The Lost Worlds of 2001 (Arthur C. Clarke): 2001'in yazılış günlüğü ve rehberi

The Lost Worlds of 2001, Arthur C. Clarke'ın 1972'de yayımlanan, 2001: Bir Uzay Destanı filminin ve romanının nasıl ortaya çıktığını yazarın kendi ağzından anlatan, roman olmayan bir kitaptır. Film ve roman 1968'de çıkmıştı; bu kitap, ikisinin arkasındaki çalışma günlüğünü ve vazgeçilen fikirleri okura açar.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın çekirdeğini Clarke'ın senaryo yazımı ve yeniden yazımı sırasında tuttuğu notlar, yapım sürecindeki sorunlara dair gözlemleri ve filme girmeyen malzeme oluşturur. Kitapta romanın ilk taslağından ve erken bir senaryodan alıntılar, ayrıca kullanılmamış alternatif sahneler yer alır: fırlatma hazırlığının başka mekânlarda geçen versiyonları, Frank Poole'un uzay yürüyüşü sırasında kaybedildiği sahnenin farklı biçimleri ve HAL 9000 ile yapılan konuşmaların alternatif metinleri. Clarke'ın filmin temeli saydığı 1948 tarihli "The Sentinel" öyküsü de kitabın içinde yeniden basılmıştır.

Kitap bir romanın arka planı olduğu kadar bir yaratım sürecinin belgesidir. Okur, bir filmin tek bir fikirden nasıl çıktığını, o fikrin nasıl değiştirildiğini ve neyin neden çıkarıldığını yazarın gözünden görür. Bu açıdan kitap, bir "yapım günlüğü" ile bir "kayıp malzeme arşivi" arasında bir yerde durur. Adındaki "kayıp dünyalar" da buradan gelir: filmde hiç görmediğimiz, ama bir zamanlar planlanmış sahneler ve fikirler.

Kitabın özeti

Kitap tek bir tezi savunmaz; Clarke'ın günlüğüne ve notlarına dayanan bir yaratım hikâyesidir. Aşağıda kitabın anlattığı sürecin ana fikirlerini sıralıyoruz. (Bu bölüm 2001 filminin bazı sahnelerinden söz eder.)

• Ortak çalışmanın başlangıcı: Clarke ile Stanley Kubrick'in iş birliği 22 Nisan 1964'te New York'ta, Trader Vic's adlı bir restoranda başladı. Kubrick, hayranlık ve hayret uyandıran bir sanat eseri yapmak istiyordu. Önce Clarke'ın Childhood's End romanı düşünüldü, ama film hakları müsait değildi; Clarke de Kubrick'e altı kısa öykü önerdi.
• Kaynak öykü: Kubrick, mayıs 1964'te 1951'de yayımlanan "The Sentinel"i ana kaynak olarak seçti. Filmin açılışındaki tarih öncesi bölümün ilhamı ise Clarke'ın 1953 tarihli "Encounter in the Dawn" öyküsüydü.
• Roman ve senaryo yan yana: İkisi birbirinin ardından değil, aynı anda gelişti. Clarke romanı film çekimleri bittikten sonra tamamladı. Bu yüzden kitap ile film farklıdır: roman olup biteni açıkça anlatır, Kubrick'in filmi ise bilinçli olarak az konuşmalı ve gizemli tutulmuştur.
• Vazgeçilen fikirler: Filmin çalışma adı nisan 1965'e kadar "Journey Beyond the Stars" idi; sonra Kubrick, Homeros'un Odysseia'sından ilhamla 2001: A Space Odyssey adını seçti. Erken taslaklarda bilim insanı söyleşileri ve anlatıcı sesi vardı; Kubrick bunları çıkardı. Yapım tarihine ilişkin anlatımlara göre HAL'in ilk adı Athena'ydı ve dişil düşünülmüştü; Yıldız Çocuğu'nun finalinin de erken bir sürümünde nükleer silahların yok edilmesi gösteriliyordu.
• Alternatif sahneler: Kitaptaki taslaklar, fırlatma hazırlığının farklı mekânlarda geçtiği versiyonları, Poole'un uzay yürüyüşü sahnesinin başka biçimlerini ve HAL ile yapılan konuşmaların değişik metinlerini içerir. Bu da filmin son hâlinin birkaç farklı olasılık arasından seçilmiş olduğunu gösterir.
• Hedef gezegen: Romandaki Satürn yolculuğu, filmde Jüpiter'e çevrildi. Nedeni, ekibin inandırıcı bir Satürn halkası modeli yapamamasıydı.
• Yazar notu: Clarke, romandaki "Iapetus" yazımı üzerine çıkan tartışmaya kitabın 19. bölümünde değinir: başka bir uzay kitabında alıştığı yazımı farkında olmadan kullanmıştı.

