This New Ocean (Swenson, Grimwood, Alexander): Mercury Projesi'nin NASA tarihi

This New Ocean: A History of Project Mercury (Bu Yeni Okyanus: Mercury Projesi'nin Tarihi), ABD'nin ilk insanlı uzay uçuşu programı Mercury'nin NASA desteğiyle yazılmış kapsamlı tarihidir. Tarihçiler Loyd S. Swenson Jr., James M. Grimwood ve Charles C. Alexander'ın ortak eseri olan kitap, 1966'da NASA Tarih Dizisi'nde SP-4201 numarasıyla yayımlandı. Adını Başkan John F. Kennedy'nin 12 Eylül 1962'de Houston'daki Rice Üniversitesi stadyumunda yaptığı konuşmadan alır: Kennedy o konuşmada uzayı, bir barış denizine mi yoksa yeni bir savaş alanına mı dönüşeceği henüz belli olmayan yeni bir okyanusa benzetmişti. NASA kitabı "klasik" diye tanıtıyor ve ABD hükümeti yayını olduğu için tam metnini kendi sitesinden ücretsiz sunuyor.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, 1958 sonbaharında başlayıp 1963 baharında sona eren Mercury programını, bir avuç astronotun macerası olarak değil, binlerce mühendisin, bilim insanının, teknisyenin ve yöneticinin ortak işi olarak ele alır. Yazarlar önsözde dikkat çekici bir hatırlatma yapar: Dönemin basınında Mercury neredeyse yalnızca "astronot" denen yedi test pilotuyla özdeşleşmişti, ama programın araçlarını ve hedeflerini o yedi kişi tasarlamamıştı. Kitap bu yüzden kişisel, toplumsal ve teknik yanları dengelemeye çalışır.

Yazarların temel tezi de buradan çıkar: Mercury, kuruluşundan itibaren her şeyden önce bir mühendislik girişimiydi, bilimsel bir araştırma programı değil. Kitabın üç bölümü bu fikre göre kurulmuştur ve her bölümü ayrı bir yazar kaleme almıştır:

• Birinci kısım, "Araştırma" (Charles C. Alexander): Programın 1958'e kadarki uzun ön tarihi; roketçilik, uzay hekimliği, aerodinamik ve ısı araştırmaları, NACA'dan NASA'ya geçiş.
• İkinci kısım, "Geliştirme" (Loyd S. Swenson Jr.): Ekim 1958 ile Nisan 1961 arası; kapsülün tasarımı, roketlerin insan taşıyacak güvenilirliğe getirilmesi, astronotların seçimi ve eğitimi, deneme uçuşları.
• Üçüncü kısım, "Operasyonlar" (James M. Grimwood): Mayıs 1961'deki ilk insanlı uçuştan 1963'teki son uçuşa kadar bütün görevler.

Kitabın sonunda program maliyetlerini, uçuş verilerini, personel artışını ve dünyaya yayılmış izleme istasyonları ağını gösteren ekler yer alır. Bu ekler, kitabı bir anlatı olduğu kadar bir başvuru kaynağı da yapar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Araştırma dönemi: Kitap, insanların göğe çıkma düşünü Samsatlı Lukianos'un Ay'a yolculuk hicvinden Jules Verne'in top mermisiyle Ay'a giden kahramanlarına kadar kısaca izleyerek açılır (Verne'in romanı için Ay'a Yolculuk sayfamıza bakabilirsiniz). Ardından Goddard ve Oberth gibi roket öncülerine, savaş sonrası füze programlarına, uzay hekimliği ve insan faktörü araştırmalarına geçer. Bu kısmın ana fikirlerinden biri, atmosfere dönüş gibi kritik konulardaki bilginin büyük bölümünün askerî balistik füze çalışmalarından geldiğidir. Sputnik'in yarattığı şokla birlikte NACA, 1 Ekim 1958'de kurulan NASA'nın çekirdeği olur.

Geliştirme dönemi: Yazarlar bu evreyi araştırmadan çok "geliştirme" olarak tanımlar, çünkü Ekim 1958'e gelindiğinde gereken bilimsel bilginin çoğu zaten elde edilmişti. Kapsül için McDonnell şirketiyle ana sözleşme yapılır, Mercury Yedilisi 9 Nisan 1959'da kamuoyuna tanıtılır. Kitap bu dönemi "makineleri insana uygun hâle getirmek" ve "insanları makineye uygun hâle getirmek" diye iki yönlü bir uğraş olarak anlatır. İnsansız deneme uçuşlarının bir bölümü başarısız olur. Ocak 1961'de şempanze Ham'ın alt yörünge uçuşu yapılır, ama 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin Dünya'nın çevresini dolaşarak yarışın ilk büyük hedefini Sovyetler Birliği'ne kazandırır.

