A Man on the Moon (Andrew Chaikin): Apollo'nun tarihi, özeti ve rehberi

A Man on the Moon (alt başlığıyla The Voyages of the Apollo Astronauts), Amerikalı bilim yazarı Andrew Chaikin'in 1994'te Viking Press tarafından yayımlanan Apollo tarihidir. Kitap, 1968-1972 arasındaki Apollo uçuşlarını, Apollo 7'den Apollo 17'ye kadar, bu uçuşlara çıkan insanların kendi anlatımlarına dayanarak kurar. Aradan otuz yıldan fazla geçmesine rağmen okurların sık sık "Apollo'nun en iyi anlatısı" diye andığı kitaplardan biridir; aynı zamanda HBO'nun 1998 tarihli From the Earth to the Moon mini dizisinin ana kaynağıdır.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap bir mühendislik kılavuzu ya da görev raporu değil; bir yolculuk anlatısı. Yayınevinin ve yazarın sitesinin verdiği bilgiye göre Chaikin, Ay'a gitmiş yirmi dört kişinin her biriyle yüzlerce saat süren ayrıntılı görüşmeler yapmış; bunlara ek olarak görevleri Dünya'dan yürüten, eğiten ve destekleyen insanlarla da konuşmuştur. Böylece kitap, kabindeki astronotun bakışını ve yerdeki ekibin bakışını bir arada sunabilir. Bu geniş tanık kadrosu, onu tek bir kişinin anı kitabından ayırır: Apollo burada bir kahramanın değil, yüzlerce kişinin ortak işi olarak görünür.

Kapsamı açıktır: Ekim 1968'de uçan ilk insanlı Apollo görevinden (Apollo 7), Aralık 1972'deki son göreve (Apollo 17) kadar bütün insanlı uçuşlar. Okur, Apollo'yu tek bir "büyük an" olarak değil, birbirini izleyen uçuşların birikimi olarak görür: ilk görevlerde amaç aracın çalıştığını kanıtlamaktır, sonraki görevlerde Ay'da kalma süresi ve bilim programı genişler.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitabın kapsadığı yolculuk, Apollo programının yeniden ayağa kalkış dönemiyle başlar. Apollo 1 mürettebatı (Gus Grissom, Ed White ve Roger Chaffee) yer testi sırasında çıkan yangında ölmüş, program ağır bir darbe almıştı. Ekim 1968'de uçan Apollo 7 programın ilk insanlı uçuşudur ve kitabın ana hattı buradan başlar. Hemen ardından gelen Apollo 8, insanları ilk kez Dünya yörüngesinin dışına çıkarır ve Ay'ın çevresinde dolandırır; bir insanlı aracın başka bir gök cisminin yörüngesine girmesi ilk kez gerçekleşir.

Anlatının doruk noktası Apollo 11'dir. 16 Temmuz 1969'da fırlatılan görevde Neil Armstrong ile Buzz Aldrin, 20 Temmuz'da Sükûnet Denizi'ndeki iniş yerine, Tranquility Base'e iner; Michael Collins ise Ay yörüngesinde komuta modülü Columbia'da bekler. İniş sırasında bilgisayar 1201 ve 1202 numaralı uyarıları verir ve yakıt göstergesi beklenenden erken düşüğe işaret eder; ekip bunlara rağmen inişi tamamlar. Armstrong ve Aldrin yüzeyde 21 saatten fazla kalır, Ay yürüyüşü ise iki buçuk saat kadar sürer. İnişi yaklaşık 650 milyon kişinin televizyondan izlediği tahmin edilir. Mürettebat 24 Temmuz'da Pasifik'e iner, kurtarma gemisi USS Hornet'e alınır ve karantinaya girer.

Sonraki uçuşlarda iniş bir keşif işine dönüşür: mürettebatlar Ay'da daha uzun kalır, daha çok örnek toplar, daha çok deney kurar. Apollo 13 bu çizginin kesildiği yerdir; bir oksijen tankının patlaması Ay inişini iptal ettirir ve ay modülü mürettebat için bir cankurtaran botuna dönüşür. Mürettebat sağ salim dönse de program, başarının garanti olmadığını görmüştür. Son görev olan Apollo 17 Aralık 1972'de biter. Toplam altı iniş yapılmış, on iki kişi Ay yüzeyinde yürümüştür.

Yazar ve yazıldığı dönem

Andrew Chaikin 1956'da doğdu ve Brown Üniversitesi'nde jeoloji okudu. NASA'nın Caltech bünyesindeki Jet Propulsion Laboratory'sinde Viking programı üzerinde çalıştı, 1999-2001 arasında Space.com'da uzay ve bilim editörlüğü yaptı, 2008-2011 arasında Montana Eyalet Üniversitesi'nde ders verdi.

Kitap, yazarın yaklaşık on yıllık çalışmasının ürünüdür. 1994'te yayımlandığında Apollo'nun üzerinden yirmi yıldan fazla geçmişti; Ay'a gidenlerin hepsi hayattaydı ve anıları hâlâ canlıydı. Chaikin sonraki yıllarda Apollo 12 astronotu Alan Bean ile Apollo: An Eyewitness Account (1998), Mars üzerine A Passion for Mars (2008), Victoria Kohl ile Mission Control, This Is Apollo ve Voices from the Moon (ikisi 2009) kitaplarını yazdı. 2007'de Penguin, Uzay Çağı'nın 50. yılı için yazılan yeni bir sonsözle kitabın genişletilmiş baskısını çıkardı.

