Ders 6: Galaksiler ve Samanyolu
Uzay Akademisi Ders 6: Samanyolu'nun yapısı, galaksi türleri, Andromeda ve Yerel Grup, galaksi çarpışmaları, kümeler ve kozmik ağ, lise düzeyinde anlatılıyor.
- Seviye
- Orta
- Süre
- 9 dakika
Bu derste öğrenecekleriniz
- Samanyolu'nun disk, çubuk, sarmal kol, merkez ve hale olarak nasıl bölümlendiğini
- Galaksilerin dönüş hızlarının neden "görünmeyen" bir kütleye işaret ettiğini
- Eliptik, sarmal, mercek ve düzensiz galaksileri birbirinden nasıl ayıracağınızı
- Andromeda'nın ve Yerel Grup'un bize neden bu kadar önemli olduğunu
- Galaksi çarpışmalarında yıldızların neden birbirine çarpmadığını
- Galaksi kümelerinin ve kozmik ağın evrenin büyük ölçekli iskeletini nasıl oluşturduğunu
Samanyolu'nu içeriden görmek
Karanlık bir yerde gece gökyüzüne bakarsanız, bir uçtan bir uca uzanan soluk ışık kuşağını görürsünüz. Bu kuşak, kendi galaksimizin Samanyolu'nun diskini yandan, yani içinden bakarak gördüğümüz hâldir. Galileo 1610'da teleskopunu çevirip kuşağın sayısız sönük yıldızdan oluştuğunu gördü.
Bir galaksi, yıldızların, gazın, tozun ve karanlık maddenin kütleçekimiyle bir arada tutulduğu dev bir topluluktur. Samanyolu'nun bölümleri kabaca şöyle:
- Disk: Yıldızların büyük çoğunluğunun bulunduğu yassı bölüm. Çapı yaklaşık 100.000 ışık yılı, kalınlığı ise yalnızca birkaç bin ışık yılıdır. Yıldız sayısı için 100 ile 400 milyar arasında tahminler yapılır.
- Merkez ve çubuk: Orta bölgede yıldızlardan oluşan uzun bir çubuk vardır. Tam merkezde ise Sagittarius A* adlı, yaklaşık 4,3 milyon Güneş kütlesinde bir süper kütleli kara delik yer alır.
- Sarmal kollar: Çubuğun uçlarından başlayan, gaz ve genç yıldızlarla dolu kıvrımlı kollar. Yıldız oluşum bölgeleri en çok buralardadır.
- Hale: Diski saran, neredeyse küresel ve seyrek bölge. İçinde çok yaşlı yıldızlar ve yüzlerce küresel yıldız kümesi bulunur. Asıl kütlenin büyük bölümü ise görünmeyen bir karanlık madde halesindedir.
Güneş, merkezden yaklaşık 26.000 ışık yılı uzakta, Orion Kolu denen küçük bir kol parçasının kenarında oturur. Ayrıntılar: Samanyolu'nun yapısı. Samanyolu'nu dışarıdan fotoğraflamak imkânsız olduğu için bu şemayı, Gaia uzay teleskobunun yıldızların konum ve hızlarını ölçerek çıkardığı haritalar gibi dolaylı yöntemlerle çiziyoruz.
Galaksiler nasıl dönüyor ve gizli kütle nedir?
Güneş, galaksi merkezinin çevresinde saniyede yaklaşık 220 kilometre hızla döner. Basit bir hesap yapalım: Güneş'in izlediği yörüngenin çevresi yaklaşık 2π × 26.000 ≈ 163.000 ışık yılıdır. Işığın hızı saniyede yaklaşık 300.000 km olduğuna göre Güneş, ışığın hızının yaklaşık binde 0,7'siyle gider. Bu yolu tamamlamak için 163.000 yıl ÷ 0,0007 ≈ 230 milyon yıl gerekir. İşte galaktik yıl dediğimiz süre budur.
Asıl ilginç olan, dönüşün nasıl gerçekleştiğidir. Güneş Sistemi'nde merkezdeki Güneş kütlenin neredeyse tamamını taşır ve Kepler yasaları geçerlidir: uzaktaki gezegen daha yavaş döner. Neptün, Güneş'e Dünya'dan 30 kat uzaktadır ve hızı Dünya'nınkinin yaklaşık √30 ≈ 5,5 kat altındadır. Galaksiler de böyle davranmalıydı: görünen kütle merkezde yoğunsa, dış bölgelerdeki yıldızlar yavaşlamalıydı.
