21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bilim ve Astrofizik

Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı

DCU, Durham ve ESA araştırmacıları flor plazmasıyla Ay toprağı benzetmesinden oksijen ve oksijenli gazlar elde etti. Verim düşük; çalışma yalnızca kavram kanıtı.

Bilim ve AstrofizikScientific Reports
Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı

Dublin City University (DCU), Durham Üniversitesi ve Avrupa Uzay Ajansı'ndan (ESA) araştırmacılar, bilgisayar çipi üretiminde kullanılan türden flor plazmasıyla Ay toprağının benzetmesinden gaz hâlinde oksijen ve oksijen içeren gazlar elde etti. Scientific Reports dergisinde 2 Eylül 2026'da çevrimiçi yayımlanan makale, yöntemin bir laboratuvar kanıtı sunuyor. Verimi ise henüz gerçek bir Ay üssü için yeterli değil; yazarlar da çalışmayı "kavram kanıtı" olarak tanımlıyor.

Oksijen neden Ay'da üretilmek isteniyor?

Oksijen yalnızca solunacak hava değil, roket yakıtının da ana bileşenlerinden biri. Dünya'dan Ay'a büyük miktarda taşımak çok pahalı olduğu için uzay ajansları, gereken kaynakları yerinde elde etmeyi hedefliyor. Bu yaklaşıma "yerinde kaynak kullanımı" (ISRU) deniyor. Makaleye göre Ay'da oksijene ulaşmanın iki ana yolu var: kutuplarda gözlenen ve regolitle karışık olduğu düşünülen suyu kullanmak ya da regolitin kendisini oluşturan oksit minerallerinden oksijeni söküp almak. Regolit, Ay yüzeyini kaplayan ince toz ve kırıntı tabakasıdır. Çalışma ikinci yola odaklanıyor.

Zorluk şu: Ay'daki oksijen serbest gaz olarak durmuyor, minerallerin içinde güçlü kimyasal bağlarla tutuluyor. Bu bağları kırmak ise elektrik gücünün kısıtlı olduğu bir Ay yüzeyinde çok enerji isteyen işlemler gerektiriyor.

Çip fabrikasından Ay toprağına

Yarı iletken sanayisi onlarca yıldır silikon dioksiti (SiO2) kazımak için kükürt florürler ve florokarbonlar gibi flor içeren gazlardan oluşturulan plazmaları kullanıyor. Plazma, gazın yeterli enerjiyle yüklü parçacıklara ayrışmasıyla oluşan hâl. Makalede, regolitte flor kullanımının 1993'te önerildiği, ancak sonrasında neredeyse hiç deneysel çalışma yapılmadığı belirtiliyor. Ekip bu fikri laboratuvarda sınadı.

Deneyde, Apollo dönemi Ay denizi regolitine bileşim ve fiziksel yapı olarak yakın bir benzetme malzemesi (LMS) kullanıldı. Karışımda ağırlıkça yüzde 19,8 anortozit, yüzde 11,1 olivin, yüzde 32,8 bronzit ve yüzde 32 camsı bazalt var. Örnekler, 10 sccm gaz akışı, 200 mTorr basınç ve 200 watt güçle çalışan düşük basınçlı bir plazma sisteminde SF6 (kükürt hekzaflorür) ya da C4F8 (oktaflorosiklobütan) plazmasına maruz bırakıldı.

Ne çıktı?

SF6 plazmasında egzoz gazında O2 ölçüldü. Örnek tablası 30 °C'deyken oksijen saptanmadı; 200 °C'de çıkış başladı, 400 °C'ye çıkınca verim yaklaşık yüzde 150 arttı. Yazarların hesabıyla 400 °C'de oksijen üretimi saatte yaklaşık 0,05 gram.

C4F8 plazmasında ise serbest oksijen görülmedi; bunun yerine karbon monoksit (CO) ve karbon dioksit (CO2) çıktı. Bunlar da ileride ayrıştırılarak oksijen verebilecek gazlar. Bu gazlar 30 °C'de bile önemli miktarda ölçüldü ve tabla 400 °C'ye ısıtılınca CO yaklaşık üç, CO2 yaklaşık iki kat arttı. 400 °C'de üretim saatte yaklaşık 0,29 gram CO ve 0,17 gram CO2 olarak hesaplandı.

