Apollo 13'teki soğuk ve susuzluk gerçek miydi? Aquarius'un su, elektrik ve oksijen hesabı

Ron Howard'ın 1995 yapımı Apollo 13 filmi, Nisan 1970'te Ay yolunda oksijen tankı patlayan görevi anlatır. Filmin repliklerini, karbondioksit filtresi düzeneğini ve dönüş ateşlemelerini kayıtlarla Apollo 13 filmi gerçek görevden ne kadar sapıyor yazımızda karşılaştırdık. Bu yazı, filmin ikinci yarısını dolduran daha sessiz bir sorunu ele alıyor: Üç astronot, iki kişilik bir Ay modülünde dört gün boyunca soğuğa, susuzluğa ve elektrik kıtlığına nasıl dayandı?

Karşılaştırmada iki kaynak kullandık: NASA'nın Eylül 1970'te yayımladığı Apollo 13 Görev Raporu ve görevin konuşma kayıtlarını açıklamalarla sunan Apollo Uçuş Günlüğü (Apollo Flight Journal).

Film ne gösteriyor?

Filmde patlamadan sonra ana araç Odyssey kapatılır, mürettebat Ay modülü Aquarius'a geçer. Elektrik en aza indirildiği için kabin giderek soğur, astronotların nefesi buhar olarak görünür. Su kısıtlanır; Fred Haise idrar yolu enfeksiyonuna yakalanır ve ateşlenir. Yorgunluk ve soğuk, ekip içinde gerginliğe de yol açar.

İki kişi, iki gün için yapılmış bir cankurtaran

Apollo Uçuş Günlüğü'nün özetlediği gibi Aquarius'un asıl işi iki astronotu Ay'da iki günden kısa bir süre barındırmaktı; şimdi üç kişiyi dört gün boyunca Dünya'ya taşıması gerekiyordu. Görev raporu aynı tabloyu rakamla veriyor: Ay modülünün oksijen, su ve pil tüketimi, normalde 44 saat olan destek süresini en az 83 saate ve üstüne pay bırakacak kadar uzatmak için olabilecek en düşük düzeye indirildi. Odyssey ise yeniden girişte gereken pilleri korumak için görev saatiyle 58 saat 40 dakikada tamamen kapatıldı.

Elektrik: 30 amperden 12 ampere

Rapora göre Aquarius açıldığında dört iniş katı ve iki yükseliş katı pilinde toplam 2.179 amper-saat enerji vardı. Araç önce yaklaşık 30 amperle, yaklaşık 900 vat güçle çalıştı. Ay'ın arkasından geçtikten sonraki ikinci iniş motoru ateşlemesinin ardından tüketim yaklaşık 12 ampere, yani 360 vat düzeyine indirildi. Rapor, dönüşün büyük bölümünde güç düzeyinin 350 ile 400 vat arasında tutulduğunu belirtiyor.

Haberleşme de bu tasarrufa uyduruldu: Düşük güçte yayın ve çok yönlü antenler kullanıldı, yönlendirilebilir anten hiç açılmadı, anten ısıtıcıları kapatıldı. Rapora göre anten sıcaklığı eksi 66 °F'ye, yani yaklaşık eksi 54 °C'ye düştü. Yaklaşık 112. saatten itibaren Aquarius, Odyssey'nin yeniden giriş pillerini yaklaşık 15 saat boyunca 7 amperle şarj etti. Odyssey kapatıldığında bu pillerde 99 amper-saat vardı; şarjla 118 amper-saate çıkarıldı ve inişte 29 amper-saat kaldı. Aquarius ayrıldığında ise kendi pillerinde 410 amper-saat duruyordu.

Asıl darboğaz: soğutma suyu

Su kıtlığı denince akla önce içme suyu gelir. Görev raporu ise başka bir şeye dikkat çekiyor: Ay modülünde su öncelikle kabini ve elektronik donanımı soğutmak için kullanılıyordu ve dönüş boyunca en kısıtlayıcı tüketim kalemi buydu. Rapora göre bu yüzden en geniş payı sağlamak için gereksiz bütün donanım kapatıldı.

Fırlatmada Ay modülünde uçuş sırasında kullanılabilecek 338 libre, yani yaklaşık 153 kilogram su vardı. Ayrılma anına kadar yaklaşık 290 libre (132 kilogram) kullanıldı, geriye yaklaşık 50 libre (23 kilogram) kaldı. Rapora göre kalan su, düşük güç düzeyinde 18 saatlik ek soğutma sağlayabilirdi. Pay vardı, ama bol değildi.

İçme suyu ve kilo kaybı

İçme suyu ağırlıklı olarak Odyssey'nin tankından geldi. Patlama anında bu tankta yaklaşık 38 libre (17 kilogram) su vardı; mürettebat bunun yaklaşık 14 librelik (6,4 kilogram) bölümünü meyve suyu torbalarıyla Aquarius'a taşıdı. Yaklaşık 120. saatte tanktan artık su çekemediklerini bildirdiler ve tankın boşaldığını düşündüler; bundan sonra Ay modülünün tanklarından içtiler. Rapora göre su yalnızca içmek ve toz meyve sularını hazırlamak için kullanıldı; yemek için hazır ıslak paketler ile ekmek ve kek gibi su gerektirmeyen yiyecekler yetti.