1970'lerde Vera Rubin ve çalışma arkadaşı Kent Ford, Andromeda ve başka sarmal galaksilerin dış bölgelerindeki yıldızların ve gazın hızını ölçtü. Sonuç şaşırtıcıydı: hız merkezden uzaklaşınca düşmüyor, yaklaşık sabit kalıyordu. En kabul gören açıklama, galaksiyi saran görünmeyen ek bir kütledir. Fikrin kökü daha eskidir: Fritz Zwicky 1933'te galaksi kümelerinde buna benzer bir kütle eksikliği görmüştü. Bu görünmeyen kütleye karanlık madde denir. Ne olduğunu hâlâ bilmiyoruz; adayları bu sayfada tartışıyoruz.
Galaksi türleri: Hubble'ın ayrımı
1920'lerin ortasında galaksilerin Samanyolu'nun dışında ayrı "ada evrenleri" olduğu netleşti. Bunu mümkün kılan, Henrietta Leavitt'in bulduğu değişen yıldız ölçütünü kullanarak Andromeda'daki Sefeid yıldızlarına bakan Edwin Hubble'dı. Hubble, ardından galaksileri görünümlerine göre sınıflandırdı. Bu sınıflama bugün de kullanılır:
- Sarmal galaksiler: Düz bir disk ve kollar. Bol gaz içerdikleri için yeni yıldızlar doğurmaya devam ederler. Bir kısmında Samanyolu gibi bir çubuk vardır (çubuklu sarmallar). Kollar, yıldızların sabit bir "zincir" oluşturduğu yapılar değildir; otoyoldaki trafik sıkışıklığı gibi, içinden yıldızların geçip gittiği yoğunluk dalgalarıdır.
- Eliptik galaksiler: Top ya da yumurta biçiminde, neredeyse gazsız. Yıldızları yaşlı ve kırmızıdır, yeni yıldız doğmaz. En büyükleri trilyonlarca yıldız içerebilir.
- Mercek biçimli galaksiler: Disk var ama kollar ve yeni yıldız doğumu yok; sarmal ile eliptik arasında bir ara tür.
- Düzensiz galaksiler: Belirli bir biçimi olmayan, çoğu kez küçük ve gazca zengin sistemler.
Sayıca en kalabalık tür ise cüce galaksilerdir: yalnızca birkaç milyon ile birkaç milyar yıldızdan oluşan küçük sistemler. Bazı galaksilerin merkezindeki süper kütleli kara delik çevresindeki gazı yutarken olağanüstü parlar; buna aktif galaksi çekirdeği denir, en uç örnekleri kuasarlardır. Evrendeki toplam galaksi sayısı için tahminler yüz milyarlardan trilyonlara kadar değişiyor.
Andromeda ve Yerel Grup
Andromeda galaksisi (M31), Samanyolu'na en yakın büyük galaksidir. Uzaklığı yaklaşık 2,5 milyon ışık yılıdır; yani bugün gördüğümüz ışık, insan türü ortaya çıkmadan çok önce yola çıkmıştır. Karanlık bir gecede çıplak gözle bile soluk bir leke olarak görülür. Samanyolu'ndan biraz daha büyük ve yıldızca daha zengindir; NASA, yıldız sayısını yaklaşık bir trilyon olarak verir.
Andromeda ve Samanyolu tek başına değildir. İkisi, yaklaşık 10 milyon ışık yılı genişliğindeki Yerel Grup'un iki büyük üyesidir. Üçüncü büyük üye Üçgen galaksisidir (M33). Grubun geri kalanı, çoğu cüce olan 80'den fazla küçük galaksiden oluşur. Bunların en ünlüleri, güney yarımküreden çıplak gözle görülen Macellan Bulutları'dır: Büyük Macellan Bulutu yaklaşık 160.000, Küçük Macellan Bulutu ise yaklaşık 200.000 ışık yılı uzaktadır.
Galaksiler çarpışınca ne olur?
Galaksiler arası mesafeler, yıldızlar arası mesafelere göre çok daha küçüktür. Samanyolu'nun çapı 100.000 ışık yılıyken Andromeda yalnızca 25 çap kadar uzaktadır. Güneş'in çapı ise 1,4 milyon km'dir; en yakın yıldız olan Proxima Centauri 4,2 ışık yılı, yani yaklaşık 40 trilyon km uzaktadır. Bu, Güneş çapının yaklaşık 30 milyon katıdır. Dolayısıyla iki galaksi iç içe geçtiğinde yıldızların neredeyse hiçbiri doğrudan çarpışmaz; ama galaksilerin gazı, tozu ve kütleçekimi şiddetle etkilenir.
Çarpışma milyonlarca yıl sürer ve iki galaksi birbirini bozar: uzun "kuyruklar" ve köprüler çıkar, gaz sıkışır ve çok sayıda yeni yıldız aniden doğar (yıldız patlaması). Girdap Galaksisi ile yanındaki küçük arkadaşı bunun güzel bir örneğidir. Büyük eliptik galaksilerin birçoğunun, sarmal galaksilerin birleşmesiyle oluştuğu düşünülür.