Yazar ve yazıldığı dönem

Arthur C. Clarke (1917-2008), 1956'dan beri Sri Lanka'da yaşayan bir İngiliz yazardı. Kubrick ile iş birliği 1964'te başladı; film 1968 baharında vizyona girdi, roman aynı yılın haziranında Hutchinson (İngiltere) ve New American Library (ABD) tarafından yayımlandı. Bu kitap yayımlandığında (1972) film çıkalı dört yıl olmuştu. Kitap İngiltere'de Sidgwick & Jackson, ABD'de New American Library (Signet) tarafından basıldı ve yaklaşık 240 sayfadır.

Clarke bu işe bilimsel bir geçmişle geldi: 1941-1946 arasında Kraliyet Hava Kuvvetleri'nde radar eğitmeni ve teknisyeni olarak çalışmış, Ekim 1945'te Wireless World dergisindeki makalesiyle geostationary uydu fikrini ortaya atmıştı. UNESCO'nun bilimi yaygınlaştırma dalındaki Kalinga Ödülü'nü 1961'de aldı.

Clarke ile Kubrick'in ortak çalışması, bilim kurgu tarihinin en çok anılan yaratım süreçlerinden biridir. Clarke ve Kubrick, bu çalışma sonunda En İyi Orijinal Senaryo dalında Oscar'a aday gösterildi. Yönetmeni daha yakından tanımak için Stanley Kubrick sayfasına bakabilirsiniz.

Kitaptaki bilim ve uzay bağı: Satürn mü, Jüpiter mi?

Kitabın bilimle en doğrudan ilgili yanı, Discovery gemisinin gittiği gezegen meselesidir. Romanda gemi Satürn'ün uydusu Iapetus'a gider; Kubrick'in filminde hedef Jüpiter'dir. Değişikliğin nedeni, Kubrick ile özel efekt yönetmeni Douglas Trumbull'ın Satürn'ün halkaları için inandırıcı bir model bulamamasıdır.

Gerçek Iapetus, Clarke'ın seçimini anlaşılır kılan bir cisimdir. NASA'ya göre Iapetus'u 25 Ekim 1671'de Giovanni Cassini keşfetti. Satürn'ün üçüncü büyük uydusudur; ortalama yarıçapı yaklaşık 736 km'dir ve Satürn'den yaklaşık 3,5 milyon km (2,2 milyon mil) uzaklıkta döner. Satürn'e kilitli döndüğü için hep aynı yüzünü gezegene çevirir ve Satürn'ün büyük uyduları arasında halkaları güzel bir açıdan gören tek uydudur. Uydunun ön yüzü kömür kadar koyu, arka yüzü ise çok daha parlaktır; bu yüzden "Satürn'ün yin-yangı" diye anılır. Ekvatoru boyunca, yaklaşık 10 km yüksekliğinde bir dağ sırası uzanır; bu sıra gayriresmî olarak "Voyager Dağları" diye anılır. NASA'nın 2007'deki Cassini geçişinin verileri, koyu yüzün ısınan malzemeden buzun uçup gitmesiyle giderek koyulaştığını düşündürmektedir. Satürn'ün diğer uydularını Satürn'ün uyduları sayfamızda bulabilirsiniz.

