Uzay çöpünde ölçüt kaldırılan parça değil, azalan risk: JPL'li Turyshev'in önerisi
JPL'den Slava Turyshev, enkaz sorununu bir kontrol problemi olarak ele alıyor: üç kaldıraç, iki irtifa zirvesi ve ölçütü parça sayısından doğrulanmış risk azaltımına çeviren bir alım modeli.

NASA'nın Jet Propulsion Laboratory'sinde (JPL) çalışan Slava Turyshev, yörüngedeki enkaz sorununa alışılmış "kaç parça var, kaç parça toplanmalı" sorusundan farklı bir yerden bakan bir makale yazdı. "Orbital Debris in Earth Orbit: Operations, Stability, Control, and Market Formation" başlıklı çalışma, Mart 2026'da arXiv'de ön baskı olarak paylaşıldı ve Acta Astronautica dergisinin 247. cildinde (sayfa 652-668) yayımlandı. Yazarın ana savı şu: uzay çöpü durağan bir envanter değil, doğrusal olmayan bir kontrol sorunu.
Sorun artık günlük işletme yükü
Makale, sorunun yalnızca nesne sayılarında değil, uydu operatörlerinin gündelik işinde de göründüğünü hatırlatıyor. SpaceX'in FCC'ye sunduğu altı aylık raporlara dayanan kamuya açık verilere göre Starlink uyduları Aralık 2021-Mayıs 2022 döneminde 6.873, Aralık 2024-Mayıs 2025 döneminde ise 144.404 çarpışmadan kaçınma manevrası yaptı. Turyshev bu sayıların tek başına yorumlanamayacağını da vurguluyor: filo aynı dönemde hızla büyüdü ve operatör manevra eşiğini zamanla daha temkinli bir değere çekti. Makaleye göre eşik, ilk dönemlerde yaklaşık 10⁻⁵ olan çarpışma olasılığından 2026 başındaki FCC belgelerinde yaklaşık 10⁻⁶ düzeyine indi. Yani artış, çevredeki gerçek baskının, filo büyüklüğünün ve daha ihtiyatlı bir politikanın bileşimi.
Yine de uydu başına düşen yük belirgin biçimde yükseldi: makalede aktarılan tahminlere göre 2022'de uydu başına ayda yaklaşık bir manevra yapılırken, son dönemde bu değer ayda 3,1-3,7 manevra aralığına çıktı.
İki farklı irtifa, iki farklı sorun
Çalışmanın dikkat çekici ayrımı irtifalarla ilgili. Aktif uyduların kalabalıklaştığı 500-600 kilometre civarı, "iş yükü" zirvesi: burada trafik yoğun, ama atmosferin sürüklenmesi bölgeyi kısmen kendi kendine temizliyor; ölü nesneler birkaç yıl içinde yanıyor. Uzun vadeli tehlike zirvesi ise yaklaşık 850 kilometrede: sürüklenme zayıf, kullanım dışı kalmış kütleler çok uzun süre yörüngede kalıyor ve bir çarpışma durumunda yeni parçaların kaynağı oluyorlar. Makale, NASA'nın 2023 tarihli iyileştirme analizine atıfla 650 kilometrenin altındaki enkazın 25 yıl içinde doğal olarak yörüngeden çıktığını, bunun üzerinde ise sayıyı dengelemenin tek yolunun aktif uzaklaştırma olduğunu not ediyor.
Makalede kullanılan ESA istatistiklerine (21 Nisan 2026 güncellemesi) göre Dünya yörüngesinde düzenli izlenen yaklaşık 44.870 nesne ve 16.200 tondan fazla kütle var. Modellere göre 10 santimetreden büyük yaklaşık 54.000, 1-10 santimetre arasında 1,2 milyon, 1 milimetre-1 santimetre arasında ise 140 milyon parça bulunuyor. ESA'nın 2025 çevre raporuna göre, etkin uyduların yüzde 90 oranında yörüngeden çıkarıldığı varsayıldığında bile LEO çevre riskinin yüzde 96'sı kullanım dışı nesnelerden geliyor; çevre endeksinin yaklaşık yüzde 65'i roket gövdelerine, yüzde 31'i işlevsiz uydulara, yalnızca yaklaşık yüzde 4'ü aktif uydulara ve takımyıldızlarına ait.