Samanyolu da bu tür olaylarla büyüdü. Gaia verileri, yaklaşık 10 milyar yıl önce küçük bir galaksinin Samanyolu'na karıştığını gösteriyor. Bugün de Yay Cüce Galaksisi, kütleçekimimizle yavaş yavaş parçalanıyor.
Peki sırada Andromeda mı var? Andromeda bize saniyede yaklaşık 110 km hızla yaklaşıyor. Hız sabit kalsaydı, 2,5 milyon ışık yılı ÷ 110 km/s yaklaşık 7 milyar yıl eder; kütleçekimi hızı artıracağı için bu süre daha kısa çıkar. Eskiden çarpışmanın kesin olduğu söyleniyordu. Ancak Hubble ve Gaia ölçümleriyle yapılan yeni modellemeler, Andromeda'nın yanal hareketindeki belirsizliği ve Büyük Macellan Bulutu'nun etkisini hesaba katınca tablo değişti. 2025 tarihli bir çalışma, önümüzdeki 10 milyar yıl içinde çarpışma olasılığını yaklaşık yarı yarıya buluyor. Konuyu ayrı bir yazıda işledik. Güneş'in yaklaşık 5 milyar yıl sonra kırmızı dev olacağını da düşünürsek (Güneş'in geleceği), bu olay bizi zaten doğrudan ilgilendirmeyecek.
Galaksi kümeleri
Galaksiler çoğu zaman gruplar hâlinde bulunur. Onlarca galaksiden oluşan topluluğa grup, yüzlerce ve binlerce galaksiden oluşana galaksi kümesi denir. En yakın büyük küme, yaklaşık 54 milyon ışık yılı uzaktaki Başak (Virgo) Kümesi'dir. Bir diğer ünlü küme olan Koma Kümesi yaklaşık 320 milyon ışık yılı uzaktadır ve 1.000'den fazla galaksi içerir.
Kümelerin kütlesi Güneş kütlesinin yüz trilyon katı ile bir katrilyon katı arasındadır. Kümeler, milyonlarca derece sıcaklıkta, X-ışınlarıyla parlayan gazla doludur. Toplam kütlenin ise yaklaşık yüzde 85'i karanlık maddedir. Kümelerin kütlesini, arkalarındaki cisimlerin ışığını bükmelerinden de ölçebiliriz; bu olaya kütleçekimsel merceklenme denir.
Kümeler de süper kümelerde toplanır. 2014'te yapılan bir çalışma, Yerel Grup'un da içinde olduğu, yaklaşık 500 milyon ışık yılı genişliğindeki bir Laniakea Süper Kümesi'ni tanımladı. Kümelerin uzaklaşma hızını ise Hubble yasasına göre kestirebiliriz: v = H₀ × d. H₀ yaklaşık 70 km/s/Mpc, Koma Kümesi ise yaklaşık 100 Mpc (320 milyon ışık yılı) uzakta olduğundan, uzaklaşma hızı 70 × 100 ≈ 7.000 km/s eder. H₀ değeri konusundaki tartışma için: Hubble gerilimi.
Kozmik ağ
Evrendeki galaksileri bir haritaya döktüğümüzde, rastgele dağılmış bir toz bulutu görmeyiz. Galaksiler ve kümeler, kozmik ağ denen dev iplikler, duvarlar ve düğümler boyunca dizilir. Aralarında yüz milyon ışık yılını aşabilen, neredeyse bomboş boşluklar vardır. Bu yapının ilk net kanıtlarından biri, 1989'da Margaret Geller ile John Huchra'nın bulduğu ve yaklaşık 500 milyon ışık yılı uzunluğundaki "Büyük Duvar"dır. Dev yapılarını şu sayfada bulabilirsiniz.
Bu desenin kaynağı, evrenin çok erken dönemindeki küçük yoğunluk farklarıdır. Kozmik mikrodalga arka plan ışımasında görülen minik dalgalanmalar, kütleçekimiyle milyarlarca yıl boyunca büyüdü. Karanlık madde iskelet gibi davrandı; galaksiler onun oluşturduğu çukurlara yerleşti. Bilgisayar benzetimleri gerçeğe çok benzeyen bir ağ üretir. Daha fazlası: Evrenin büyük ölçekli yapısı.
Özet
- Samanyolu, yaklaşık 100.000 ışık yılı çapında bir çubuklu sarmal galaksidir; merkezde süper kütleli bir kara delik, çevresinde disk, kollar ve hale bulunur.
- Galaksilerin dış bölgeleri beklenenden hızlı döner; bu, görünmeyen ek bir kütlenin, yani karanlık maddenin en güçlü kanıtlarından biridir.
- Galaksiler başlıca sarmal, eliptik, mercek biçimli ve düzensiz olarak sınıflanır; sayıca en çok cüce galaksiler vardır.