Yazıldığı dönem de önemlidir. Apollo, 1961 ile 1972 arasında süren bir programdı; NASA'nın verdiği rakamlara göre çalışmaların en yoğun döneminde 400.000 kişi ve 20.000'den fazla firma ile üniversite programa katkı veriyordu. Maliyet o günün parasıyla 25,4 milyar dolardı (2020 dolarıyla yaklaşık 257 milyar). Kitap bu devasa yapının ardındaki kişisel hikâyeleri toplamaya çalışır.

Kitaptaki bilim: Apollo Ay hakkında ne öğretti?

Kitap bir bilim kitabı değildir ama Apollo'nun bilimsel sonuçları anlatının dokusunda yer alır. Bunların başında Ay kayaları gelir. Altı iniş boyunca Dünya'ya yaklaşık 382 kilogram (842 libre) kaya ve toprak getirildi; yalnız Apollo 11'in getirdiği örnek 21,55 kilogramdır. Bu örneklerin izotop yaşlandırması, Ay'ın yaklaşık 4,35 milyar yıl önce oluştuğunu tahmin ettirir. Bugün en yaygın kabul gören açıklama, Mars büyüklüğünde bir cismin (Theia adı verilir) genç Dünya'ya çarpması ve fırlayan malzemenin birikip Ay'ı oluşturmasıdır; ayrıntısı Ay nasıl oluştu? sayfasında.

Ay yüzeyindeki koyu düzlükler, yani "denizler" (maria), Apollo örnekleri sayesinde gerçek niteliğiyle anlaşıldı: bunlar su değil, alçak bölgeleri dolduran lav akıntılarıdır. Deniz bazaltlarının çoğu 3,3-3,7 milyar yıl önce püskürmüştür. Apollo 11'in indiği Sükûnet Denizi (Mare Tranquillitatis) bu düzlüklerden biridir; yüzey yapısı için Ay'ın yüzeyi sayfasına bakabilirsiniz.

İnişlerin bıraktığı bilimsel miras yalnız taşlardan ibaret değil. Apollo 11, 14 ve 15 görevlerinde Ay'a lazer yansıtıcı diziler (retroreflector) bırakıldı. Dünya'dan gönderilen lazer atımının gidip dönme süresi ölçülerek Ay'ın uzaklığı milimetre duyarlığına kadar belirlenebiliyor. Bu ölçümler, Ay'ın Dünya'dan yılda yaklaşık 3,8 santimetre uzaklaştığını gösterir. Apollo 11'in kurduğu pasif sismometre paketi ve güneş rüzgârı bileşimi deneyi de ilk Ay üstü bilimsel ölçümlerdi. Ay'ın genel özellikleri için Ay sayfasına göz atabilirsiniz.

Etkisi, ödülleri ve HBO dizisi

Kitabın etkisini iki şey gösterir. Birincisi, Ay'a gitmiş insanların kendileri tarafından da benimsenmesi; Apollo 17 astronotu Gene Cernan'ın övgüsü yazarın sitesinde yer alır. İkincisi, kitabın HBO'ya kaynaklık etmesidir. Tom Hanks'in yapımcılığını üstlendiği From the Earth to the Moon 5 Nisan-10 Mayıs 1998 arasında yayımlandı; 12 bölümlük dizi büyük oranda bu kitaba dayanır. Dizi, Primetime Emmy'de En İyi Mini Dizi ödülünü ve Altın Küre'de televizyon için yapılmış en iyi mini dizi ödülünü aldı. Chaikin dizinin ilk bölümünde bir haber programı sunucusu olarak kısa bir görünüm yaptı.

Dizinin kendisi sitemizde ayrı bir sayfaya sahip değil; aynı çağı konu alan Apollo 11 (2019) belgeseli ve Apollo 13 filmi sayfalarımız var.

Kitabın aldığı belirli bir edebiyat ödülünü elimizdeki kaynaklarda doğrulayamadık; bu yüzden ödül iddiasında bulunmuyoruz. Türkçe baskısını da doğrulayamadık.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Apollo'ya yeni başlayanlar için kitap uygun bir giriş olur: görevleri kronolojik sırayla, insan hikâyeleri üzerinden açar ve uzmanlık gerektirmez. Kitabı bitirdikten sonra HBO dizisini izlemek, okuduğunuz uçuşları görsel olarak canlandırmanın iyi bir yoludur. Uzun bir kitaptır ve sırayla okunması en verimlisidir; ama her uçuş kendi içinde bir bütün olduğundan ilgilendiğiniz göreve atlamak da mümkündür. Teknik ayrıntı arayanlar Chariots for Apollo ve Apollo Expeditions to the Moon kitaplarını, Apollo 13'ün hikâyesini isteyenler Kayıp Ay kitabını, Ay biliminin tarihi için Where No Man Has Gone Before kitabını okuyabilir. Chaikin'in kitabı sizi Apollo'ya ısındırırsa, Aldrin'in kendi anıları (Return to Earth ve Magnificent Desolation) aynı olayların iç yüzünü tek bir astronotun gözünden gösterir. Ay yolculuklarının genel çerçevesi Ay'a yolculuklar sayfasında; Apollo 11 astronotlarından Buzz Aldrin ve Mike Collins kendi anılarını da yazdı.

• Apollo 7'den 17'ye bütün görevleri tek kitapta isteyenler için.
• Ay'ı astronotların anlatımıyla okumak isteyenler için.
• HBO dizisini sevenler için; dizinin arka planını verir.