Üç kaldıraç
Turyshev, önümüzdeki on yılın yörünge sürdürülebilirliğini üç değişkenin belirleyeceğini savunuyor. Birincisi, yeni uzay araçlarının görev sonunda güvenilir biçimde yörüngeden çıkarılması ve arıza sonrası kalış süresinin kısa tutulması. İkincisi, yüksek riskli yaklaşmalarda konum belirsizliğinin azaltılması. Üçüncüsü, uzun ömürlü, kullanım dışı büyük cisimlerden oluşan "miras" tehlike stokunun azaltılması. Yazara göre bu sıralama önemli, çünkü her katman bir sonrakinin maliyet etkinliğini artırıyor.
Makale, yalnızca yeni görevlere kural koymanın yetmeyeceğini de gösteriyor. ESA'nın uzun vadeli benzetimlerine göre yeni fırlatma hiç yapılmasa bile LEO'daki enkaz miktarı artmaya devam ediyor, çünkü mevcut nesneler parçalanıp çarpışarak doğal olarak yörüngeden çıkmalarından daha hızlı çoğalıyor. Mevcut trafik ve parçalanma eğilimleri sürerse benzetilen riskin, ESA'nın seçtiği sürdürülebilirlik eşiğinin yaklaşık dört katı olacağı belirtiliyor.
Neyi satın almalı: kaldırılan parçayı değil, azalan riski
Çalışmanın en tartışmaya açık önerisi ekonomik tarafta. Turyshev'e göre doğru ölçüt kaç nesnenin kaldırıldığı değil, zaman içinde birikmiş çevresel tehlikenin doğrulanabilir biçimde ne kadar azaldığı. Bu nedenle en riskli birkaç ölü roket gövdesi ya da uydu, bütün bir temizlik kampanyasının değerini belirleyebilir. Yazar, mirasın temizliğinin faydası dağınık olduğu için ilk dalganın özel bir spot pazara bırakılmak yerine kamu alımı ya da ortak finansmanla yürütülmesini öneriyor.
Makalede aktarılan NASA çalışmalarına göre en endişe verici 50 kullanım dışı cismin iyileştirilmesinin faydası, örnek senaryoda 25 yılda yaklaşık 1,1 milyar dolara ulaşıyor. 2024 tarihli ikinci aşama çalışması ise 50 büyük parçanın kaldırılmasının fayda-maliyet oranını, varsayımlara bağlı olarak yaklaşık 0,1 ile 10 arasında veriyor; yani her koşulda kârlı değil. Bazı durumlarda tehlikeli bir yaklaşma öngörüldüğünde büyük bir cismi yalnızca "dürtmek" tam uzaklaştırmadan daha verimli olabiliyor; NASA'nın bir sentezinde en iyi senaryoda bu yöntem için yaklaşık 300 düzeyinde fayda-maliyet oranı bildiriliyor.
Teknik tarafta ilk uygulamalar da yaklaşıyor. Makaleye göre ESA'nın ClearSpace-1 görevi için 2029'da 95 kilogramlık PROBA-1 uydusunu dört robot kollu bir araçla uzaklaştırması planlanıyor; JAXA'nın ADRAS-J aracı ise kullanım dışı bir H-IIA üst kademesine yaklaşık 50 metreden sabit noktalı gözlem yapmayı başarmıştı.
Sınırlar ve sırada ne var
Turyshev çalışmanın bir tahmin değil, karşılaştırma aracı olduğunu açıkça yazıyor: indirgenmiş bir kontrol modeli, tam kalibre edilmiş çevre evrimi modellerinin, örneğin LEGEND'in yerini almıyor. Çeşitli parçalanma ve parça üretimi katsayılarının gerçek verilerle kalibre edilmesi gerekiyor. Yani makale, "şu kadar nesne şu tarihte çarpışır" demiyor; hangi müdahalenin hangi sırayla ve ne kadar maliyetle daha çok risk azalttığını sıralamak için bir çerçeve sunuyor. Bunun bir sonraki adımı, bu çerçevenin ayrıntılı çevre modelleriyle sınanması ve doğrulanabilir risk azaltımını ölçecek sözleşme standartlarının tanımlanması olacak.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















