ISS ne kadar hızlı gider ve gökyüzünde nasıl görülür?

Uluslararası Uzay İstasyonu saniyede 7,67 kilometre gider — saatte yaklaşık 27.600 kilometre, NASA'nın yuvarlak ifadesiyle saatte 28 bin kilometre. Bu hızda Dünya çevresindeki bir turu 92,9 dakikada tamamlar, yani günde 15 buçuk tur atar ve mürettebat 24 saatte 16 gün doğumu ile 16 gün batımı görür. Ve evet, gökyüzünde çıplak gözle görülür: uygun geçişlerde, yanıp sönmeyen, yön değiştirmeyen, uçaktan belirgin biçimde hızlı, parlak bir yıldız gibi ufuktan ufka süzülür. Görünme koşulu tek bir şeye bağlıdır: siz karanlıkta olurken istasyonun hâlâ güneş ışığı alması, yani gün batımından ya da gün doğumundan birkaç saat önce/sonra.

Verileri göster

Hız	7,67 km/s
Saatte	~27.600 km
Yükseklik	413-422 km
Bir tur	92,9 dakika
Günde tur sayısı	15,5
Yörünge eğimi	51,64°
Günde kat edilen yol	~660.000 km

Neden bu kadar hızlı gitmek zorunda?

Çünkü yörüngede kalmak “yukarıda durmak” değil, düşmeye devam ederken Dünya'yı ıskalamaktır. İstasyon da her an Dünya'ya doğru düşer; ama yana doğru öyle hızlı gider ki, düştüğü kadar yolu Dünya'nın yüzeyi de altından kıvrılarak uzaklaşır. 400 kilometre yükseklikte bu dengeyi kuran hız saniyede yaklaşık 7,7 kilometredir. Hız düşerse istasyon alçalır; artarsa daha yüksek bir yörüngeye tırmanır. İçeride yaşanan ağırlıksızlık da bu sürekli düşüşün sonucudur — yerçekimi kaybolmuş değildir, istasyon ve içindeki her şey aynı hızla birlikte düştüğü için hiçbir şey hiçbir şeye bastırmaz.

Yükseklik neden sabit değil?

İstasyonun yüksekliği 413 ile 422 kilometre arasında dalgalanır, çünkü 400 kilometrede atmosfer tam olarak bitmez. Çok seyrek de olsa hava molekülleri vardır ve bunlar istasyonu sürekli frenler. Wikipedia'nın verdiği ortalama kayıp ayda 2 kilometre civarında. Bu yüzden istasyon düzenli olarak “yeniden yükseltilir”: Rus Zvezda modülünün ya da kenetlenmiş bir Progress kargo gemisinin motorları kısa süre ateşlenir ve yörünge yukarı taşınır. Güneş etkinliğinin arttığı dönemlerde üst atmosfer şiştiği için sürtünme de artar, manevralar sıklaşır.

Yükseklik seçimi bir uzlaşmadır: daha yukarıda sürtünme az olur ama mürettebat ve kargo taşımak pahalılaşır, ayrıca radyasyon artar. Mevcut yüksekliğin bir avantajı da istasyonun Van Allen radyasyon kuşaklarının ve uzay çöplerinin çoğunun altında kalmasıdır.

Yörünge eğimi: istasyon Türkiye'nin üzerinden geçer mi?

İstasyonun yörüngesi ekvatorla 51,64 derece açı yapar. Bunun pratik anlamı şu: istasyonun izi, Dünya üzerinde kabaca 52° kuzey ile 52° güney enlemleri arasında kalan her yerin üzerinden zaman zaman geçer. Türkiye 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında olduğuna göre istasyon düzenli olarak ülkenin üzerinden ya da yakınından geçer. Dünya kendi çevresinde döndüğü için her tur bir öncekinden batıya kaymış bir iz çizer; bu yüzden aynı şehrin üzerinden geçişler birkaç günlük kümeler halinde olur, sonra bir süre ara verir.

İstasyonun o an tam olarak nerede olduğunu, son doksan dakikada izlediği yolu ve Türkiye'ye uzaklığını ISS şu an nerede sayfamızdan canlı izleyebilirsiniz.

Gökyüzünde nasıl görülür?

