Sputnik 1

Sputnik 1, Sovyetler Birliği'nin 4 Ekim 1957'de fırlattığı ve Dünya çevresinde yörüngeye oturan ilk yapay uydudur. Bugünkü Kazakistan'daki Tyuratam deneme alanından, yani bugün Baykonur Uzay Üssü olarak bilinen yerden fırlatılan 83,6 kilogramlık parlak metal küre, 22 gün boyunca radyo sinyali yayınladı. Bu basit uydu, uzay çağının başlangıcı sayılır; ABD'de "Sputnik krizi" olarak anılan şoku yaratarak iki süper güç arasındaki uzay yarışını ateşledi.

Görevin amacı

Sputnik 1'in öncelikli amacı, yapay bir cismin yörüngeye konabileceğini göstermekti. Projeyi Sovyet roket programının baş tasarımcısı Sergey Korolyov Aralık 1954'te önerdi; uydu, onun yönettiği OKB-1 tasarım bürosunda hazırlandı. Hazırlık sürecinde Mihail Tihonravov yurt dışındaki benzer projeler hakkında bir rapor sundu; OKB-1'de baş konstrüktör Mihail Homyakov'du. Uydu basit tutuldu, ama bilim insanları ondan yine de yararlı bilgi çıkarmayı hedefledi:

• Yörüngeye çıkış ve uydu ayırma tekniğini denemek
• Radyo sinyallerinin atmosferin üst katmanı iyonosferden geçişini incelemek
• Uydunun yavaşlamasından üst atmosferin yoğunluğunu hesaplamak

Uzay aracı ve araçları

Sputnik 1, 58 santimetre çapında, cilalı bir küreydi. Gövdesine iki çift hâlinde dört uzun anten bağlıydı; bu antenler uydunun hangi yöne dönerse dönsün her yöne yayın yapmasını sağlıyordu. İçinde piller ve 20,005 ile 40,002 megahertz frekanslarında yayın yapan bir radyo vericisi vardı. Sinyal, radyo amatörlerinin bile kolayca alabileceği kadar güçlüydü; Sovyet yönetimi amatör ve profesyonel radyoculardan sinyali kaydetmelerini istedi.

İlginç biçimde, gökyüzünde gözle görülen şey çoğu zaman uydunun kendisi değildi. Yörüngeye birlikte çıkan R-7'nin merkez aşaması birinci kadirden parlak bir cisim olarak geceleri rahatça izlenebiliyordu; küçük ve cilalı Sputnik ise ancak altıncı kadir parlaklıkta, yani çıplak gözle zor seçilebilecek düzeydeydi.

Uyduyu yörüngeye, dünyanın ilk kıtalararası balistik füzesi R-7'nin değiştirilmiş bir sürümü olan Sputnik-PS (8K71PS) roketi taşıdı. R-7 ailesi daha sonra Vostok ve Soyuz roketlerinin de temeli oldu.

Yolculuk ve önemli anlar

• Aralık 1954: Korolyov yapay uydu planını önerdi.
• 4 Ekim 1957, 19.28 UTC: Sputnik 1, Tyuratam'daki 1/5 numaralı rampadan fırlatıldı. Fırlatma yerinde tarih 5 Ekim'i gösteriyordu.
• Ekim 1957: Uydu, yerden en yakın 215, en uzak 939 kilometre olan eliptik bir alçak Dünya yörüngesinde her 96,2 dakikada bir tur attı.
• 26 Ekim 1957: 326 turun ardından piller tükendi ve 22 günlük yayın sona erdi.
• 3 Kasım 1957: Sovyetler, köpek Laika'yı taşıyan Sputnik 2'yi fırlattı.
• 4 Ocak 1958: Atmosfer sürtünmesiyle yavaşlayan uydu, 1.440 turun ardından atmosfere girerek yandı.

Bilimsel sonuçlar

Sputnik 1 sade bir araçtı, ama ürettiği veri değerliydi. Uydunun yörüngesinin zamanla küçülmesi, yani atmosferin onu ne kadar yavaşlattığı, üst atmosferin yoğunluğunu ölçmeye yaradı; bu, yörünge bozulması konusundaki ilk gerçek ölçümlerden biriydi. Radyo sinyallerinin yayılma biçimi de iyonosfer hakkında bilgi verdi.

Asıl etkisi ise siyasi ve toplumsal oldu. Sputnik'in ardından ABD, Şubat 1958'de savunma araştırmalarına yönelik ARPA'yı (bugünkü DARPA) kurdu; aynı yıl çıkarılan Ulusal Havacılık ve Uzay Yasası ile NASA doğdu. Bilim ve mühendislik eğitimini destekleyen Ulusal Savunma Eğitimi Yasası da 1958'de çıktı. ABD'nin ilk uydu girişimi Vanguard TV-3'ün 6 Aralık 1957'de televizyondan canlı izlenen başarısızlığı hayal kırıklığını derinleştirdi; ABD ancak 31 Ocak 1958'de, Jet İtki Laboratuvarı ile Ordu Balistik Füze Ajansı'nın hazırladığı Explorer 1 ile yörüngeye uydu yerleştirebildi. Kısa sürede uzay yarışı, insanı yörüngeye ve sonunda Ay'a taşıyan bir rekabete dönüştü; 1961'de Sovyetler, Yuri Gagarin ile ilk insanı da uzaya gönderdi.

Verileri göster

Kütle	83,6 kg
Çap	58 cm
Yörünge süresi	96,2 dakika
Yayın süresi	22 gün
Toplam tur	1.440

Bilmeye değer

• Sovyet Komünist Partisi'nin gazetesi Pravda, 4 Ekim'de olaya yalnızca birkaç paragraf ayırdı; Batı'daki yankı ise çok büyük oldu. İngiltere'de ilk tepki korkuyla insanlığın ilerleyişine duyulan hayranlığın karışımıydı; ABD kamuoyu şoka girerken Eisenhower yönetiminin ilk açıklamaları sakin bir tonda kaldı.
• "Sputnik" Rusçada "yol arkadaşı" anlamına gelir ve bugün Rusçada uydu karşılığı olarak da kullanılır.
• Uydunun yörünge eğimi 65,1 dereceydi; bu sayede Dünya'nın geniş bir bölümünün üzerinden geçiyordu.
• Sputnik 1 yalnızca 22 gün yayın yaptı, ama sessizleştikten sonra da yaklaşık iki buçuk ay yörüngede kaldı.
• Sputnik 1'in fırlatıldığı Baykonur'daki 1/5 numaralı rampa, onlarca yıl sonra da insanlı Soyuz uçuşlarında kullanılmaya devam etti; 2018'de kaçış sistemiyle kurtarılan Soyuz MS-10 da buradan kalkmıştı.
• Sputnik'i taşıyan R-7'nin soyundan gelen roketler bugün hâlâ uçuyor.