Failure Is Not an Option (Gene Kranz): konusu, Apollo 13 ve okuma rehberi

Failure Is Not an Option (alt başlığıyla Mission Control from Mercury to Apollo 13 and Beyond), NASA'nın uçuş direktörlerinden Gene Kranz'ın Nisan 2000'de Simon & Schuster yayınevinden çıkan anı kitabıdır. Yaklaşık 416 sayfalık ilk baskı, Amerikan insanlı uzay programını astronotların değil, Houston'daki Görev Kontrol Merkezi'nde konsolun başında oturanların gözünden anlatır. Kranz, Mercury'den Gemini'ye, oradan Apollo'ya uzanan dönemi, bir ekibin nasıl kurulduğunu ve zor yoldan nasıl öğrendiğini anlatmak için kullanıyor.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın asıl konusu bir kişinin hayat hikâyesinden çok bir meslek kültürüdür: uçuş kontrol. Roketin fırlatıldığı andan kapsülün denize indiği ana kadar, Dünya'dan yüzlerce kilometre, bazen yüz binlerce kilometre uzaktaki bir aracı yalnızca telemetri verisi ve telsizle yönetmek ne demek? Kranz bu soruyu hem teknik hem insani düzeyde yanıtlıyor. Uçuş direktörünün rolünü, flight controller denen uzmanların (aracın alt sistemlerini yer başından izleyen mühendislerin) görev anlayışını ve bir krizde ekibin nasıl karar verdiğini kitabı okurken öğreniyorsunuz.

Kitapta ekip çalışması, sorumluluk ve bilgi birikimi öne çıkar. Anlatım birinci tekil şahıstan ve kişisel bir tonda ilerler; edebi süs aramak yerine olayların içindekinin tanıklığına bakmak gerekir. Kitabın değeri, Görev Kontrol'ün mutfağını bir yöneticinin ağzından göstermesinde yatıyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kranz'ın anlatısı, onun 1960'ta katıldığı NASA'da insanlı uçuşun henüz kurallarının yazılmadığı yıllardan başlar. Mercury programında ilk Amerikan astronotlarının uçuşları Görev Kontrol'ün de ilk sınavıdır; ekip, bir uçuşu yerden yönetmenin yöntemlerini deneyerek kurar. Gemini programı bu yöntemleri geliştirir: iki kişilik kapsüllerle yapılan buluşma manevraları, uzun süreli uçuşlar ve uzay yürüyüşleri Görev Kontrol'e daha karmaşık kararlar yükler.

Kitabın ilk büyük kırılması, Ocak 1967'deki Apollo 1 yangınıdır. Yer testi sırasında üç astronotun ölümü, ekibin kendine bakışını değiştirir. Kranz, kazadan üç gün sonra ekibe yaptığı konuşmada uçuş kontrolün bundan böyle iki sözcükle tanınacağını söyler: sert ve yetkin (tough and competent). Burada vurgulanan şey sorumluluğun kimseye devredilemeyeceği, her ayrıntının bilinmesi gerektiğidir. Kitabın geri kalanı bu ilkenin sınanışı olarak okunabilir.

Ardından Apollo programının yoğun yılları gelir. Kranz, Apollo 11'in Ay'a inişi sırasında görevdeydi ve kitap bu tarihî görevi de Görev Kontrol tarafından anlatır. Anlatının doruk noktası ise Nisan 1970'teki Apollo 13'tür. Ay'a giden aracın servis modülündeki oksijen sistemi devre dışı kalınca görev, Ay'a inişten bir kurtarma operasyonuna dönüşür. Kranz, "beyaz takım"ın başındaki uçuş direktörüydü; kitap bu krizi, Ay modülünün can salı olarak kullanılması ve karbondioksit sorunu gibi başlıklarla, yerdeki karar masasından aktarır. Mürettebat sağ salim Dünya'ya döner: görev 11 Nisan'da başlamış, patlama 14 Nisan'da yaşanmış, iniş 17 Nisan 1970'te gerçekleşmiştir. Kitap bu üç günün gerilimini, kararların nasıl tartışılıp bir ekibin nasıl tek sesle hareket ettiğini öne çıkararak anlatır; arızanın nedenleri ise sonradan kurulan bir inceleme kurulunun işidir.

Anlatı bu noktadan sonra programın son Ay görevlerine ve kapanışına uzanır; Kranz'ın kendisi Apollo 15 ve Apollo 17 uçuşlarında da uçuş direktörlüğü yapmıştır. Kapanışta ana mesaj değişmez: hiçbir uçuş tek bir kahramanın değil, yüzlerce kişinin hazırlığı, eğitimi ve birbirine güveninin ürünüdür.

Yazar ve yazıldığı dönem

Gene Kranz, 17 Ağustos 1933'te Toledo, Ohio'da doğdu. 1960'tan 1994'e kadar NASA'da çalıştı; Mercury, Gemini ve Apollo programlarında uçuş direktörlüğü yaptı. Apollo 11 inişi sırasında görevdeydi, Apollo 13 krizinde ise beyaz takımın başındaydı; Apollo 15 ve Apollo 17 uçuşlarında da uçuş direktörlerindendi. 1994'te, Hubble'ın bakım görevi olan STS-61'in ardından emekli oldu. Apollo 13 çalışmaları nedeniyle 1970'te Başkanlık Özgürlük Madalyası aldığı kayıtlıdır.

Kitap 2000'de, anlatılan olayların üzerinden otuz yılı aşkın süre geçtikten sonra yayımlandı. Bu mesafe, programı bir bütün olarak değerlendirmeye imkân verir; tek tek anıların ötesinde, uzay programının bir kurum kültürü olarak nasıl şekillendiğini görmek isteyenler için bu kitap bir kaynaktır.

Başlıktaki ifadenin hikâyesi de ilginçtir. "Başarısızlık bir seçenek değildir" sözü, tarihsel Apollo 13 kayıtlarında geçen bir cümle değil. 1995 yapımı Apollo 13 filmi için görüşme yapılan uçuş dinamikleri görevlisi Jerry Bostick'in, kriz anlarında paniğe kapılınıp kapılınmadığı sorusuna "olan kötü şeylerde sakince seçenekleri sıraladık, başarısızlık bunlardan biri değildi" yönündeki yanıtı, senarist Bill Broyles'un dikkatini çekti ve cümle filmdeki Kranz karakterine verildi. Kranz kitabın adı olarak bu ifadeyi seçti, çünkü Görev Kontrol'ün tutumunu yansıttığını düşünüyordu.

Kitaptaki bilim ve mühendislik

Bu bir bilim popülerleştirme kitabı değil; ama okurken uzay uçuşunun temel zorluklarını somut örneklerle görüyorsunuz.

Apollo 1: neden yandı?

27 Ocak 1967'deki yangının nedenleri soruşturma kurulunun raporunda şöyle sıralandı: elektrik tesisatındaki bir ateşleme kaynağı, kabinin yüksek basınçlı (yaklaşık 16,7 psi) saf oksijenle doldurulmuş olması, içeride yanıcı malzemelerin bulunması ve iç basınca karşı açılamayan tak-çıkar kapak. Fizik açısından bakıldığında saf oksijen ortamında malzemelerin yanma hızı hava ortamına göre çok daha yüksektir. Kurulun nihai raporu 5 Nisan 1967'de yayımlandı. Kranz'ın "sert ve yetkin" konuşması bu raporun sonuçlarından önce, kazadan üç gün sonra yapılmıştı.

Apollo 13: oksijen tankından kurtarma operasyonuna

Apollo 13, 11 Nisan 1970'te fırlatıldı. Görevin 55. saatinde, 14 Nisan'da, Dünya'dan yaklaşık 330.000 km uzaktayken servis modülündeki iki numaralı oksijen tankında arıza meydana geldi. İncelemeler, tankın içindeki karıştırıcı fan kablolarının Teflon yalıtımının zarar gördüğünü ve kısa devrelerin yalıtımı tutuşturduğunu; termostat anahtarlarının da 28 voltluk devreye göre üretilmişken yer testlerinde 65 voltla çalıştırılmasının aşırı ısınmaya yol açtığını ortaya koydu. Bu bulgular, Edgar Cortright başkanlığındaki inceleme kurulunun raporunda yer aldı (ayrıntı için Apollo 13 İnceleme Kurulu Raporu sayfasına bakabilirsiniz).

