Deke! (Deke Slayton): Mercury'den Apollo-Soyuz'a anılar ve okuma rehberi

Deke! U.S. Manned Space: From Mercury to the Shuttle, ABD'nin ilk yedi astronotundan biri olan Donald Kent "Deke" Slayton'ın anılarıdır. Kitap 1994'te, yazarın ölümünden bir yıl sonra yayımlandı; Slayton'ın adının yanında ortak yazar olarak Michael Cassutt yer alır. Alt başlığın söylediği gibi anlatı, Mercury'nin ilk uçuşlarından uzay mekiğinin ilk yıllarına kadar uzanır. Kitabı özel kılan, Slayton'ın aynı anda iki rolü birden yaşamış olmasıdır: seçilmiş bir astronot olarak yıllarca uçamadı, sonra da başkalarının hangi göreve uçacağına karar veren kişi oldu.

Bu yüzden Deke!, Ay yarışını roketler ve komuta modülleri üzerinden değil, kadrolar ve kararlar üzerinden anlatan nadir kitaplardan biridir. Slayton'ın biyografi sayfası sitemizde ayrıca var; bu yazı kitabı, kitabın çevresindeki tarihi ve okuma rehberini ele alıyor.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın ana ekseni, Slayton'ın uzay programı içindeki yerinin iki ayrı kırılma noktasıyla belirlenmesidir. İlki, 1959'da Mercury Yedilisi'ne seçilmesi ve 1962'de bir kalp ritmi bozukluğu yüzünden ilk yörünge görevinden alınmasıdır. İkincisi, uçuştan men edilmesine rağmen NASA'da kalıp astronot ofisinin başına geçmesi ve Gemini ile Apollo kadrolarını belirleyen kişi olmasıdır. Slayton'ın hayatı bu iki hat arasında geçti: bir yanda uçma isteği, öbür yanda başkalarının uçuşunu belirleme sorumluluğu.

Anlatı birinci tekil kişi ağzından, bir anı kitabı olarak kurulmuştur; ilgi merkezi insanların nasıl seçildiği, ekiplerin nasıl kurulduğu ve bu kararların sonradan nasıl değerlendirildiğidir. Aynı dönemi başka bir açıdan anlatan The Right Stuff / Doğru Adamlar bir gazeteci kitabıdır; Deke! ise o dönemin ekip dağılımını içeriden yapan kişinin ağzından gelir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Slayton'ın anlatısı, test pilotluğundan Mercury Yedilisi'ne seçilişine uzanan yolla başlar. Seçim süreci geniş bir elemeydi: kaynaklara göre 508 askerî test pilotu arasından önce 110 aday asgari koşulları karşılamış, bunlardan 32'si sağlık ve psikoloji testlerine alınmış, sonunda yedi kişi seçilmişti. Slayton bu yedinin içindeydi ve Nisan 1959'da kamuoyuna tanıtılan grubun parçası oldu.

Kitabın ilk dönüm noktası, Slayton'ın düzensiz kalp atışı (tıpta atriyal fibrilasyon) tanısıdır. Bu durum 1959'daki santrifüj eğitimi sırasında ortaya çıktı; Mart 1962'de ise Mercury-Atlas 7 görevinden resmen çıkarıldı ve yerine Scott Carpenter uçtu. Slayton uçmak yerine astronot ofisinin yönetimine geçti; 1966'dan itibaren uçuş mürettebatı operasyonlarının direktörü olarak Gemini ve Apollo ekiplerinin dağılımını yönetti. Kitap, bu görevdeki yöntemini ve kararlarını anlatır: bir ekibin önce yedek, birkaç görev sonra asıl ekip olmasını sağlayan dönüşüm sistemi, bu düzenin temelidir ve Apollo 8'in yedek ekibinin Apollo 11'in asıl ekibine dönüşmesi bunun sonucudur.

