Yedigen'den Büyük Kepçe'ye: Büyükayı'nın Türk ve dünya efsaneleri

Kuzey yarımkürede gökyüzüne bakmayı öğrenen çoğu kişinin ilk tanıdığı şekil, yedi parlak yıldızdan oluşan bir kepçedir. Dört yıldız kepçenin çanağını, üç yıldız sapını oluşturur. Gökbilimde bu şekil Büyükayı takımyıldızının bir parçası, yani bir "asterizm" sayılır. Türkçede ise ona verilmiş eski bir ad var: Yediger. Türkçe Vikipedi'nin aktardığına göre bu desenin Türk kültüründeki en eski adı Yediger'di ve 11. yüzyıldan itibaren Yedigen olarak anılmaya başlandı.

Bir ad karışıklığına da baştan değinmek gerek: Türkçede "Yedi Kardeşler" ya da "Yedikızkardeş" adı genellikle Büyükayı için değil, Ülker yıldız kümesi için kullanılır. Büyükayı'nın yedi yıldızı ise Türk dünyasında kardeşlerden çok hırsızlar, hükümdarlar ya da bilgelerle anılmıştır.

Yedi hırsız, yedi kağan

Türk halk astronomisi üzerine yapılan derlemelerde bu yedi yıldız için çok çeşitli adlar geçer: Yedi Kağan, Yedi Uğru (yedi hırsız), Yedi Karakçı (yedi haydut), Yedi Arkar (yedi dağ koyunu), hatta Yedi Kör. Anlatılardan birine göre bu yıldızlar bir obadan at kaçıran yedi haydut olup kaçırdıkları atlar ve peşlerindeki atlılarla birlikte göğe savrulmuşlardır. Hırsızların yollarını bu yıldızlara bakarak buldukları da söylenirdi.

Kazakların anlatısı bu temayı Kutup Yıldızı'yla birleştirir. Kazakçada takımyıldızın adı Jetikarakşı, yani "yedi haydut"tur. Efsaneye göre Tengri, iki atını Demir Kazık'a, yani Kutup Yıldızı'na bağlamıştır. Yedi haydut bu atları çalmak ister ve bu yüzden bütün gece kazığın çevresinde dönüp dururlar. Gökyüzünde gördüğümüz şey tam olarak budur: Büyükayı her gece Kutup Yıldızı'nın etrafında geniş bir daire çizer. Moğollar ise aynı yıldızlara Yedi Bilge ya da Yedi Yaşlı derdi.

Ayı, araba, sabana dönüşen yıldızlar

Antik Yunan'da bu yıldızlar bir ayı olarak görülürdü. En bilinen anlatıya göre Arkadya kralının kızı Kallisto, av tanrıçası Artemis'in yanındaki genç kızlardandı. Zeus'un ilgisine maruz kalıp bir oğul doğurunca ayıya dönüştürüldü. Yıllar sonra oğlu Arkas onu ormanda tanımadan avlamak üzereyken Zeus araya girdi; Kallisto gökyüzüne Büyükayı, Arkas da Küçükayı olarak yerleştirildi. Anlatının hangi tanrı ya da tanrıçanın Kallisto'yu dönüştürdüğü konusunda farklı biçimleri vardır.

Homeros, İlyada'da bu yıldızlardan "Ayı, ki insanlar ona Araba da der" diye söz eder. Latincede yedi yıldıza "yedi öküz" anlamında septentriones denirdi. İngilizce ve Latin kökenli dillerdeki "kuzeye ait" anlamına gelen septentrional sözcüğü buradan türemiştir. İngiltere ve İrlanda'da şekle Saban, Almanca ve pek çok Slav dilinde Büyük Araba denir. Macarcada ise her hastalığa deva ilaçlar taşıyan efsanevi şaman Göncöl'ün adıyla Göncöl Arabası olarak anılır.

Arap geleneğindeki yorum daha hüzünlüdür. Büyükayı'nın kepçesi bir cenaze teskeresi, sapındaki üç yıldız da onu izleyen yas tutanlar olarak görülürdü. Adı Benat Na'ş, yani "teskerenin kızları"dır. Bir anlatıya göre teskerede yatan, Kutup Yıldızı tarafından öldürülmüş bir babadır ve yas alayı katilin peşindedir.

Hindistan'da bu yıldızlar Saptarişi, yani yedi bilge olarak bilinir. Çin'de ise "Kuzey Kepçesi" anlamına gelen Beidou adıyla anılır; Çin'in küresel uydu konum sistemi de adını buradan alır. Amerika'da ise yıldızlar kurtuluşun simgesi oldu: Afro-Amerikan halk şarkısı "Follow the Drinkin' Gourd" içindeki su kabağı kepçesinin Büyükayı olduğu düşünülür. Halk anlatılarına göre güneydeki plantasyonlardan kaçan köleler kuzeye giden yolu bu yıldızlara bakarak bulmuştur.

Gözlerin sınav taşı

Kepçenin sapındaki ortanca yıldız Mizar'ın hemen yanında, daha sönük Alkor yıldızı durur. İkiliye "At ve Binici" denir ve çıplak gözle ikisini ayırt edebilmek geleneksel bir göz testi olarak kullanılmıştır. Bu çift bilim tarihinde de özel bir yere sahiptir: Mizar, teleskopla keşfedilen ilk çift yıldız (1617) ve tayf yöntemiyle keşfedilen ilk çift yıldız (1889) olma ayrıcalığını taşır.

Bilim ne diyor?

Büyükayı, 2. yüzyılda Batlamyus'un listelediği 48 klasik takımyıldızdan biridir ve bugün kabul edilen 88 takımyıldız arasında büyüklükte üçüncü sıradadır. Kepçeyi oluşturan yedi yıldızdan altısı ikinci kadir parlaklığındadır, Megrez ise biraz daha sönüktür.

Bu yedi yıldız gökyüzünde yan yana görünse de aynı uzaklıkta değildir ve hepsi birlikte hareket etmez. Ortadaki beş yıldız, "Büyükayı Hareketli Grubu" denen ve uzayda aynı yöne ilerleyen bir yıldız topluluğunun çekirdeğindedir. Uçlardaki Dubhe ve Alkaid ise bu gruba ait değildir ve farklı yönde hareket eder. Sonuç olarak kepçenin şekli yavaş yavaş bozulacak; yaklaşık 50 bin yıl sonra bugünkü biçimini tanımak mümkün olmayacak.

Kepçe gökyüzünde yol bulmak için de pratik bir araçtır. Çanağın ön kenarındaki Merak ile Dubhe'yi birleştiren çizgi, aralarındaki mesafenin yaklaşık beş katı uzatıldığında Kutup Yıldızı'na ulaşır. Sapın kavsini izlemeye devam edenler ise Çoban (Boötes) takımyıldızının parlak yıldızı Arktürüs'e varır. Takımyıldızın sınırları içinde M81 ve M82 gibi parlak gökadalar ve Baykuş Bulutsusu da bulunur.

Yedi hırsızın atları çalmak için döndüğü, ayının gökte avlandığı, yas alayının katilin peşine düştüğü aynı yedi yıldız, aslında farklı uzaklıklarda duran, bir kısmı birbirinden bağımsız hareket eden güneşlerdir. Her kültür onlara kendi hikâyesini yüklemiş, ama hepsinin ortak noktası aynıdır: bu yıldızlar kuzeyi gösterir ve geceyi saat gibi ölçer.