineydi. Doktorasını 1992'de tamamladı.

Babası Gilbert Ghez, 1969'da Columbia Üniversitesi'nden doktorasını aldıktan sonra Chicago Üniversitesi'nde öğretim üyesi oldu; Andrea da çocukluğunu Chicago'da geçirdi ve üniversitenin Laboratuvar Okulu'nda okudu. En etkili kadın rol modelinin lisedeki kimya öğretmeni olduğunu anlatır. MIT'ye matematik okumak için girdi, sonra fiziğe geçti.

Kariyeri

Ghez, Kaliforniya Üniversitesi Los Angeles'ta (UCLA) Fizik ve Astronomi Bölümü'nde profesördür ve astrofizik alanında bir kürsünün sahibidir. UCLA Galaktik Merkez Grubu'nu yönetir. Araştırmaları, yıldız oluşum bölgeleri ile galaksimizin merkezine odaklanır.

Ghez ve ekibi bu çalışmalar için Keck teleskoplarını kullandı. Atmosferin görüntüyü bulanıklaştırma etkisini ortadan kaldırmak için önce benek görüntüleme, sonra da uyarlamalı optik tekniklerini kullandılar. Böylece merkezdeki yıldızların konumlarını yüksek çözünürlükle, yıldan yıla ölçebildiler.

Discover dergisi 2000'de onu ABD'nin geleceği parlak 20 genç bilim insanından biri olarak gösterdi. 2006'da PBS'in NOVA programının bir bölümünde yer aldı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Ghez'in ekibi, galaksi merkezindeki Sagittarius A* adı verilen cismin çevresinde dolanan yıldızların hareketlerini takip etti. Yörüngeleri Kepler'in üçüncü yasasıyla çözümleyerek merkezdeki cismin kütlesini yaklaşık 4,1 milyon Güneş kütlesi olarak hesapladılar. Bu kadar büyük bir kütlenin bu kadar küçük bir hacme sığması, onun bir süper kütleli kara delik olduğunun en güçlü kanıtlarından birini oluşturdu.

Bu yıldızlar arasında en çok bilineni S2'dir (S0-2). Ayrıntılı gözlemlerin başladığı 1995'ten bu yana kara deliğin çevresinde bir tam turunu tamamlayan S2'nin yörünge dönemi yaklaşık 16 yıldır. Yıldız, Mayıs 2018'de kara deliğe en çok yaklaştığı noktadan geçti. Bu geçiş sırasında hem Ghez'in yönettiği Keck/UCLA ekibi hem de Genzel'in liderliğindeki GRAVITY işbirliği, yıldızın ışığında genel göreliliğin öngördüğü kırmızıya kaymayı birbirinden bağımsız olarak ölçtü. Böylece Einstein'ın kuramı, son derece güçlü bir kütleçekim alanında sınandı.

2020 Nobel Fizik Ödülü'nün yarısı, "galaksimizin merkezindeki süper kütleli yoğun bir cismin keşfi için" Ghez ile Genzel'e verildi. Ödülün diğer yarısı, kara delik oluşumunun genel göreliliğin sağlam bir öngörüsü olduğunu gösteren Roger Penrose'a gitti.

Mirası

Ghez'in çalışması, kara deliklerin varlığını kuramsal bir olasılık olmaktan çıkarıp gözlemsel bir gerçekliğe dönüştüren adımlardan biri oldu.

2004'te ABD Ulusal Bilimler Akademisi'ne seçildi. Amerikan Astronomi Derneği'nin Newton Lacy Pierce Ödülü'nü 1998'de, Amerikan Fizik Derneği'nin Maria Goeppert-Mayer Ödülü'nü 1999'da aldı; 2019'da Oxford Üniversitesi'nden fahri doktora aldı. 2006'da Judith Love Cohen'le birlikte "You Can Be a Woman Astronomer" (Sen de Kadın Gökbilimci Olabilirsin) kitabını yazdı. 2009'da süper kütleli kara delik avını anlattığı bir TED konuşması yaptı; BBC, Discovery Channel ve History Channel belgesellerinde yer aldı.

2004'te Sackler Ödülü'nü ve UCLA'nın Gold Shield akademik mükemmellik ödülünü aldı; 2012'de Amerikan Felsefe Derneği'ne seçildi. Tom LaTourrette'le evli ve iki oğlu var; UCLA'nın ustalar yüzme kulübünde düzenli olarak yüzüyor.

Bilmeye değer

• 2008'de MacArthur Bursu'nu, 2012'de Crafoord Astronomi Ödülü'nü aldı.
• 2015'te Royal Society'nin Bakerian Madalyası'na layık görüldü.
• Doktora tezi galaksi merkezi üzerine değil, genç T Tauri yıldızları üzerineydi.
• S2 yıldızı, kara deliğe en yakın geçişinde ondan yaklaşık 120 astronomik birim uzaklıktaydı.

Kaynak: Wikipedia (İngilizce): Andrea M. Ghez, Wikipedia (İngilizce): S2 (star)

Fotoğraf: International Gemini Observatory/NOIRLab/NSF/AURA · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons