Is Anyone Out There? (Frank Drake, Dava Sobel): konusu ve rehberi
Frank Drake ile Dava Sobel'in 1992 tarihli kitabı, Ozma Projesi'nden Drake denklemine dünya dışı zekâ aramasının içeriden öyküsünü anlatıyor.
- Tür
- Bilim kitabı
- Yazar
- Frank Drake
- İlk yayın yılı
- 1992
- Sayfa
- 272
Is Anyone Out There? The Scientific Search for Extraterrestrial Intelligence, radyo astronomi öncüsü Frank Drake ile bilim yazarı Dava Sobel'in birlikte yazdığı, dünya dışı zekâyı bilimsel yöntemle arama serüvenini anlatan kitaptır. Publishers Weekly'nin künyesine göre Delacorte Press tarafından Ekim 1992'de, 272 sayfalık ciltli baskıyla yayımlandı; sonraki yıllarda Delta imprintiyle ciltsiz baskısı çıktı. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için özgün adıyla anıyoruz.
Kitap ne anlatıyor?
Kitabın merkezinde Drake'in kendi deneyimi var. Drake, 1960'ta ilk modern SETI deneyi sayılan Ozma Projesi'ni yürüten, sonra yaşamının büyük bölümünü bu aramaya vermiş bir astronomdur. SETI, "Search for Extraterrestrial Intelligence" yani dünya dışı zekâ arayışı demektir; bu arayış genellikle radyo dalgalarında yapay bir sinyal yakalamaya dayanır.
Publishers Weekly, kitabı bir grup bilim insanının, var olduğuna inandıkları dünya dışı iletimleri yakalamak için yürüttüğü titiz ve kararlı çabaların ayrıntılı bir kaydı olarak tanımlıyor. Eleştirmene göre kitap, son otuz yıldaki radyo astronomi atılımlarını görgü tanığı anlatımlarıyla ve sonucu belirsiz kalmış deneylerle aktarıyor; sansasyon ya da UFO anlatısı arayanlar için değil, teknik astrofiziğe dayanan ve sonuçlarında mütevazı kalan bir kitap. Yani okur burada "uzaylılar bulundu" türü bir iddia bulmaz, "nasıl aranır ve neden henüz bulunamadı" sorusunun içeriden cevabını bulur.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Kitabın bölüm sıralamasını doğrulayamadığımız için aşağıda sayfa sayfa değil, Drake'in anlattığı serüvenin ana fikirlerini, doğruladığımız tarihsel olaylarla birlikte topluyoruz. Okuduğunuz kitapta ayrıntı ve sıra farklı olabilir.
- Arama, radyo dalgalarıyla başlar. Bu fikir 1959'da Giuseppe Cocconi ve Philip Morrison'ın, mikrodalga tayfında sinyal aramanın mümkün olduğunu göstermesiyle ortaya çıktı. Drake bir yıl sonra bunu uygulamaya döktü.
- Ozma Projesi (1960). Drake, Green Bank'teki Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi'nin 26 metrelik teleskobuyla Güneş'e benzeyen iki yakın yıldıza, Tau Ceti ve Epsilon Eridani'ye baktı. Hidrojen atomunun yaydığı 1.420 MHz'lik (21 santimetrelik) frekans çevresinde yaklaşık 150 saat dinleme yapıldı. Tanınır bir sinyal bulunmadı; 8 Nisan 1960'ta yakalanan bir sinyal ise yüksekten uçan bir uçaktan gelmiş çıktı.
- Soru sayılara dökülebilir. 1961'deki Green Bank toplantısında, aralarında Carl Sagan ve Philip Morrison'ın da olduğu on kişi bir araya geldi ve Drake denklemi ortaya çıktı. Denklem, galaksimizdeki iletişim kurabilir uygarlık sayısını yıldız oluşum hızı, gezegen payı, yaşam ve zekâ olasılıkları ile uygarlığın sinyal verme süresi gibi çarpanlara böler. O toplantıda varılan değerlendirme, uygarlık taşıyan gezegen sayısının 1.000 ile 100 milyon arasında olabileceği yönündeydi.
- İnsanlık mesaj da gönderir. Drake, 1972'de Carl Sagan ve Linda Salzman Sagan'la birlikte Pioneer plaketinin tasarımında yer aldı; 16 Kasım 1974'te ise Arecibo mesajı gönderildi (aşağıda ayrıntısı var).
