Burçlar nereden geldi? Babil'den bugüne zodyak ve astronomi

Gazetenin son sayfasındaki burç yorumları, telefonlardaki günlük fal uygulamaları, tanışırken sorulan "Burcun ne?" sorusu... On iki burç, modern popüler kültürün en tanıdık unsurlarından biri. Ama bu sistemin kökeni, bugünkü gökyüzünden çok farklı bir gökyüzünü izleyen Mezopotamyalı gözlemcilere uzanıyor.

Babil'in kil tabletleri

Gökyüzünü düzenli olarak gözleyip kaydeden ilk uygarlıklardan biri Babillilerdi. Bilinen en eski Mezopotamya astronomi derlemesi olan MUL.APIN'in en eski kopyası MÖ 686'ya tarihlenir, ancak araştırmacıların çoğu metnin MÖ 1000 civarında derlendiğini düşünür. Bu metinde "Ay'ın yolu" üzerinde duran yıldızların bir listesi bulunur ve bu liste Ülker yıldız kümesiyle başlar. İkizler ve Yengeç gibi bazı takımyıldızların kökeni ise Tunç Çağı'ndaki Eski Babil kaynaklarına kadar izlenebilir.

Babil gözlemcileri gökyüzündeki olayları yalnızca kaydetmekle kalmadı, onları yorumladı. MÖ 7. yüzyılda Yeni Asur döneminde yazıya geçirilen Enuma Anu Enlil adlı derleme, gezegenlerin hareketleri de dahil olmak üzere gök olaylarını ve bunların habercisi sayıldığı kehanetleri sıralar. Gökbilim ile gelecekten haber verme o çağda henüz birbirinden ayrılmamıştı.

Gökyüzünü eşit parçalara bölme fikri MÖ 1. binyılın ilk yarısında, muhtemelen Ahameniş İmparatorluğu döneminde ortaya çıktı. Altmışlık sayı sistemini kullanan Babilliler, Güneş'in yıllık yolunu, yani ekliptiği, her biri 30 derecelik 12 eşit bölüme ayırdı. Bugün bir çemberi 360 dereceye bölmemiz de bu mirasın bir parçasıdır.

Küçük hayvanlar çemberi

Bu sistem MÖ 2. yüzyılda Yunan astronomisine geçti. "Zodyak" sözcüğü Yunanca "küçük hayvanlarla ilgili" anlamına gelen zodiakos'tan gelir; on iki işaretin çoğunun hayvan ya da efsanevi melez varlıklar olması bu adı açıklar. Hint zodyakı da Yunan zodyakından, Baktriya'daki Yunan krallığıyla kurulan ilişkiler aracılığıyla etkilenmiştir.

Sistemi bugünkü biçimine sokan, 2. yüzyılda İskenderiye'de yaşayan Batlamyus oldu. Batlamyus'un Almagest adlı eseri zodyakın astronomik yapısını, Tetrabiblos adlı eseri ise Batı astrolojisinin temelini anlatır. Batlamyus'un Tetrabiblos'ta gezegenlere, evlere ve burçlara yüklediği anlamlar, günümüze kadar çok az değişmiştir.

Türkçedeki "burç" sözcüğü de ilginç bir hikâye taşır. Arapça kökenli bu sözcüğün Türk Dil Kurumu sözlüğündeki ilk anlamı, kale duvarlarından yükselen çıkıntıdır; zodyaktaki on iki takımyıldız anlamı bunun yanında yer alır. Türk halk astronomisi üzerine yapılan derlemelerde de eski Türkçede burçlara verilen "ükek" adının aynı zamanda kale burçları için kullanıldığı aktarılır. Gökyüzü, sanki on iki kuleli bir surla çevrilmiş gibi düşünülmüştür.

Kayan gökyüzü ve "13. burç"

İşin şaşırtıcı yanı, Babillilerin ve Batlamyus'un gördüğü gökyüzüyle bugünkü gökyüzü aynı değil. Dünya'nın dönme ekseni, bir topacınki gibi yavaşça yalpalar. Bu hareketin, yani presesyonun, MÖ 2. yüzyılda Hipparkhos tarafından fark edildiği kabul edilir. Sonuç olarak Güneş'in belirli bir tarihte önünde durduğu takımyıldız, yüzyıllar içinde kaymıştır.

Batı astrolojisinin kullandığı "tropikal zodyak", ilkbahar ekinoksunu Koç burcunun başlangıcı sayar ve takımyıldızlara değil mevsimlere bağlıdır. Oysa bugün ilkbahar ekinoksunda Güneş, Koç takımyıldızında değil Balık takımyıldızındadır. Örneğin gökyüzünde Kova takımyıldızının kapladığı alan, büyük ölçüde astrolojideki Balık burcuna karşılık gelir.

Zaman zaman gündeme gelen "13. burç" tartışması da buradan doğar. Uluslararası Astronomi Birliği'nin belirlediği sınırlara göre ekliptik, yani Güneş'in yıllık yolu, 13 takımyıldızdan geçer. Bunlardan biri olan Yılancı (Ophiuchus), astrolojide Yay burcuna ayrılan dönemin büyük bölümünü, yaklaşık 29 Kasım ile 18 Aralık arasını kaplar. Ancak gökbilimciler bunun bir "yeni burç" keşfi olmadığını hatırlatır: burçlar 30 derecelik eşit bölümlerdir, takımyıldızlar ise farklı büyüklükte bölgelerdir ve ikisi zaten birbirine denk değildir.

Bilim ne diyor?

Burçların kökeni astronomiye dayanır ve zodyak, ekliptik koordinat sistemi olarak gökbilimde hâlâ kullanılır. Ama astronomi ile astroloji bugün tamamen ayrı alanlardır. Astronomi gök cisimlerinin fiziğini ve hareketini inceleyen bir bilimdir; astroloji ise bu cisimlerin konumlarının insanların kişiliğini ve kaderini etkilediğini öne süren bir inanç sistemidir.

Astrolojinin iddiaları defalarca bilimsel olarak sınandı. En ünlü testi fizikçi Shawn Carlson yürüttü; deneyin ana önermesini belirlemeye astrologlar da katıldı. 1985'te Nature dergisinde yayımlanan çalışma, doğum haritasına dayalı tahminlerin rastlantıdan daha başarılı olmadığını gösterdi. Bugüne kadar yapılan kontrollü çalışmalarda astrolojinin etkinliği gösterilemedi; gezegenlerin konumlarının insanları iddia edildiği biçimde etkileyebileceği, temel fizik ve biyolojiyle çelişmeyen bir mekanizma da önerilemedi. Bu yüzden bilim dünyası astrolojiyi sözde bilim olarak değerlendirir.

Peki burç yorumları neden bu kadar "tutuyor" gibi gelir? Psikolog Bertram Forer 1949'da öğrencilerine kişiye özel olduğunu söylediği bir kişilik değerlendirmesi dağıttı. Aslında herkes aynı metni almıştı ve metin bir astroloji kitabından derlenmişti; öğrenciler yine de değerlendirmeyi kendilerine son derece uygun buldu. Herkese uyabilecek genel ifadeleri kişiye özel sanma eğilimi bugün Forer ya da Barnum etkisi olarak bilinir.

Bütün bunlar, zodyakın kültürel değerini azaltmaz. On iki burç, insanlığın gökyüzünü düzenleme, zamanı ölçme ve kendine bir hikâye bulma çabasının üç bin yıllık bir mirasıdır. Sadece bir sonraki "Burcun ne?" sorusunda, Güneş'in o gün aslında başka bir takımyıldızın önünde durduğunu hatırlamak gerekir.