Slayton bu pozisyonda hem çok yetkili hem de çok yalnızdı. Gus Grissom ile John Young'ı Gemini 3'e atayan, Alan Shepard'ı Apollo 13'ün komutanı yapmak isteyip yönetimle yollarını ayıran, Apollo 15 ekibinin postane zarfları olayından sonra uçuş görevlerinden çekilmesinde rol oynayan da oydu. Bu kararların her biri, Slayton'ın sorumluluğunu taşıdığı bir ekip anlamına geliyordu.

Anlatının ikinci büyük dönüm noktası, uçuş izninin geri gelmesidir. Slayton 1971'de Mayo Clinic'te muayene edildi, koroner bir hastalığı olmadığı belirlendi ve NASA 13 Mart 1972'de uçuşa dönebileceğini duyurdu. Böylece Apollo-Soyuz Test Projesi'nde, 51 yaşında, kenetlenme modülünün pilotu olarak görev aldı. Uçuş Temmuz 1975'te gerçekleşti; Slayton Mercury Yedilisi'ne seçilişinden on altı yıl sonra, tek uzay uçuşunu yapmış oldu. Alt başlığın işaret ettiği mekik dönemi de anlatının son halkasıdır: Slayton Approach and Landing Tests programını yönetti, 1980'de emekli oldu ve özel sektöre geçti.

Yazar ve yazıldığı dönem

Donald K. Slayton 1 Mart 1924'te Wisconsin'in Sparta kasabasında doğdu ve 13 Haziran 1993'te Teksas'ta, beyin kanseri nedeniyle 69 yaşında öldü. Kitap onun ölümünden bir yıl sonra, 1994'te Forge yayınevinden çıktı. Ortak yazar Michael Cassutt, televizyon yazarlığı ve kurgu yanında uzay tarihi üzerine kitaplarıyla bilinir; Who's Who in Space ve NASA'nın uzun süreli yöneticisi George Abbey'i anlatan The Astronaut Maker (2018) bunların arasındadır. Bu bağlamda Deke!, uzay yarışının ilk kuşağının kendi ağzından aktardığı son anlatılardan biri olarak okunabilir.

1990'ların başı, Apollo programının üzerinden yirmi yılı aşkın bir sürenin geçtiği, Soğuk Savaş'ın bittiği ve mekik döneminin olgunlaştığı bir zamandır. Bu uzaklık, kitaba hem olayları sakinleştiren hem de kişisel hesaplaşmaya izin veren bir ton verir.

Kitaptaki bilim ve teknik

Deke! bir bilim kitabı değil, ama içindeki tıbbi ve mühendislik konuları uzay biliminin insan tarafıyla doğrudan ilgilidir.

• Kalp ritmi ve uçuş uygunluğu: Atriyal fibrilasyon, kalbin üst odacıklarının düzensiz ve hızlı çarpmasıdır. Slayton'ın durumu, 1960'larda uzay tıbbının uçuş sağlığı ölçütlerinin ne kadar katı olduğunu gösterir. Aynı durumun yıllar sonra yeniden değerlendirilip uçuşa izin verilmesi de tıbbın bu alandaki ilerleyişini yansıtır.
• Kenetlenme modülü: Apollo-Soyuz'da kullanılan modül hem hava kilidi hem de adaptördü. Apollo kabini saf oksijenle yaklaşık 5 psi basınçta, Soyuz ise azot-oksijen karışımıyla yaklaşık 15 psi basınçta çalışıyordu; ekiplerin arasında geçişi bu modül mümkün kıldı. İki araç kenetlenik halde 1 gün 23 saat 7 dakika 3 saniye kaldı.
• Uzay mekiği ve test uçuşları: Slayton, mekik programının Approach and Landing Tests (yaklaşma ve iniş testleri) aşamasını yönetti ve Enterprise adlı test aracı için eğitim yöntemleri geliştirdi.
• Özel roket girişimi: Slayton, Space Services Inc.'in başkanı olarak Conestoga roketinin görev direktörüydü; roket 9 Eylül 1982'de uzaya ulaşan ilk tamamen özel finansmanlı roket olarak kayda geçti.