- Arama bir ekip işidir. Publishers Weekly'nin ifadesiyle bu, tek bir deha öyküsü değil, bir grup bilim insanının uzun soluklu çabasıdır; Drake'in anlatısı da bu ortak çalışmanın içinden gelir.
- Sessizlik bir sonuçtur, ama kesin değildir. Ozma'dan sonra birçok arama yapıldı ve hiçbiri doğrulanmış bir sinyal vermedi. Temkinli sonuç şudur: arama bilimsel olarak anlamlıdır, ama elde edilen sonuç belirsizdir.
Yani kitabın anlattığı hikâye "bulduk" ile değil, "aramaya devam" ile sürüyor. Yayıncı tanıtımının öne çıkardığı da bu mütevazı, ölçülü tondur.
Yazar ve yazıldığı dönem
Frank Drake 2022'de öldü. SETI Enstitüsü'nün biyografisine göre Cornell Üniversitesi'nde mühendislik fiziği lisansını, Harvard'da astronomi yüksek lisans ve doktorasını tamamladı; 1964-1984 arasında Cornell'de astronomi profesörlüğü, 1970-1981 arasında Ulusal Astronomi ve İyonosfer Merkezi'nin (Arecibo) yöneticiliği yaptı, sonra Kaliforniya Üniversitesi Santa Cruz'da doğa bilimleri dekanı oldu (1984-1988). 1989-1992 arasında Ulusal Araştırma Konseyi'nin Fizik ve Astronomi Kurulu'nun başkanlığını yaptı ve Ulusal Bilimler Akademisi üyesiydi. Kitap, bu son görevin bittiği yıl yayımlandı. Aynı SETI Enstitüsü sayfası, onu enstitünün yönetim kurulu başkanı ve Carl Sagan Merkezi'nin eski direktörü olarak anıyor.
Dava Sobel, 15 Haziran 1947'de Bronx'ta doğan ve bilimi geniş okura anlatan bir yazar. Kitaptan sonra yazdığı Longitude (1995) ile tanındı, Galileo's Daughter 2000 Pulitzer Biyografi Ödülü'nün finalistleri arasına girdi; Astronomical Society of the Pacific ona 2008'de Klumpke-Roberts Ödülü'nü verdi. Kitabın künyesinde iki isim birlikte yer alıyor; hangi bölümü kimin yazdığını söyleyen doğrulanmış bir bilgiye ulaşamadık.
Kitaptaki bilim: gerçek bilimle karşılaştırma
Ozma'dan bugüne SETI
Wikipedia'nın SETI maddesine göre, Ozma'dan sonra Sovyet bilim insanları 1960'larda bu alana yoğun ilgi gösterdi; ABD'de ise Kongre 1981'de SETI'yi NASA bütçesinden çıkardı, Carl Sagan'ın girişimiyle ertesi yıl yeniden eklendi. Bugün en büyük arama, 2015'te başlayan, on yıllık ve 100 milyon dolarlık Breakthrough Listen girişimidir. Kaliforniya'daki Allen Teleskop Dizisi de, 100 metreden büyük tek bir çanağa eşdeğer duyarlılıkla tasarlandı. 1977'de Ohio Eyalet Üniversitesi'nin Big Ear gözlemevinde yakalanan Wow! sinyali en çok anılan aday olmayı sürdürüyor, ama sonradan doğrulanmadı. Ayrıntısı SETI ve Wow! sinyali yazısında.
Arecibo mesajı
Drake'in adıyla özdeşleşen deneylerden biri Arecibo mesajıdır. 16 Kasım 1974'te Puerto Riko'daki Arecibo Teleskobu'nun yenilenmesi töreninde gönderilen mesaj 1.679 bitten oluşuyordu ve 73×23'lük bir ızgaraya dizilirdi. 2.380 MHz'de, üç dakikadan kısa sürede iletildi ve yaklaşık 25.000 ışık yılı uzaktaki M13 küresel kümesine yöneltildi; yani en az 25.000 yıl sonra ulaşacak. İçeriğinde 1-10 arası sayılar, DNA'nın öğeleri, insan boyu ve nüfusu (yaklaşık 4 milyar), Güneş Sistemi ve teleskobun çapı vardı. Wikipedia'ya göre bu, ciddi bir sohbet girişiminden çok insan teknolojisinin bir gösterisi olarak düşünülmüştü. Mesajı Drake'in yanı sıra James Walker, Linda French ve Richard Isaacman gibi Cornell ve Arecibo bilim insanları hazırladı; Carl Sagan da katkıda bulundu.