Operasyonlar dönemi: 5 Mayıs 1961'de Alan Shepard, Freedom 7 kapsülüyle yaklaşık on beş dakikalık bir alt yörünge uçuşu yapar. Bu uçuşun ardından Kennedy, Mercury'yi Ay'ı hedefleyen çok daha büyük bir ulusal girişimin ilk adımı ilan eder. Temmuzda Gus Grissom'ın Liberty Bell 7 kapsülü denize indikten sonra kapağı açılıp batar, Grissom kurtarılır. Ağustosta Gherman Titov'un 17 turluk uçuşu Sovyet üstünlüğünü pekiştirir. Kasımda şempanze Enos'un yörünge uçuşu son provayı oluşturur. 20 Şubat 1962'de John Glenn Friendship 7 ile Dünya'nın çevresinde üç tur atar ve programın asıl hedefi gerçekleşir. Scott Carpenter'ın Aurora 7'si hedeften yaklaşık 400 kilometre ötede iner, Wally Schirra'nın Sigma 7'si ağırlıklı olarak araç sistemlerinin teknik değerlendirmesine ayrılmış bir uçuş yapar. Gordon Cooper'ın Faith 7'si ise Mayıs 1963'te 22 tur ve 34 saati aşan süreyle programı kapatır. NASA Yöneticisi James E. Webb 12 Haziran 1963'te programın sona erdiğini duyurur. Kitabın son değerlendirmesine göre Mercury planlanandan pahalı ve uzun sürmüştü, ama hiçbir astronot kaybedilmemişti ve başta "çıkmaz sokak" sayılan program, Ay'a giden yolun ilk basamağına dönüşmüştü.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Kitap, olaylardan yalnızca birkaç yıl sonra yazıldı. Önsöz Ocak 1966 tarihlidir ve yazarlar, Gemini ile Apollo'nun tarihini daha sonraki tarihçilerin yazacağını söyler. Çalışma, NASA'nın Houston'daki İnsanlı Uzay Aracı Merkezi'nin desteğiyle ve Houston Üniversitesi ile yapılan bir sözleşmeye dayanarak hazırlandı. Yazarlar bu yakınlığın iki yüzünü açıkça kabul eder: Olaylara bakış mesafeleri kısadır, ama henüz tozlanmamış belgelere ve programın baş aktörlerinin çoğuna doğrudan ulaşabilmişlerdir. Programda görev almış yaklaşık 150 kişi taslağın tamamını ya da bir bölümünü okuyup yorumlamıştır.

Kitap yasal anlamda "resmî" bir tarihtir, ama NASA Tarih Danışma Kurulu Başkanı Melvin Kranzberg önsözünde bunun NASA'nın bakış açısını yansıttığı anlamına gelmediğini vurgular: Yazarlar kaynaklara sınırsız erişim ve tam bir yorum özgürlüğüyle çalışmıştır. Kranzberg ayrıca bu kitabın NASA'nın program tarihleri dizisinin ilki olduğunu belirtir. Kitap 1998'de NASA Tarih Ofisi tarafından yeniden basıldı. Bugün dolaşımdaki ücretsiz PDF de bu baskıdır.

Kitaptaki bilim

Kitabın en öğretici bölümlerinden biri, Mercury kapsülünün neden sivri değil küt bir burunla atmosfere girdiğini anlatır. 1950'lerin başında füze mühendisleri, savaş başlıklarının atmosfere dönerken eriyip gitmesi sorunuyla boğuşuyordu. NACA'nın Ames laboratuvarında çalışan H. Julian Allen, 1952'de kâğıt kalemle yaptığı hesaplarla, yaygın sezginin tersine aerodinamik biçimli sivri cisimlerin bu iş için en kötü seçenek olduğunu gösterdi. Küt bir cisim, önünde kendisinden ayrık güçlü bir şok dalgası oluşturur. Sürtünmenin ürettiği ısının büyük bölümü cisme değil, bu şok dalgasındaki havaya geçer ve orada dağılır. Allen'ın Alfred J. Eggers ile birlikte yazdığı gizli rapor 28 Nisan 1953 tarihini taşır ve ancak altı yıl sonra gizliliği kaldırılarak yayımlanabilmiştir. Kitabın aktardığına göre NACA'nın ana komitesine başkanlık eden James H. Doolittle, yıllar sonra ABD'nin bütün balistik füze başlıklarının bu ilkeye göre tasarlandığını söyleyecekti. Mercury'nin geniş, küt ısı kalkanı da aynı fikrin insanlı uçuşa taşınmış hâliydi. Kitap, meteor taşları üzerine çalışan H. H. Nininger'in bu fikri kendisinin önerdiğini savunmasını da aktarır, ama iki yaklaşımın aslında birbirinin tersi olduğunu açıklar.

