Profiles of the Future (Arthur C. Clarke): Clarke yasaları, tahminleri ve rehberi

Profiles of the Future (alt başlığıyla An Inquiry into the Limits of the Possible, yani "mümkün olanın sınırları üzerine bir inceleme"), Arthur C. Clarke'ın 1962'de kitap olarak yayımlanan, roman olmayan bir eseridir. İngiltere'de Gollancz tarafından basılmıştır. Gelecek hakkında bir "ne olacak" listesi vermekten çok, "gelecek hakkında nasıl düşünülür ve uzmanlar neden bu kadar sık yanılır?" sorusuyla uğraşır. Clarke'ın adıyla anılan ünlü üç yasa da bu kitaptan çıkmıştır.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın ilk iki bölümü aynı başlığı taşır: "Hazards of Prophecy", yani kehanetin tehlikeleri. Birine "cesaret kaybı" (failure of nerve), ötekine "hayal gücü kaybı" (failure of imagination) alt başlığı verilmiştir. Clarke bu iki bölümle kitabın sorusunu koyar: geleceği tahmin etmeye çalışan biri hangi hatalara düşer? Sonraki bölümler bu soruya örnekler üzerinden cevap arar. Ulaşım, hız, uzay, enerji, haberleşme ve insanın makinelerle ilişkisi konuları tek tek ele alınır; kitap, 2100 yılına kadar uzanan bir zaman çizelgesiyle kapanır.

Kitabın bir özelliği, tahmin ile hayal arasındaki farkı gözetmesidir. Alt başlıktaki "mümkün olanın sınırı" ifadesi, fizik kurallarına aykırı olmayan ama o gün için yapılamayan şeylere işaret eder. Bu yüzden kitap bir bilim kurgu romanı gibi değil, bir düşünce denemesi gibi okunur.

Kitabın özeti

Kitap yirmi bölümden oluşur. Aşağıdaki özet, bölümlerin konu dağılımını gösterir; bölüm adları serbest çevirimizdir ve bölümlerin içindeki tek tek örnekler aktarılmaz. Kitabın gözden geçirilmiş baskısının tanıtım notuna göre eser, teknolojinin nihai olanaklarını irdeler ve 1962'den sonraki on yılların toplumun teknolojiye ve geleceğe bakışını değiştirdiğini kabul eder.

• Kehanetin tehlikeleri (1. ve 2. bölüm): Kitabın çıkış noktasıdır. Clarke, geleceği tahmin etmenin neden zor olduğunu iki ayrı bölümde, "cesaret kaybı" ve "hayal gücü kaybı" başlıkları altında ele alır. Birinci yasa "hayal gücü kaybı" bölümünde yer alır; ikinci yasa da aynı bölümde bir gözlem olarak geçer.
• Hareket ve hız (3.-8. bölüm): "Ulaşımın geleceği", "Hava üstünde yolculuk", "Kütleçekimin ötesi", "Hız arayışı", "Mesafesiz dünya" ve "Rönesansa roketle" bölümleri yeryüzünde ve uzayda yer değiştirmenin, bir de haberleşmenin geleceğine ayrılmıştır.
• Uzay ve zaman (9.-11. bölüm): "Buradan oraya gidilmez", "Uzay, fethedilemez" ve "Zaman üzerine" bölümleri uzayın ve zamanın getirdiği engelleri konu edinir. Başlıkların kötümser tonu, kitabın "imkânsız dendiği yerde dikkatli ol" çizgisiyle birlikte okunmalıdır.
• Bolluk ve yeni teknolojiler (12.-15. bölüm): "Bolluk çağları", "Aladdin'in lambası", "Görünmez adamlar ve diğer harikalar" ve "Lilliput'a giden yol" bölümleri üretimin, enerjinin ve küçültmenin geleceğiyle ilgilidir. Başlıklardaki masalsı çağrışımlar, üçüncü yasanın "ileri teknoloji büyüden ayırt edilemez" fikriyle örtüşür.
• Haberleşme ve insan (16.-19. bölüm): "Gökyüzünden sesler", "Beyin ve beden", "İnsanın modası geçmesi" ve "Uzun alacakaranlık" bölümleri iletişimi, zihni ve insanın makineler karşısındaki gelecekteki yerini ele alır.
• Gelecek çizelgesi (son bölüm): "Chart of the Future", 2100'e uzanan, buluşları ve fikirleri tarih sırasına koyan bir tablodur. Çizelgede 2005 için öngörülen bir "küresel kütüphane" de yer alır.

Kitabın bütününü bağlayan çizgi şudur: Gelecek hakkında konuşmadan önce, "mümkün olan" ile "bugün yapılabilen" arasındaki farkı ayırt etmek gerekir. Birinci bölümler bu ayrımı kurar, sonraki bölümler onu farklı alanlara uygular, çizelge ise ortaya çıkan fikirleri tek sayfaya toplar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Arthur C. Clarke 16 Aralık 1917'de İngiltere'nin Minehead kentinde doğdu, 19 Mart 2008'de Sri Lanka'nın Kolombo kentinde öldü. 1941-1946 arasında Kraliyet Hava Kuvvetleri'nde radar eğitmeni ve teknisyeni olarak çalıştı. Ekim 1945'te Wireless World dergisinde yayımladığı "Extra-Terrestrial Relays" makalesinde, geostationary (yer-eşzamanlı) uyduların dünya çapında radyo kapsaması sağlayabileceğini savundu; bu yörünge bugün Uluslararası Astronomi Birliği tarafından "Clarke Yörüngesi" olarak anılır. 1956'dan itibaren Sri Lanka'da yaşadı. Bilimi yaygınlaştırdığı için 1961'de UNESCO Kalinga Ödülü'nü aldı.

Kitabın temelini, Clarke'ın 1950'lerin sonundan itibaren dergilerde yayımladığı bir yazı dizisi oluşturur; dizi 1958'de başladı ve 1962'de kitap hâline geldi. Kitap, uzay çağının henüz çok yeni olduğu bir dönemde yazıldı. Güncellenmiş baskıları 1973, 1984 ve 1999'da (Milenyum Baskısı) çıktı.

Kitaptaki bilim: üç yasa ve bir yörünge

Clarke'ın üç yasası şöyle özetlenebilir. Birinci yasa: Ünlü ama yaşlı bir bilim insanı bir şeyin mümkün olduğunu söylüyorsa neredeyse kesinlikle haklıdır; imkânsız olduğunu söylüyorsa büyük ihtimalle yanılıyordur. Bu yasa, kitabın 1962 tarihli "Hazards of Prophecy: The Failure of Imagination" bölümünde yer alır. İkinci yasa: Mümkün olanın sınırlarını keşfetmenin tek yolu, imkânsıza doğru biraz ileri gitmektir. Bu fikir aynı bölümde basit bir gözlem olarak geçer; "ikinci yasa" adını sonradan almıştır. Üçüncü yasa: Yeterince gelişmiş her teknoloji büyüden ayırt edilemez. Üçüncü yasa ilk kez 19 Ocak 1968'de Science dergisine yazılan bir mektupta yayımlandı, sonra kitabın 1973 tarihli gözden geçirilmiş baskısındaki "Hazards of Prophecy" bölümüne girdi. Clarke, Newton'a üç yasa yettiğine göre kendisinin de orada durmasının yeterli olduğunu söyleyerek yasa sayısını üçte bırakmıştır.

Isaac Asimov, birinci yasaya bir ek önermiştir: Halk, ünlü ama yaşlı bilim insanlarının reddettiği bir fikre büyük bir coşkuyla sahip çıkıyorsa, o bilim insanları belki de haklıdır. Bu ek, birinci yasanın bir kural değil, bir uyarı olduğunu hatırlatır: "yaşlı bilim insanları yanılır" demek, "kalabalıklar haklıdır" demek değildir.

Kitabın bilimsel açıdan en somut konusu haberleşme uydularıdır. Clarke'ın 1945'teki fikrine göre uydu, yerin ekvatoru üzerinde yaklaşık 35.786 km yükseklikte ve Dünya'nın dönüşüyle aynı sürede (yaklaşık 23 saat 56 dakika; yani bir yıldız günü) dönmeliydi. Böyle bir uydu, yerden bakıldığında gökyüzünde aynı noktada durur ve anten çevirmeden haberleşmeye izin verir. Uygulamada ilk gerçek geostationary uydu Syncom 3, 1964'te fırlatıldı; ondan önceki Syncom 2'nin (1963) yörüngesi eğikti ve antenlerin hareket etmesi gerekiyordu. Uyduların nasıl çalıştığını yapay uydu sayfamızda bulabilirsiniz.

Clarke'ın bu dönemdeki öngörüleri arasında bugün tanıdık gelenler var: ulusal sınırları aşan uydu yayınları, cepte taşınabilen kişisel alıcı-vericiler (numarayı çevirince dünyanın her yerine ulaşan ve kullanıcının bir daha kaybolmamasını sağlayan cihazlar) ve 2005 için öngörülen "küresel kütüphane". Clarke ayrıca 1964'te BBC'de yaptığı bir sunumda, bugünkü internete benzeyen küresel bir bilgisayar ağını ve bu ağ üzerinden uzaktan hizmet almayı (uzaktan cerrahi gibi) anlatmıştı. Yine de kitabı bir "tutmuş tahminler listesi" olarak okumak yanıltıcıdır. Çizelgedeki tarihler birebir tutmadı, 2100'e uzanan maddelerin çoğu henüz sınanamadı. Kitabın asıl değeri tahminlerinde değil, yöntemindedir: bir fikrin gerçekleşmesini engelleyen şey fizik yasaları mıdır, yoksa yalnızca o günün mühendislik ve hayal gücü sınırı mı?

Etkisi ve ödülleri

Kitabın kendi adına anılan bir ödül kaydı yoktur; ama bilim iletişiminde ve gelecek bilimi yazımında çok anılan bir metindir. Üç yasa, bilim, mühendislik ve bilim kurgu çevrelerinde en çok alıntılanan özdeyişler arasındadır. Üçüncü yasa, özellikle bilim kurguda "büyü" ile "ileri teknoloji" arasındaki çizgiyi tartışırken sık sık anılır.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Clarke'ın başka eserleri ise sinemaya taşındı; örneğin 2001: Bir Uzay Destanı filmi ve devamı 2010.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap lise düzeyindeki bir okurun rahatça takip edebileceği bir dille yazılmıştır, ama aceleyle okunacak türden değildir; çünkü yazar tahmin hatalarını tarihsel örneklerle uzun uzun tartışır. Bilim kurguya ve bilim tarihine meraklı okur için Clarke'ın düşünce dünyasına açılan iyi bir kapıdır. Birkaç öneri:

• Üç yasayı tek başına merak ediyorsanız kitabın ilk iki bölümü ("Hazards of Prophecy") yeterlidir.
• Güncellenmiş bir baskı seçin: üçüncü yasa, ilk baskıda değil 1973 sonrası baskılarda yer alır.
• Clarke'ın kurmaca dünyasına geçmek isterseniz 2001: Bir Uzay Destanı, geostationary yörüngeden yararlanan bir uzay asansörünü anlatan The Fountains of Paradise ya da Rama ile Randevu iyi başlangıçlardır. Uzay Destanı serisinin sırası için okuma sırası sayfamıza bakın.