Pioneer plaketi
Wikipedia'nın Drake maddesine göre 1972'de Carl Sagan ve Linda Salzman Sagan'la birlikte tasarladığı Pioneer plaketi, uzaya gönderilen ilk fiziksel mesajdır ve dünya dışı bir zekânın anlayabileceği biçimde hazırlanmıştır. Radyo dalgasıyla giden Arecibo mesajının aksine plaket, bir uzay aracının üzerinde yıllarca yol alan somut bir nesnedir. Bu iki deneme, Drake'in "dinlemek" kadar "konuşmayı" da düşündüğünü gösterir; ama ikisinin de bir cevap alıp almayacağı, ilk gönderimden onlarca yıl sonra bile belli değil. Voyager'ın Altın Plak'ının öyküsü için Voyager 1 ve Voyager 2 sayfasına bakabilirsiniz.
Drake denklemi ve ötegezegenler
Drake denklemi, Wikipedia'nın deyişiyle bilimin "ikinci en ünlü denklemi"dir (birincisi E=mc²). Gücü, bir soruyu parçalara ayırıp her parçayı ayrı ayrı sorgulatmasında yatar. Kitabın yazıldığı yıllarda gezegen payı gibi çarpanlar büyük ölçüde tahmindi. Bugün NASA 6.000'den fazla ötegezegeni doğruladı; yani gezegen çarpanı artık ölçülebiliyor. Ama yaşamın ve zekânın ortaya çıkma olasılığı hâlâ bilinmiyor ve denklemin sonucu, o çarpanlara verilen değerlere göre çok geniş bir aralıkta oynuyor. Sorunun öbür yüzü Fermi paradoksu ve Büyük Filtre sayfalarında, ayrıca Fermi paradoksu ve Drake denklemi yazımızda ele alınıyor.
Eleştiriler
SETI'nin bilimsel statüsü zaman zaman tartışıldı. Wikipedia'nın aktardığına göre bir Nature başyazısı, radyo sessizliğinin dünya dışı uygarlıkların varlığını dışlamadığını yazdı; eleştirmenler SETI'nin çürütülebilirlik sorunu taşıdığını söylüyor. Yani bir şey bulunamaması, orada hiçbir şey olmadığını kanıtlamıyor; arama yalnızca denenen frekans, yön ve süreyle sınırlı.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın aldığı bir ödülü doğrulayamadık. Publishers Weekly eleştirisi, onu sansasyonel değil, ayrıntılı ve ciddi bir kayıt olarak değerlendiriyor. Kitabın dolaylı etkisini Drake'in ve SETI'nin kamuoyundaki imajıyla birlikte düşünmek gerekir: Drake denklemi derslerde ve popüler anlatımlarda yaygın olarak kullanılıyor, Arecibo mesajı ve Pioneer plaketi ise bu alandaki en bilinen iki iletişim denemesi. Bu kitap, bu denemelerin arkasındaki insanın kendi sesiyle anlattığı kaynaklardan biri.
Uyarlamaları
Bildiğimiz bir film ya da dizi uyarlaması yok. Konuyu romandan izlemek isteyenler için Carl Sagan'ın SETI'yi işleyen Temas romanı ile Voyager Altın Plak'ın hikâyesini anlatan Murmurs of Earth aynı ilgi alanında okunabilir; bunlar bu kitabın uyarlaması değildir.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Kitap, SETI'nin nasıl işlediğini içeriden öğrenmek isteyen, lise ve üniversite düzeyindeki meraklı okur için uygundur. Teknik ayrıntı barındırır ama matematik beklemez. 1992 tarihli olduğu için ötegezegen çağının bulgularını ve Webb'i içermez; bu boşluğu tamamlamak için ötegezegenler sayfasına ve dünya dışı yaşam arayışı yazısına bakılabilir. Eski dönem kaynaklarına ilgi duyanlar NASA'nın SETI raporu ve Intelligent Life in the Universe ile devam edebilir. Kitabı baştan sona, olayların akışına göre okumak en doğrusudur. Bir ders kitabı gibi değil, bir araştırmacının anılarına yaslanan anlatı olarak okunduğunda en çok tadı verir; Drake denklemini daha önce duyduysanız, bu kitapta o denklemin hangi tartışmaların içinden çıktığını görebilirsiniz.

