- Andromeda, 2,5 milyon ışık yılı uzaktaki en yakın büyük galaksidir ve Samanyolu ile birlikte Yerel Grup'un iki büyük üyesidir; çarpışma olasılığı kesin değildir.
- Galaksi çarpışmalarında yıldızlar nadiren çarpışır, ama gaz sıkışır ve yıldız patlamaları başlar. Kümeler ve süper kümeler ise galaksilerin daha büyük topluluklarıdır; hepsi birlikte kozmik ağı örer.
Kendini sına
1. Güneş, Samanyolu'nun merkezinin çevresinde bir turu yaklaşık ne kadar sürede tamamlar?
Yaklaşık 230 milyon yılda. Buna galaktik yıl da denir.
2. Vera Rubin'in dönüş hızı ölçümleri neyi gösterdi?
Sarmal galaksilerin dış bölgelerinde yıldızların hızının beklendiği gibi düşmediğini, yaklaşık sabit kaldığını. Bu, görünen maddenin dışında bir kütle, yani karanlık madde bulunduğuna işaret eder.
3. Eliptik galaksi ile sarmal galaksi arasındaki temel fark nedir?
Sarmal galaksiler yassı bir disk, kollar ve bol gaz içerir, yeni yıldızlar doğurur. Eliptik galaksiler ise top ya da yumurta biçimindedir, neredeyse gazsızdır ve yıldızları yaşlıdır.
4. İki galaksi çarpıştığında yıldızlar neden neredeyse hiç birbirine çarpmaz?
Yıldızlar arası mesafe, yıldızların çapına kıyasla çok büyüktür (Güneş'in çapının yaklaşık 30 milyon katı). Galaksiler ise birbirine çaplarının yalnızca birkaç katı kadar uzaktadır.
5. Kozmik ağ nedir?
Galaksilerin ve galaksi kümelerinin dizildiği iplik, duvar ve düğümlerden oluşan, aralarında dev boşluklar bulunan evrenin büyük ölçekli yapısıdır. Karanlık madde bu yapının iskeletini oluşturur.
Sıradaki ders
Ders 7 — Ötegezegenler ve yaşanabilirlik. Güneş'in dışındaki yıldızların çevresinde dönen gezegenleri nasıl bulduğumuzu ve hangilerinde yaşam aramanın mantıklı olduğunu öğreneceğiz. O zamana kadar ötegezegenler maddesine göz atabilirsiniz.
2. Orta seviye: Astronomi ve astrofizik — diğer başlıklar
- Ders 1: Kütleçekim ve yörüngelerUzay Akademisi Orta seviye: Newton'un kütleçekim yasası, Kepler yasaları, yörünge ve kaçış hızı, yörünge türleri, Lagrange noktaları, Hohmann transferi ve kütleçekim desteği.
- Ders 2: Işık: astronomun tek bilgi kaynağıUzay Akademisi 2. ders: elektromanyetik tayf, tayf çizgileri, Doppler etkisi ve kırmızıya kayma; Hubble, Webb ve Chandra neden farklı ışıklara bakar?
- Ders 3: Uzaklık nasıl ölçülür? Işık yılı, paralaks ve kozmik merdivenUzay Akademisi Ders 3: Işık yılı ve parsek nedir, paralaks ve Gaia ile yıldızlar, Sefeidler, Tip Ia süpernovalar ve kırmızıya kayma uzaklık merdivenini nasıl kurar?
- Ders 4: Yıldızların yaşamıUzay Akademisi: Yıldızlar bulutsularda doğar, ana kolda yaşar; kırmızı dev, beyaz cüce, süpernova, nötron yıldızı ve pulsar olarak sona erer. HR diyagramıyla tüm hikâye.
- Ders 5: Kara deliklerUzay Akademisi: Kara delikler nasıl oluşur, olay ufku ve tekillik nedir? Cygnus X-1, Sagittarius A* ve M87* örnekleriyle yıldız ve süper kütleli kara delikler, Hawking ışıması.
- Ders 6: Galaksiler ve Samanyolu
- Ders 7: Ötegezegenler ve yaşanabilirlikUzay Akademisi Ders 7: Ötegezegenlerin geçiş ve dikine hız yöntemleriyle bulunması, Kepler ve TESS, TRAPPIST-1, Proxima b, yaşanabilir bölge ve Webb'in biyoimza araması anlatılıyor.
- Ders 8: Uzay görevleri nasıl planlanır?Uzay Akademisi'nin Orta seviye 8. dersi: görev fikri ve bütçeden fırlatma penceresine, kütleçekim desteğinden Derin Uzay Ağı'na; Voyager, Cassini ve Rosetta örnekleriyle görev planlama.





