Filmin tercih ettiği Jüpiter ise Güneş'ten ortalama 778 milyon km (5,2 astronomik birim) uzaktadır; ışık oraya yaklaşık 43 dakikada ulaşır. Çapı Dünya'nın yaklaşık 11 katıdır. 1979'daki Voyager geçişlerinde Jüpiter'in halkaları keşfedildi. Yani Clarke ile Kubrick'in 1960'larda hayal ettiği "dev gezegene yolculuk", ancak sonraki on yıllarda sondalarla gerçek verilere kavuştu.

2001 filmindeki bilimsel ayrıntıların bugün ne kadar tuttuğunu merak ediyorsanız 2001: Bir Uzay Destanı bugünü ne kadar doğru tahmin etti? Tablet, HAL ve dönen istasyon yazımıza bakın.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın kendi adına bir ödül kaydı yoktur. Önemi, 2001'in iki ortak yaratıcısından birinin kendi kaleminden bir yapım günlüğü sunmasındadır. 2001 filmi ise En İyi Görsel Efekt dalında Oscar kazandı; yapım bütçesi 10,5 milyon dolardı ve ilk tahminden yaklaşık 4,5 milyon dolar fazlaya mal oldu; çekim takvimi de planın yaklaşık 16 ay gerisinde kaldı. Kitaptaki değişiklik ve vazgeçiş hikâyeleri, bu uzun ve pahalı sürecin yazar tarafından görünen yüzüdür.

Roman ile senaryo aynı anda geliştiği için, ortada tek bir "asıl metin" yoktur: film, roman ve bu kitap birbirini tamamlayan üç parçadır. Kitap, bu çifte yapının yazarın elinden çıkmış yazılı kaydıdır ve 2001'i bir kez izleyip bırakmak istemeyen okura, filmin nasıl şekillendiğini adım adım gösterir.

Uyarlamaları

Kitabın kendisi uyarlanmadı; konusu zaten film. 2001: Bir Uzay Destanı 3 Nisan 1968'de ABD'de gösterime girdi. Clarke'ın devam romanından çekilen film için 2010 sayfamıza bakabilirsiniz. Romanın sayfası 2001: Bir Uzay Destanı, serinin sırası ise Uzay Destanı okuma sırası sayfasındadır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, filmi ve romanı bilenler için yazılmıştır. 2001'i hiç izlemediyseniz önce filmi, sonra romanı okumanız önerilir; böylece kitaptaki alternatif sahneler ve vazgeçilen fikirler anlam kazanır. Kubrick ile Clarke'ın çalışma yöntemini, bilim kurgu sinemasının nasıl kurulduğunu ya da bir fikrin nasıl yeniden yazıldığını merak eden okur için uygundur. Bilim kurgu meraklısı olmayan ama sinema yapım süreçleriyle ilgilenen okur da yararlanabilir. Kitabı okurken dikkat edebileceğiniz üç şey:

• Filmde kapalı bırakılan bir noktanın romanda nasıl açıklandığını ve taslaklarda nasıl denendiğini karşılaştırın.
• Vazgeçilen sahneleri, filmin sonunda kalan sahnelerle yan yana koyun; neyin neden çıkarıldığını tahmin etmeye çalışın.
• Kitapta yeniden basılan "The Sentinel" öyküsünü, filmin ve romanın çıkış noktası olarak okuyun ve ondan ne kadar uzaklaşıldığına bakın.

Kitap telifli olduğu için ücretsiz okuma bağlantısı veremiyoruz; İngilizce baskılarını kütüphanelerde ya da kitapçılarda arayabilirsiniz. Önerilen okuma sırası: film, roman (2001: Bir Uzay Destanı), ardından bu kitap.