NASA'nın tarifi net: “Uzay istasyonu gece gökyüzünde hareket eden bir uçağa ya da çok parlak bir yıldıza benzer, ancak yanıp sönen ışıkları yoktur ve yön değiştirmez.” Ayırt etmenin en kolay yolu da budur — uçakların kırmızı-beyaz çakan lambaları olur, istasyonun olmaz; ışığı sabittir, çünkü gördüğünüz şey istasyonun büyük güneş panellerinden ve gövdesinden yansıyan güneş ışığıdır.

Üç pratik kural:

• Zamanlama: Bütün görünür geçişler gün doğumundan ya da gün batımından birkaç saat önce/sonra olur. NASA bunu şöyle açıklıyor: bu aralıkta Güneş istasyona hâlâ vurur, ama gökyüzü sizin bulunduğunuz yerde kararmıştır, böylece kontrast oluşur. Gece yarısı istasyon da Dünya'nın gölgesindedir ve görünmez.
• Hız: İstasyon saatte 28 bin kilometre gider; tipik bir yolcu uçağı saatte 600 mil (yaklaşık 970 kilometre). Bu yüzden gökyüzünde “uçaktan çok daha hızlı” bir şekilde ilerler ve bir geçiş genellikle birkaç dakika sürer.
• Yön: Geçişler batıdan doğuya doğrudur. Geçişin ne kadar yükseğe tırmandığı (ufuktan kaç derece) parlaklığı belirler: tepeden geçen bir pas çok parlak olur, ufka yakın kalan pas sönük ve kısa.

NASA'nın ücretsiz Spot the Station uygulaması bulunduğunuz yere göre geçiş saatlerini, geçişin kaç dakika süreceğini, ufuktan en fazla kaç derece yükseleceğini ve hangi yönde görünüp hangi yönde kaybolacağını verir; isterseniz geçiş öncesi bildirim gönderir.

Çıplak gözle neyi görürsünüz, neyi görmezsiniz?

Gördüğünüz şey bir ışık noktasıdır. 400 kilometre uzaklıkta 109 metrelik bir cisim, gözün ayırt edebileceği açısal büyüklüğün çok altında kalır; modüller, paneller, kanatlar ayırt edilemez. Takip eden bir teleskopla ya da uzun odaklı bir objektifle panel kanatlarının silüeti yakalanabilir, ama bu ciddi bir fotoğrafçılık işidir. İstasyonu “yakından” görmenin kolay yolu, içindeki kameralardan gelen görüntüye bakmaktır: 4K canlı yayın, HD Dünya yayını ve NASA canlı yayını sayfalarımızdan izlenebilir.

Bir günde ne kadar yol?

Saniyede 7,67 kilometre, günde 86.400 saniye: istasyon her 24 saatte yaklaşık 660 bin kilometre yol alır. NASA bunu “kabaca Ay'a gidip dönmek” diye anlatıyor. Mürettebat için bunun en görünür sonucu ışıktır — 45 dakika gündüz, 45 dakika gece, günde 16 kez. İstasyonda saat bu yüzden yerel güneşe değil, Greenwich zamanına (UTC) göre tutulur; yoksa uyku düzeni kurmak imkânsız olurdu.

Merak edebilecekleriniz

İstasyon gündüz görülür mü? Pratikte hayır; gökyüzü aydınkenki kontrast yetmez. Nadir istisna, istasyonun Güneş'in ya da Ay'ın diskinin önünden geçmesidir — saniyeler süren bu geçişler ancak uygun filtreli teleskoplarla ve dakika dakika hesaplanmış konumla yakalanır.

Neden her gece görünmüyor? Çünkü istasyonun izi her turda batıya kayar; sizin bulunduğunuz yerin üzerinden hem geçmesi hem de o anda sizin karanlıkta, onun ışıkta olması gerekir. Bu koşullar birkaç günlük kümeler halinde oluşur.

Ne kadar hızlı olduğunu nasıl hissediyorlar? Hissetmiyorlar. İçeride ivme yoktur; hız ancak pencereden Dünya'nın akışına bakıldığında anlaşılır. Ağırlıksızlığın vücuda yaptıkları “Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir?” sayfasında.

Yükseklik düşerse ne olur? Motorlarla yeniden yükseltilir. 2030'da işletme bittiğinde ise tam tersi yapılacak: yörünge kasıtlı olarak düşürülüp istasyon kontrollü biçimde indirilecek. “ISS ne zaman kapanacak?” sayfasında anlatılıyor.