Intelligent Life in the Universe (Shklovskii, Sagan): konusu ve rehberi

Intelligent Life in the Universe, Sovyet astrofizikçi Iosif Shklovskii ile Amerikalı gezegen bilimci Carl Sagan'ın imzasını taşıyan, 1966'da San Francisco'da Holden-Day yayınevinden çıkan kalın bir bilim kitabıdır. Kitap, dünya dışı zekâ sorusunu bir hayal oyunu olarak değil, astronomi, kimya ve biyolojinin birlikte cevap vermesi gereken bir bilim sorusu olarak ele alan ilk kapsamlı eserlerden biridir. Bu yüzden bugün SETI (dünya dışı zekâ arayışı) tarihinin temel metinleri arasında anılır.

Kitabın en tuhaf yanı yazılış biçimidir. Shklovskii Moskova'da, Sagan ABD'de çalışıyordu ve Sagan'ın kitaba yazdığı önsöze göre iki bilim insanı ortak eseri baştan sona mektuplaşarak hazırladı; yüz yüze hiç görüşmediler. Soğuk Savaş'ın ortasında iki ülkenin astronomu, ortak bir kitapla "evrende yalnız mıyız?" sorusuna birlikte yaklaştı.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap üç bölüme ayrılan 35 başlıktan oluşur. İlk bölüm evrenin kendisini anlatır: galaksilerin ve yıldızların yapısı, yıldızların evrimi, süpernovalar, elementlerin kökeni, kozmoloji ve Güneş Sistemi'nin oluşumu üzerine eski ve yeni görüşler. İkinci bölüm yaşamın kendisine döner: yaşam nasıl tanımlanır, nasıl ortaya çıkmış olabilir, Mars'ta, Ay'da, Venüs'te ve Güneş Sistemi'nin dış bölgelerinde yaşam aramak ne kadar makul. Üçüncü bölüm kitabın asıl iddialı kısmıdır: akıllı yaşamın evrende ne kadar yaygın olabileceği, böyle uygarlıklarla radyo ve ışıkla kurulabilecek haberleşme, onların bizi ziyaret etmesi ihtimali ve olası sonuçları.

Metnin ayırt edici özelliği, her iddiayı sayıya ve ölçülebilir bir varsayıma bağlamaya çalışmasıdır. Okur, bir uygarlığın ömrü, yıldız başına gezegen sayısı ya da bir sinyalin menzili gibi niceliklerin sonucu nasıl değiştirdiğini adım adım izler. Kitabın başında üslup da dikkat çeker: gündelik benzetmeler ve edebî alıntılar bilimin arasına serpiştirilmiştir, ama hesaplar ciddiyetini korur. Sagan ayrıca okurun matematik korkusunu hesaba katarak başa üslü sayılar ve birimler üzerine kısa bir ders eklemiştir; kitap lise sonrası düzeydeki meraklı okura açıktır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir roman olmadığı için "son" burada sonuç bölümlerinin ana fikirleri demektir. Aşağıda kitabı bölümler hâlinde, kendi cümlelerimle özetliyorum.

Giriş bölümleri. Yazarlar önce insanlığın başka dünyalarda yaşam fikrine tarih boyunca nasıl baktığını anlatır; dünya dışı yaşam sorusunun bir tür "psikolojik yansıtma testi" olduğunu, yani insanların bu soruda kendi beklenti ve korkularını görmeye eğilimli olduğunu savunurlar. Bu uyarı kitabın geri kalanında bir ölçü olarak kalır.

Birinci bölüm: Evren. Yıldızların doğuşu, ömrü ve ölümü; ağır elementlerin yıldız içlerinde ve süpernovalarda üretilmesi; galaksilerin evrimi; kozmoloji. Buradaki ana fikir şudur: Yaşamın hammaddesi olan elementler evrenin her yerinde, aynı fizik yasalarıyla üretilmektedir; dolayısıyla Dünya'nın kimyası olağanüstü bir istisna değildir.

İkinci bölüm: Evrende yaşam. Yaşamı tanımlamanın güçlüğü, yaşamın kökeni üzerine eski ve yeni görüşler (panspermi dahil), ilkel Dünya koşullarında organik moleküllerin oluşabileceğini gösteren deneyler. Ardından Mars, Ay, Merkür, Venüs ve dış gezegenler tek tek tartışılır; Mars'ta yaşam arayışına özellikle geniş yer ayrılmıştır. Kitabın tonu temkinlidir: tartışılan şey olasılıklardır, kanıt değil.