Plazma hangi minerali sökebiliyor?

Elektron mikroskobu, X-ışını kırınımı ve X-ışını fotoelektron spektroskopisiyle yapılan incelemelere göre SF6 plazması hemen yalnızca anortozit tanelerine etki etti. Tanelerin yüzeyinde flor tabakası oluştuğu, elektron ışınının ulaştığı birkaç mikrometrelik derinlikte silikon ve oksijen sinyalinin kaybolduğu görüldü. Olivin, bronzit ve ilmenit ise belirgin biçimde florlanmadı. C4F8 plazması daha az seçici davrandı: anortozit yine en güçlü tepkiyi verdi ama magnezyumlu taneler de florlandı, yalnızca ilmenit dışarıda kaldı. Yazarlara göre her iki plazmada da oksijenin çıkış mekanizması, çip üretiminde SiO2'nin aşındırılmasında bilinenle uyumlu.

Enerji maliyeti ve sınırlar

Makale, enerji maliyetini de tahmin ediyor: SF6 ile oksijen için gram başına yaklaşık 4 kilovatsaat, C4F8 ile CO ve CO2 için ise yaklaşık 0,4 kilovatsaat. Karşılaştırma için Mars'ta atmosferdeki karbon dioksitten oksijen üreten MOXIE'nin yaklaşık 0,19 kWh/g harcadığı belirtiliyor. Yazarlar, plazmanın regolitle çok sınırlı bir hacimde, tablanın plazma kenarındaki bölümünde temas ettiğini; bu yüzden gerçek bir sistemde verimin artırılabileceğini savunuyor. Bu, deneyle ölçülmüş bir iyileşme değil, yazarların beklentisi.

Sınırlar da açık. Deneyler gerçek Ay toprağıyla değil benzetmeyle yapıldı ve yalnızca laboratuvar ölçeğinde. Çalışmanın yazarlarından Rajani K. Vijayaraghavan ile Aidan Cowley'nin The Conversation'da yazdığı özete göre oksijen verimlerinin pratik bir Ay sistemi için çok yükseltilmesi gerekiyor. Aynı yazıya göre süreç kuru işlem olduğundan uzayda sıvı kimyasal taşıma ve kullanma sorunlarını azaltıyor ve çalışma sıcaklıkları bazı geleneksel oksijen çıkarma yöntemlerinden belirgin biçimde düşük olabilir.

Sırada ne var?

Ekibin bir sonraki adımı, verimi artırmak için kimyasal mekanizmaları daha iyi anlamak. Yazarlar ayrıca Ay toprağındaki silikon, alüminyum ve demir gibi diğer elementler için de plazma tabanlı süreçlerin araştırılabileceğini söylüyor. Açık kalan sorular arasında sürecin ekonomik olarak ölçeklenip ölçeklenemeyeceği ve flor gibi tüketilen bir girdinin uzakta bir üste nasıl sağlanacağı var; ikincisi makalede yanıtlanmış bir konu değil, okur için akla gelen bir soru olarak not düşüyorum.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  2. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi
  3. Venüs'te flor, geçmişteki suyun izini silinmekten kurtarmış olabilir
  4. Perseverance'ın Séítah kayaları Mars'ta akışkan bir lav gölüne işaret ediyor
  5. Ölmekte olan yıldızda son termal darbenin izi: ALMA dev bir gaz halkası ve kum saati buldu
  6. Europa'nın sodyum bulutu yirmi yıldır kararlı: kaynak Io değil, Europa'nın kendisi olabilir

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi
  6. NASA'nın saha ekibi Arizona'da krater, lav mağarası ve kül tarlasında Ay ile Mars'a hazırlandı

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı1 saat önce
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı7 saat önce
  4. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce
  5. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde20 saat önce

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar