The Last Theorem (Arthur C. Clarke, Frederik Pohl): konusu, Fermat ve rehberi

The Last Theorem, Arthur C. Clarke ile Frederik Pohl'un birlikte yazdığı, 2008'de yayımlanan bilimkurgu romanıdır. Adı "Son Teorem" anlamına gelir ve matematik tarihinin en ünlü sorularından biri olan Fermat'nın Son Teoremi'ne gönderme yapar. Kitap, Sri Lankalı genç bir matematikçinin bu teoremin kısa bir kanıtını bulmasını, aynı dönemde Dünya'nın gözlem altında tutulmasını ve ekvatora kurulan bir uzay asansörünü bir arada anlatır. Clarke'ın ölümünden birkaç gün önce onayladığı son romanı olarak bilinir.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, 21. yüzyılın ilk yarısında Sri Lanka'da geçer. Başkahraman Ranjit Subramanian, çocukluğundan beri matematiğe tutkuyla bağlı, Hindu rahip bir babanın oğludur. Genç yaşta Fermat'nın Son Teoremi'ne takılır ve hayatı bu sorunun çevresinde şekillenir. Kitap, Ranjit'in kişisel yolculuğunu üç ayrı çizgiyle iç içe işler: bilimsel bir bulmaca, yeryüzündeki siyasi çatışmalar ve Dünya'nın uzaylılarca izlenmesi.

Okuru çeken tarafı, bilimkurgu ile matematiğin nadir görülen birleşimidir. Kitapta uzay asansörü, güneş yelkenli yarış yatları, yapay zekâ ve zihin aktarımı gibi Clarke'ın ve Pohl'un yıllardır işlediği temalar bir arada bulunur. Bu yüzden eleştirmenler kitabı bazen "eski temaların derlemesi" diye anmıştır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Ranjit, Kolombo Üniversitesi'nde okurken Fermat'nın Son Teoremi'ne takılıp kalır. Ardından bir yolculuk sırasında korsanlar bir gemiyi kaçırır; gemi kurtarılınca Ranjit terörist şüphesiyle tutuklanır, altı ay sorgulanır, kötü muameleye uğrar ve sonra yaklaşık bir buçuk yıl daha unutulmuş biçimde hapsedilir. Hücresinde teoremi düşünür ve sonunda üç sayfalık bir kanıt bulur. Üniversiteden arkadaşı Gamini Bandara onu kurtarır; Ranjit kanıtını yayımlayıp dünya çapında ünlenir, yapay zekâ uzmanı Myra ile evlenir ve konferans turlarına çıkar.

Bu sırada Dünya dışında başka bir hikâye işler. "Büyük Galaktikler" denen yaşlı bir uygarlık, Dünya'daki nükleer patlamaları fark edip alarma geçer. Kendi hizmetindeki uygarlıklardan birine uyarı mesajları göndertir, sonuç alınamayınca bir başkasına gezegeni yok edecek bir filo gönderme emri verir. Dünya'da ise çatışmalar tırmanır. Gamini, Barış için Şeffaflık adlı örtülü bir BM örgütüyle çalıştığını açıklar; örgüt, elektrikli donanımı devre dışı bırakan ölümcül olmayan bir nükleer silahla bölgesel çatışmaları durdurmaktadır. Ranjit örgütün otoriter yönünden çekinip katılmayı reddeder, ama Sri Lanka'da kurulacak uzay asansörü projesinin danışma kuruluna girer.

Uzay asansörü tamamlanır. İlk güneş yelkenli yarışta Ranjit ile Myra'nın kızı Natasha'nın yatı arızalanır ve uzaylılarca alınır; uzaylılar onun aracılığıyla Dünya'nın önde gelen kişilerini sorgular. Dünya'nın "ıslah olduğuna" karar verirler ve Büyük Galaktikler'in gezegeni yok etmekten vazgeçtiğini açıklarlar. Filodaki uygarlık Libya Çölü'ndeki Kattara Çukurluğu'na iner. ABD'nin B-52 saldırısı etkisiz kalır. Uzaylılar Dünya'ya yeni enerji biçimleri ve zihin aktarma teknolojisi sunar; Myra bir dalış kazasında ölünce zihni dijital ortama aktarılır, Ranjit de sonradan ona katılır. 13.000 yıl sonra geri dönen Büyük Galaktikler, Dünya'nın ne kadar hızlı geliştiğine şaşırır ve genç uygarlıkları gözetme görevini Dünya'ya devrederler.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Roman, Clarke'ın 2004'ün başında kendi başına başladığı bir projeydi. 2006'ya gelince 88 yaşındaki yazar, çocuk felci sonrası sendromunun yol açtığı sağlık sorunları ve yazma tıkanıklığı yüzünden ilerleyemedi. Frederik Pohl'dan yardım istedi ve ona 40–50 sayfalık bir taslakla yaklaşık 50 sayfalık not verdi. Pohl sonraki iki yıl boyunca kitabı yazdı; yazı yazmakta güçlük çektiği için metni elle yazdı, eşi de okunmaz el yazısını bilgisayara geçirdi. Clarke bitmiş metni Mart 2008'in başında okuyup onayladı ve günler sonra, 19 Mart 2008'de Kolombo'da öldü. Frederik Pohl ise 1919'da doğdu ve 2 Eylül 2013'te öldü. Dergi editörlüğü yaptı, Man Plus (1976) ve Gateway (1977) ile Nebula ödülünü, Gateway ile 1978'de Hugo'yu da kazandı.

İki yazar bu kitapta ilk kez birlikte çalıştı. Pohl, romanın başlıca ilham kaynakları arasında Sri Lanka hükümetiyle Tamil ayrılıkçıları arasındaki gerilimi saydı. Clarke 1956'dan beri Sri Lanka'da yaşıyordu. Uzay asansörü ekvatorda çalışabildiği için Clarke, The Fountains of Paradise'ta Seylan'ı (bugünkü Sri Lanka) güneye, ekvatora doğru "kaydırmıştı"; bu kitapta ise tersini yapıp ekvatoru birkaç yüz kilometre kuzeye, Sri Lanka'ya "taşır".

Kitabın uzaylı çerçevesi Clarke'ın eski kitaplarından tanıdık bir kalıba dayanır: insanlığın kaderine karar veren yaşlı bir "Ata Irk". Aynı fikir Çocukluğun Sonu ve Uzay Destanı serisinde de vardı. Güneş yelkenli uzay yatları yarışı ise Clarke'ın 1964 tarihli "The Wind from the Sun" öyküsünden gelir. Karakterlerin Sri Lanka'nın üç topluluğundan, yani Sinhala, Tamil ve Burgher kökenlerden seçilmesi de kitabın barış arzusunu yansıtır. Pohl'un kendi eski temaları da buradadır; örneğin insan-makine melezi fikri onun 1976 tarihli Man Plus romanında geçmişti.

Kitaptaki bilim: Fermat'nın Son Teoremi ve uzay asansörü

Kitabın adındaki teorem şunu söyler: n sayısı 2'den büyükken an + bn = cn eşitliğini sağlayan pozitif tam sayılar yoktur. n = 2 için bu eşitlik Pisagor üçlülerini verir ve sonsuz çözümü vardır. Pierre de Fermat 1637 dolaylarında, Arithmetica kitabının kenarına bu teoremi yazdı ve "bunun harika bir kanıtını buldum, ama bu kenar boşluğu onu almaya yetmiyor" diye not etti. Kanıtı hiçbir zaman yazılı olarak bulunmadı. Teorem, yaklaşık 350 yıl matematikçileri uğraştırdı. İngiliz matematikçi Andrew Wiles altı yıl gizlice çalıştıktan sonra 1993'te kanıtının büyük bölümünü açıkladı; hakem incelemesinde bir hata çıktı, eski öğrencisi Richard Taylor'la bir yıl daha çalışıp onardı ve kanıt 1995'te yayımlandı. Wiles'ın kanıtı yaklaşık 100 sayfa tutar ve Fermat'nın zamanında bulunmayan yirminci yüzyıl yöntemlerini kullanır. Romanın büyük iddiası, Fermat'nın elindeki yöntemlerle, yalnızca üç sayfalık bir kanıt bulunmasıdır; bu, kurgudur. Böyle bir kısa kanıt bugüne dek bulunmadı. Matematik meraklısı eleştirmenler, yazarların Wiles'ın kanıtına haksız davrandığını ve matematik anlatımında hatalar yaptığını söylemiştir.

Uzay asansörü ise gerçekten de ciddi biçimde tartışılan bir fikirdir. Düzenek, ekvatordaki bir noktadan yer sabit yörüngenin ötesindeki bir karşı ağırlığa uzanan, gerilim altında duran bir kablo olarak düşünülür; yük kablo boyunca roketsiz taşınır. Fikri 1895'te Konstantin Tsiolkovski, 1960'ta Yuri Artsutanov bağımsız olarak ortaya attı. Bradley Edwards 2000'de karbon nanotüp bileşiğinden kâğıt inceliğinde bir şeridin malzeme sorununu çözebileceğini önerdi. Ne var ki Google X ekibi 2014'te projeyi, bir metreden uzun kusursuz bir nanotüp lifi üretilmemiş olduğu için askıya aldı. Ayrıntı için uzay asansörü yazısına bakabilirsiniz. Büyük Galaktikler'in Dünya'yı izlemesi ise "uzaylılar neden ortada yok?" sorusuna verilmiş kurgusal bir yanıt sayılabilir; bu sorunun bilimsel hâli Fermi paradoksu yazısında anlatılıyor. Zihin aktarımı da bilimsel olarak kanıtlanmamış, kurgusal bir öğedir.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bilinen büyük bir ödülü yoktur ve eleştirmenlerce genel olarak iyi karşılanmadı. Entertainment Weekly "dengesiz tempo ve ton"un ilginç bir uyarı hikâyesini zayıflattığını yazdı; Los Angeles Times metnin yayına ne kadar olgun hâle geldiğini sorguladı. Eleştirilerin ortak noktası, kitabın adındaki teorem ile uzaylı meselesi arasında bir bağ kurulmamasıydı. Karakterlerin yüzeysel kaldığı, uzaylıların karikatür gibi çizildiği ve son bölümün aceleyle bittiği de söylendi. Yine de olumlu bakanlar oldu: San Francisco Chronicle kitabı "Clarke için yakışan bir veda" olarak niteledi ve Pohl'un Clarke'ın sesini yakalamasını övdü; Strange Horizons kitabı ilginç bir deney sayarak Clarke'ın hayranlarının pişman olmayacağını yazdı.

Uyarlamaları

İncelediğim kaynaklarda kitabın film ya da dizi uyarlamasına dair bir kayıt yok. Birleşik Krallık'ta Temmuz 2008'de HarperVoyager, ABD'de Ağustos 2008'de Del Rey tarafından yayımlandı; ilk baskısı 311 sayfadır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Sayılar kuramına, Fermat'nın hikâyesine ve Clarke'ın kendi temalarına ilgi duyanlara uygundur. Sert bilimkurgu ya da sıkı bir kurgu arayanlara önerilmez; kitap bir veda gibi okunduğunda daha değerlidir. Clarke'ı yeni tanıyorsanız The Fountains of Paradise ya da 2001: Bir Uzay Destanı ile başlamak daha doğrudur; The Last Theorem bir serinin parçası değildir, tek başına okunabilir. Türkçe baskısı için güvenilir bir kayıt bulamadığımızdan kitap İngilizce adıyla anılıyor.