Kitap alt yörünge uçuşuyla yörünge uçuşu arasındaki farkı da somut rakamlarla gösterir. NASA'nın kayıtlarına göre Shepard'ın kapsülü saatte yaklaşık 8.340 kilometre hıza ve yaklaşık 187 kilometre yüksekliğe ulaşmış, fırlatma noktasından yaklaşık 486 kilometre ötede denize inmişti. Yörüngeye çıkmak ise kapsülün Dünya'nın çevresinde düşmeden dolanmasını sağlayacak çok daha yüksek bir hız ister. Bu yüzden alt yörünge uçuşlarında Redstone roketi kullanılırken yörünge uçuşları için Atlas roketi seçildi ve kapsülle birlikte bu görev için ayrıca sınandı.

Astronomiyle bağ da kitapta göz ardı edilmez. Kitaba göre Glenn'in uçuşundan önce bir astronomi alt kurulu, astronotlara gece hava ışıması (airglow), kuyruklu yıldızlar, meteor çakmaları, kutup ışıkları, zodyak ışığı ve gegenschein gibi gözlem görevleri önermişti. Glenn karanlığa gözleri yeterince alışmadığı için zodyak ışığını göremedi, ama gün doğumunda kapsülün çevresinde uçuşan ve "ateş böcekleri" diye adlandırdığı parlak tanecikler gördü. Bu gizemi Carpenter çözdü: Eldivenli eli kapağa çarpınca pencerenin önünden bir tanecik bulutu geçti. Kapsülün dış yüzeyi belli ki kırağıyla kaplıydı ve Glenn'in "ateş böcekleri" böylece Carpenter'ın deyişiyle "kırağı böcekleri"ne dönüştü. Carpenter aynı uçuşta Büyükayı takımyıldızındaki Phecda yıldızını da izledi.

Etkisi

NASA'nın aktardığı bir değerlendirmede, Aerospace Historian dergisi kitabı uzman olmayan okur için anlaşılır, uzman için de yüzeysel olmayan bir anlatı olarak övmüş ve resmî destekle yazılmasına rağmen eleştirel bağımsızlığını koruduğunu belirtmişti. Kitap programın teknik ve yönetsel tarihini tek ciltte topladığı için Mercury üzerine yazılan sonraki birçok çalışmada temel kaynak olarak kullanılır. Kitabın asıl önemi, NASA'nın tarih programının ilk büyük ürünlerinden biri olmasında ve sonraki program tarihlerine örnek oluşturmasındadır.

Uyarlamalar ve ilgili yapımlar

This New Ocean doğrudan filme ya da diziye uyarlanmadı. Mercury'nin ekrandaki en bilinen anlatımı, Tom Wolfe'un 1979 tarihli kitabı The Right Stuff'tan uyarlanan 1983 yapımı Boşluktaki Kahramanlar filmidir. Wolfe'un kitabı astronotların ve test pilotlarının kişiliklerine odaklanırken This New Ocean, makinelere, kurumlara ve kararlara bakar. Filmin gerçeklerle karşılaştırması için Boşluktaki Kahramanlar ne kadar doğru? yazımıza da göz atabilirsiniz. Mercury dönemine başka bir açıdan, NASA'nın hesaplamacıları açısından bakmak isteyenler için Gizli Sayılar kitabı ve ondan uyarlanan 2016 yapımı Gizli Sayılar filmi iyi bir tamamlayıcıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap yaklaşık 680 sayfalık, dipnotlarla dolu, İngilizce akademik bir eserdir. İngilizce okuyabilen, uzay tarihine ya da büyük mühendislik projelerinin nasıl yönetildiğine ilgi duyan okur için paha biçilmez bir kaynaktır. Yazarlar kitabın baştan sona okunmak üzere yazıldığını söyler. Yalnızca uçuşları merak edenler ise doğrudan üçüncü kısımla başlayıp gerekli yerlerde geriye dönebilir. Mercury Yedilisi'nin hikâyesine daha hafif bir girişle başlamak isteyenler önce Wolfe'un kitabını okuyup sonra This New Ocean ile perde arkasına geçebilir. Ay programının devamı için Ay'a yolculuklar sayfamız iyi bir sonraki adımdır.