Üçüncü bölüm: Akıllı yaşam. "Sıradanlık varsayımı" ile başlar: Dünya'daki teknik uygarlığın yaşı jeolojik zamanın ölçeğinde çok kısa olduğuna göre, başka yıldızlarda uygarlık varsa bunların çoğu bizden çok daha gelişmiş olmalıdır. Yazarlar buradan radyo ve optik (lazer) haberleşmeye, galaksideki teknik uygarlıkların dağılımına ve sinyallerin nasıl görünebileceğine geçer. Uygarlıkların sayısının, bir uygarlığın ortalama ömrüne çok duyarlı olduğunu vurgularlar: ömür kısaysa komşumuz çok uzakta, uzunsa daha yakın olabilir. Otomatik sondalarla temas ve doğrudan ziyaret ihtimali ayrı bölümlerde incelenir; kitap, ziyaretlerin olası sonuçlarını ve bir uygarlığın yıldızlar arası sömürgeleşme yoluna girip girmeyeceğini senaryolar hâlinde tartışır, kesin bir hüküm vermez. Son bölümler akıllı yaşamın kozmik ölçekte bir etken olabileceğini ve yapay zekâ ile uygarlıkların ilişkisini ele alır.

Mars'ın uyduları sorusu. Kitabın en çok anılan tartışmalarından biri, Mars'ın uydularının yapay olup olmayacağı sorusudur. Bu fikir Shklovskii'nin 1959'daki Phobos çözümlemesine dayanır: Phobos'un yörüngesinin küçüldüğünü ve kütlesinin düşük görünebileceğini ileri sürmüş, buradan spekülatif olarak yapay köken ihtimalini dile getirmişti. Sonraki çalışmalar bu yorumu reddetti; NASA'nın tanıtımında Phobos, yüzeyi meteor çarpmalarıyla toza dönüşmüş, karbonlu kondrit asteroitlerine benzeyen kayadan oluşan doğal bir cisim olarak anlatılır; bilim insanları yalnızca onun yakalanmış bir asteroit mi, yoksa çarpma enkazı mı olduğunu tartışır. Yani bu bölüm kitabın en çok yaşlanan kısmıdır, ama bilimin kendini düzeltme biçiminin iyi bir örneği olarak okunabilir.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Iosif Shklovskii (1916-1985), Ukrayna'nın Hlukhiv kenti doğumlu, Moskova'daki Sternberg Astronomi Enstitüsü'nde çalışan bir astrofizikçiydi. 1946'da Güneş'in radyo ışımasının taç tabakasından geldiğini gösterdi; Yengeç Bulutsusu'ndaki ışımanın senkrotron ışıması olduğunu öne sürmesiyle tanındı. 1960'ta Lenin Ödülü'nü, 1972'de Bruce Madalyası'nı aldı; bir asteroit ve Phobos üzerindeki bir krater onun adını taşır. Rusça özgün kitabı Vselennaya, Zhizn, Razum ("Evren, Yaşam, Akıl") 1963'ün başında Moskova'da yayımlandı; Sagan'ın aktardığına göre Sputnik'in beşinci yıldönümü için yazılmıştı ve Komsomolskaya Pravda gazetesinde parçaları yayımlandı.

Carl Sagan (1934-1996) kitabın yayımlandığı sırada Harvard'daydı. 1962'de Shklovskii'ye gönderdiği bir ön baskı, Rus meslektaşının kitabına son anda eklenen bir bölümde kısmen kullanıldı. Sagan kitabı çevirmeyi önerdi; Shklovskii kabul etti ve Sagan'a istediği kadar ek yapma izni verdi. Çeviriyi Paula Fern yaptı, ama Sagan metne not düşmekten, kavramları açıklamaktan ve yeni malzeme eklemekten kendini alamadı; kendi ifadesine göre eklediği malzeme özgün metin kadar tuttu ve şekillerle alt yazıların tamamı ona aittir. İngilizce baskının gecikmesinin sebebi de buydu. Kitap, biyolog J. B. S. Haldane'in anısına ithaf edilmiştir. Ortaya çıkan eser tek sesli bir çeviri değil, iki farklı bilim kültürünün birleşimidir: Shklovskii'nin astrofizik ağırlığı ile Sagan'ın gezegen bilimi ve yaşam kökeni birikimi.