Bu başlıkların astronomiyle bağı dolaylıdır: Ay'a gidenler Slayton'ın seçtiği ekiplerdi. Ay'ın yüzeyi ve oluşumu hakkında daha fazlası için Ay ve Ay'a yolculuklar sayfalarına bakabilirsiniz.

Mercury'den Apollo-Soyuz'a: kitabın kapsadığı çerçeve

Kitabın içinde dolaştığı programların ölçeği, Slayton'ın konumunu anlamayı kolaylaştırır. Mercury Projesi 1958-1963 arasında sürdü ve altı başarılı insanlı uçuşla sonuçlandı. Alan Shepard 5 Mayıs 1961'de Freedom 7 ile 15 dakika 28 saniyelik yörüngesiz bir uçuş yaptı; John Glenn 20 Şubat 1962'de Friendship 7 ile Dünya'nın çevresinde döndü; Gordon Cooper 15 Mayıs 1963'te 34 saat 19 dakikalık ve 22 turluk uçuşla programı kapattı. Slayton'ın uçacağı görev, Mercury-Atlas 7, bu dizinin ikinci yörünge uçuşuydu. Yedilinin içinde Mercury döneminde uçamayan tek kişi oydu.

Apollo-Soyuz ise başka bir tarihsel eşiğe işaret eder: Soğuk Savaş'ın ortasında iki ülkenin araçlarının yörüngede buluşması. Soyuz 15 Temmuz 1975'te 12.20 UTC'de, Apollo aynı gün 19.50 UTC'de fırlatıldı; araçlar 17 Temmuz'da kenetlendi. Amerikan ekibi Thomas Stafford, Vance Brand ve Slayton'dan, Sovyet ekibi Aleksey Leonov ile Valeri Kubasov'dan oluşuyordu. Ekipler bu süre içinde ortak deneyler yaptı, hediyeleştiler ve yörüngedeki ünlü tokalaşmayı gerçekleştirdi. Slayton, 51 yaşıyla o tarihe kadar uzaya çıkan en yaşlı insandı.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın etkisi, ödüllerden çok kaynak değerinde yatar. Mercury, Gemini ve Apollo kadrolarının neden öyle kurulduğunu, Apollo 13'ün komutanı seçiminin nasıl el değiştirdiğini ve ekiplerin nasıl bir rotasyon mantığıyla yetiştiğini merak eden araştırmacılar ve meraklılar Slayton'ın anlatısına başvurur. Bu kayıt için doğrulayabildiğim bir ödül bilgisi yoktur; bu yüzden ödül yazmıyorum. Dönemin daha geniş resmi için This New Ocean (Mercury'nin NASA tarihi) ve A Man on the Moon (Apollo'nun tarihi) iyi tamamlayıcılardır.

Uyarlamaları

Deke!'nin doğrulanmış bir film veya dizi uyarlamasına rastlamadım. Mercury Yedilisi dönemini sinemada görmek isteyenler, ayrı bir kaynağa dayanan Boşluktaki Kahramanlar (The Right Stuff) filmine bakabilir; bu film Tom Wolfe'un kitabına dayanır, Slayton'ınkine değil.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, uzay yarışını roket ve ay yüzeyinden çok insan ve karar tarafıyla merak eden okurlara uygundur. İngilizce okuyabilen ve Apollo'yu biraz bilen biri için rahat okunur. Türkçe baskısını doğrulayamadığım için bir Türkçe künye vermiyorum.

• Mercury'yi hiç bilmeyen biri önce Slayton'ın biyografisi ve Doğru Adamlar ile başlayabilir.
• Apollo ekiplerinin nasıl seçildiğini merak edenler kitabın Gemini ve Apollo bölümlerine odaklanabilir.
• Aynı dönemi iki astronotun ağzından okumak isteyenler için ikinci kitap, Moon Shot'tır: Slayton burada Alan Shepard ile birlikte yazar.

Kısaca: Deke!, uçamayan bir astronotun, uçacak olanları seçme görevinin hikâyesidir. Teknik bir başvuru kitabı değil, bir kariyer hesaplaşmasıdır.