Uçuş günlüğüne göre ekip, kendi koyduğu sıkı su kısıtlaması yüzünden çoğu su olmak üzere ciddi ağırlık kaybetti. Görev raporu Jim Lovell'in 14, Jack Swigert'in 11, Fred Haise'nin 6,5 libre (sırasıyla yaklaşık 6,3, 5 ve 3 kilogram) kaybettiğini kaydediyor. Rapor, Haise'nin uçuşun son 4-5 saatinde diğerlerinden belirgin biçimde fazla su içtiğini ve önceki kaybını kısmen telafi etmiş olabileceğini de not ediyor.

Haise'nin enfeksiyonu gerçek miydi?

Evet. Görev raporuna göre inişten hemen sonraki muayenelerde üç astronot da aşırı yorgundu ve Haise'de idrar yolu enfeksiyonu vardı. Haise ayakta muayene edilirken birkaç kez baş dönmesi yaşadı; doktorlar bunu yorgunluğa, ağırlıksızlığın etkilerine ve enfeksiyona bağladı. Uçuş günlüğü, Haise'nin görevin son günlerinde giderek rahatsızlandığını, son gün ateşlendiğini ve antibiyotikle tedavi edildiğini aktarıyor. Filmdeki ateşli Haise bu açıdan kayıtlara uygun.

Soğuk ne kadar soğuktu?

Görev raporuna göre elektrikli donanımın kapatılmasıyla ısı yükü büyük ölçüde azaldı ve düşen kabin sıcaklığı dönüş yolunda mürettebatı rahatsız etti. Aquarius'ta kabin sıcaklığı bu dönemde genellikle 54-60 °F, yani yaklaşık 12-16 °C arasındaydı. Kapalı Odyssey daha da soğudu ve sıcaklık yaklaşık 43 °F'ye (6 °C) indi. Bu yüzden komuta modülü bir süre sonra dinlenme yeri olarak kullanılamaz hale geldi; üç astronot da Ay modülünde kaldı ve uyku kısa şekerlemelerden ibaret oldu. Rapora göre son yaklaşık 16 saatte Ay modülü de uyunamayacak kadar soğudu.

Buğu da gerçekti. Raporda Odyssey'nin camlarının su damlacıklarıyla neredeyse tamamen opaklaştığı, yaklaşık 110. saatte komuta modülünün iç yüzeylerinde ve Ay modülünün camlarında ince bir su tabakası oluştuğu yazıyor; buna karşın nem hiçbir zaman mürettebatı rahatsız edecek düzeye çıkmadı. Uçuş sonrası teknik değerlendirmede Haise, yalnızca bir takım ısı tutucu içlikle durumlarının iyi olacağını söyledi; ekip normal uçuş giysilerini üst üste giymişti. Swigert de uçuş sırasında Houston'a Aquarius'un rahatsız edici olmadığını, ama Odyssey'nin kesinlikle soğuk olduğunu bildirdi.

Oksijen sorun değildi

Patlama bir oksijen tankında olduğu için en büyük sorunun oksijen olduğu sanılabilir; Aquarius'ta durum farklıydı. Rapora göre Ay modülünde 54 libre (24,5 kilogram) oksijen vardı; ayrılma anına kadar 21,9 libresi (yaklaşık 10 kilogram) kullanıldı ve yaklaşık 32 libre (14,7 kilogram) kaldı. Sorun, solunan havadaki karbondioksidi tutan lityum hidroksit kartuşlarıydı. Ay modülünün kendi kartuşları kullanılırken karbondioksit basıncının 14,9 mm Hg'ye kadar çıkmasına izin verildi. Komuta modülü kartuşlarıyla kurulan "posta kutusu" düzeneği devreye girince değer 0,1 ile 1,8 mm Hg arasında tutuldu.

Nerede haklı, nerede değil?

• Doğru: Elektriğin en aza indirilmesi, soğuyan kabin, buğulanan camlar ve uykusuzluk görev raporunda birebir yer alıyor.
• Doğru: Haise'nin idrar yolu enfeksiyonu ve ateşi, ekibin su kısıtlaması ve kilo kaybı kayıtlı.
• Az bilinen ayrıntı: Raporun en kısıtlayıcı dediği kaynak içme suyu değil, cihazları soğutan suydu.
• Ayrıntı: En sert soğuk kapalı Odyssey'deydi (yaklaşık 6 °C); Aquarius'ta sıcaklık çoğunlukla 12-16 °C arasında seyretti, son saatlerde orası da uyunamayacak kadar soğudu.

Sonuç

Apollo 13'ün kurtuluşu çoğu zaman tek bir parlak fikre bağlanır: bantla kurulan karbondioksit düzeneği ya da elle yapılan rota düzeltmesi. Görev raporundaki rakamlar ise başarının bir de muhasebe tarafı olduğunu gösteriyor. 44 saat için hesaplanmış kaynaklar, ışıklar, ısıtıcılar ve cihazlar tek tek kapatılarak 83 saatten fazlasına yayıldı. Aquarius ayrıldığında geride kalan 18 saatlik soğutma suyu, bu hesabın ne kadar dar bir payla tuttuğunu gösteriyor.