Kurtarma çözümlerinden biri, Ay modülü Aquarius'un iki kişilik kısa bir Ay yüzeyi görevi için tasarlanmış yaşam desteğini üç kişi için ve çok daha uzun bir süre kullanmaktı. Komuta modülünün kare biçimli lityum hidroksit kartuşlarını Ay modülünün yuvarlak girişine uyarlamak için, ekip yanlarındaki malzemelerle (prosedür kitaplarının plastik kapakları, bant gibi) doğaçlama bir adaptör yaptı. Mürettebat 17 Nisan 1970'te Pasifik'e indi; görev toplam beş gün, yirmi iki saat, elli dört dakika sürdü. Kitabı okurken bu satırların arkasındaki karar zincirini Kranz'dan izlemek, olayın filmdeki anlatımından farklı bir derinlik veriyor. Filmdeki ile gerçek görev arasındaki farklar için Apollo 13 filmi gerçek görevden ne kadar sapıyor? yazısına göz atın.

Uzay ve astronomiyle bağı

Görev Kontrol'ün işi, aslında göksel mekaniğin uygulamasıdır: yörünge hesapları, hız ve konum belirlemesi, yakıt bütçesi. Kitap bu hesapların insan eliyle nasıl yapıldığını ve ekibin bilgisayar öncesi dönemde bile ne denli titiz çalıştığını gösteriyor. Ay yolculuklarının genel tarihi için Ay'a yolculuklar sayfasına bakabilirsiniz.

Etkisi ve karşılanışı

Publishers Weekly, kitabı Kranz'ın Mercury'den Apollo'ya uzanan birinci ağızdan anlatımı ve Apollo 13 kriziyle ilgili sürükleyici bölümleri için övdü; derginin değerlendirmesine göre Kranz'ın konumu, programı anlatan diğer metinlerin çoğundan daha içeriden bir bakış sağlıyor ve uçuş kontrolün terminolojisini okura sevimli bir dille aktarıyor. Kranz'ın Apollo 1'in ardından ortaya koyduğu "sert ve yetkin" ilkesi ise NASA Görev Kontrol'ünün kalıcı ilkesi olarak anılır.

Kitabın bir edebiyat ödülü aldığına dair doğrulanmış bir kayıt bulamadık, bu nedenle ödül iddiasında bulunmuyoruz. Kitabın adı bugün Apollo 13 filmi sayesinde çok daha geniş kitlelerce tanınan bir sözle özdeşleşmiş durumda.

Uyarlamaları ve ilgili yapımlar

Kitabın adını taşıyan, 2003 yapımı bir History Channel belgeseli vardır; Chris Kraft, Gene Kranz, Jim Lovell, Jerry Bostick gibi isimlerin konuştuğu belgesel, Sputnik'ten Ay görevlerine uzanan dönemi anlatır. Bu belgeselin sitemizde sayfası bulunmuyor. Apollo 13 filminde Kranz'ı Ed Harris canlandırır; ancak film Kranz'ın kitabına değil, Jim Lovell ile Jeffrey Kluger'in yazdığı Lost Moon kitabına dayanır (bkz. Kayıp Ay). Görev Kontrol ekiplerini konu alan Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo belgeseli ise kitapla aynı dünyayı görüntüyle tamamlar. Ayrıca Apollo 13: Survival aynı krizi başka bir yapımla ele alır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Uzay tarihine ilgi duyanlara: Apollo programını astronotların ötesinde, yer ekibinin gözünden görmek isteyenler için ideal.
• Mühendisler, yöneticiler ve ekip çalışmasıyla ilgilenenler için: kitabın büyük kısmı kriz yönetimi ve sorumluluk kültürüdür.
• Apollo 13 filminin hayranlarına: filmin dayanmadığı ama aynı olayı farklı bir kaynaktan, ana kahramanlardan biri olan Kranz'dan dinlemek isteyenlere.

İlk kez okuyacaksanız en kolay yol, kitabı baştan sona sırayla okumaktır: Mercury ve Gemini bölümleri teknik terimlere alıştırır, Apollo 1 ve Apollo 13 bölümleri ise kitabın merkezini oluşturur. Teknik ayrıntılarda zorlanırsanız, hızla ilgili sayfaları geçip insan hikâyesine odaklanabilirsiniz. Apollo programının daha geniş çerçevesi için Apollo Expeditions to the Moon ve Chariots for Apollo gibi NASA tarih kitapları da tamamlayıcı olur.