Kitaptaki bilim: o günden bugüne

Kitabın yayımlandığı 1966'da dünya dışı zekâ aramak hâlâ marjinal bir uğraş sayılıyordu. Frank Drake 1960'ta Ozma Projesi ile ilk sistematik radyo aramasını yapmış, 1961'de de galaksideki iletişim kurabilecek uygarlık sayısını tahmin etmeye yarayan Drake denklemini ortaya koymuştu. Kitap bu çerçeveyi, o dönemin astronomi bilgisiyle genişletti ve sorunu tek bir sayıya değil, birbirine bağlı belirsizliklere indirgedi. Başka yıldızların çevresinde gezegenler bulunduğu bugün biliniyor; yine de kitabın büyük sorusu ("kaç uygarlık var, ömürleri ne kadar?") hâlâ yanıtsızdır; ayrıca Fermi paradoksu bu tartışmanın doğal devamı olarak sürüyor. Güncel durumu dünya dışı yaşam arayışı sayfasında bulabilirsiniz.

Kitaptaki bazı bölümler çağın sınırlı verisini yansıtır. Mars ve Venüs bölümleri uzay sondalarından önceki bilgiyle yazılmıştır; bu gezegenlerin gerçek yüzü sonraki yıllarda sondalarla (örneğin Mars'ın keşfi sayfasında anlatılan görevlerle) çok farklı biçimde ortaya çıktı. Phobos tartışması da yukarıda anlattığım gibi geçerliliğini yitirdi; ayrıntıları Phobos ve Deimos sayfasında bulabilirsiniz. Öte yandan Sagan'ın uygarlıkların ömrüne duyduğu vurgu ile radyo, lazer ve sondalarla haberleşme biçimlerini karşılaştırması, bugünün SETI tartışmalarında hâlâ kullanılan bir dil.

Kitabın etkisi

Kitap yayımlandığında eleştirmenlerden güçlü övgü aldı. Isaac Asimov okumayı büyük bir zevk olarak nitelendirdi ve kitabı bilimin ulusların ötesindeki kardeşliğinin kanıtı saydı; Nobel ödüllü H. J. Muller de kapsadığı konunun önemini vurguladı. Bu görüşler kitabı tanıtan metinlerde aktarılır. Sagan'ın ilk kitabı olarak anılan eser, sonraki yıllarda Kozmos, Temas ve Soluk Mavi Nokta ile genel okura ulaşan çizgisinin başlangıcı olarak okunabilir.

Kitabın bir yan etkisi de tartışılır. Metinde Sümer mitolojisi gibi eski anlatılarda dünya dışı ziyaretçilerin izi aranıp aranamayacağı üzerine spekülatif sayfalar vardır. Sagan sonradan Broca'nın Beyni'nde, 1970'lerde patlayan "eski astronot" edebiyatına istemeden ilham vermiş olabileceklerini yazdı; ama Erich von Däniken gibi yazarların bu fikirleri kanıt diye sunmasını kabul etmedi. Bu iddiaların bilimsel karşılığı için Tanrıların Altını sayfasına bakabilirsiniz. Yani Intelligent Life in the Universe bu tür kitapların kaynağı değil, onlardan önce gelen ve bilimsel ihtiyatla yazılmış bir spekülasyon denemesidir.

Uyarlamaları

Kitabın bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Sagan'ın dünya dışı zekâ temalı sonraki işleri ise ekrana taşındı: Temas romanı 1997'de Mesaj (Contact) filmi oldu, Kozmos belgesel dizisi de milyonlarca izleyiciye ulaştı. Bu iki yapım, Intelligent Life in the Universe'te tartışılan sorulara popüler ölçekte devam eder.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap 500 sayfayı aşan hacmi ve ayrıntılı matematiğiyle acele okunacak bir eser değildir. Astronomi, biyoloji ve fiziğe meraklı lise sonrası düzeydeki okur için uygundur; her bölüm kendi başına okunabilir. Zamanınız kısıtlıysa üçüncü bölüme (25-35. bölümler) doğrudan geçmek mantıklıdır; ancak önce "Perspectives" ve yaşamın kökeni bölümlerine göz atmak tartışmayı daha iyi oturtur. Kitap bugün bilimsel bir referanstan çok tarihî bir belge olarak okunmalı: o günün sorularını ve bu soruların sonraki on yıllarda nasıl yeniden biçimlendiğini görmek için. Güncel bilgiye ulaşmak isteyenler için Sagan'ın daha sonraki kitapları, ayrıca NASA'nın SETI raporu ve Frank Drake'in çalışmaları iyi tamamlayıcılardır.

Kitabı telif hakkı süren bir eser olarak değerlendirdiğim için ücretsiz okuma bağlantısı vermiyorum; kütüphanelerde ve ikinci el piyasada bulunabilir. Ayrıca Carl Sagan sayfasından yazarın diğer kitaplarına ulaşabilirsiniz.