SETI ve Wow! sinyali: dünya dışı zekâyı bilimsel olarak nasıl arıyoruz?

UFO tartışmaları çoğu zaman gökyüzündeki ışıklar ve tanık anlatımları üzerinden yürür. Dünya dışı zekâ sorusuna bilimsel olarak yaklaşan araştırmacılar ise bambaşka bir yol izler: Radyo teleskoplarını yıldızlara çevirip doğada kendiliğinden oluşmayacak türden sinyaller ararlar. Bu alanın adı SETI, yani dünya dışı zekâ arayışı. Altmış yılı aşan bu çabanın en ünlü anı ise 1977'de kaydedilen ve hâlâ tam olarak açıklanamayan "Wow!" sinyali.

SETI nasıl doğdu?

Modern SETI'nin temeli 1959'da atıldı. Cornell Üniversitesi'nden fizikçiler Philip Morrison ve Giuseppe Cocconi, iletişim kurmak isteyen bir uygarlığın radyo dalgalarını, özellikle de evrende en bol bulunan element olan hidrojenin doğal olarak yaydığı 1420 megahertz frekansını (21 santimetre çizgisi) kullanabileceğini öne sürdü. Gerekçe basitti: Teknolojik olarak gelişmiş her uygarlık bu frekansı tanıyor olmalıydı.

Bir yıl sonra, 1960'ta gökbilimci Frank Drake, Batı Virginia'daki Green Bank'te 26 metrelik bir radyo teleskopla Güneş benzeri iki yakın yıldızı, Tau Ceti ve Epsilon Eridani'yi dinledi. "Ozma Projesi" adı verilen bu çalışma, ilk modern SETI deneyi kabul ediliyor. Sonuç çıkmadı, ama bir bilim dalının kapısı açılmıştı.

SETI'nin yolu her zaman kolay olmadı. ABD hükümeti 1992'de NASA bünyesinde kapsamlı bir gözlem programı başlattı; ancak program Kongre'deki muhalefet nedeniyle bir yıl sonra iptal edildi. Çalışmalar bundan sonra büyük ölçüde özel bağışlarla sürdü. Kâr amacı gütmeyen SETI Enstitüsü, 1995'te bu programı "Phoenix Projesi" adıyla özel fonlarla yeniden canlandırdı. Enstitü daha sonra Kaliforniya'da, Microsoft'un kurucularından Paul Allen'ın bağışıyla adını alan Allen Teleskop Dizisi'nin kurulmasına öncülük etti. Dizi Ekim 2007'de 42 antenle çalışmaya başladı.

Wow! sinyali: ne kaydedildi, neden çözülemedi?

15 Ağustos 1977'de Ohio Eyalet Üniversitesi'nin "Big Ear" (Büyük Kulak) adlı radyo teleskobu, Yay takımyıldızı yönünden gelen güçlü ve dar bantlı bir radyo sinyali kaydetti. Gönüllü olarak projede çalışan gökbilimci Jerry R. Ehman, birkaç gün sonra bilgisayar çıktılarını elle incelerken bu kaydı fark etti, sinyalin yoğunluğunu gösteren "6EQUJ5" karakterlerini daire içine aldı ve yanına "Wow!" yazdı. Sinyalin adı buradan geliyor.

Yaygın bir yanlış anlamanın aksine, "6EQUJ5" sinyalin içinde şifrelenmiş bir mesaj değil; sinyalin zaman içindeki yoğunluk değişimini gösteren bir ölçek. En yüksek değer olan "U", sinyalin arka plan gürültüsünün yaklaşık 30 standart sapma üzerinde olduğu anlamına geliyordu. Sinyalin frekansı hidrojen çizgisine çok yakındı ve teleskobun bir noktayı izleyebildiği 72 saniyelik pencerenin tamamı boyunca, uzak bir kaynaktan beklenecek biçimde yükselip alçaldı.

Bilimde tek bir gözlem yeterli değildir; sonucun tekrarlanması gerekir. Wow! sinyalinin asıl sorunu da burada: Sinyal bir daha hiç görülmedi. Ehman aynı teleskopla aylarca aradı. Robert Gray 1987 ve 1989'da başka bir dizi ile, 1995-1996'da ise çok daha hassas Very Large Array ile aynı bölgeyi taradı; 1999'da Tazmanya'daki bir radyo teleskopuyla da arandı. Hiçbir aramada benzer bir sinyal bulunamadı.

Önerilen açıklamalar arasında yeryüzü kaynaklı bir sinyalin uzay enkazından yansıması, yıldızlararası ortamın sinyali geçici olarak güçlendirmesi ve 2017'de öne sürülen kuyruklu yıldız hipotezi var. Ehman 1994'te sinyalin Dünya kaynaklı olup uzay enkazından yansımış olabileceğini söylemiş, ancak daha sonra bunun için gereken koşulların gerçekçi olmadığını görünce bu şüphesini kısmen geri almıştı. Kuyruklu yıldız hipotezi ise ilgili kuyruklu yıldızların doğru zamanda teleskobun görüş alanında olmadığı gerekçesiyle gökbilimcilerce reddedildi. Ağustos 2024'te Porto Riko'daki Arecibo Gözlemevi'nde 2020'de yapılmış gözlemlere dayanan bir araştırma ekibi, sinyalin soğuk bir hidrojen bulutunun bir yıldız kaynaklı etkiyle aniden parlamasından kaynaklanmış olabileceğini öne süren bir ön baskı yayımladı. Bu açıklama da henüz kesinleşmiş değil.

Breakthrough Listen ve bugün

Bugüne kadarki en kapsamlı SETI çalışması, Ocak 2016'da başlayan Breakthrough Listen projesi oldu. Yatırımcı Yuri Milner'in desteklediği, 100 milyon dolar bütçeli ve 10 yıllık olarak planlanan proje, Temmuz 2015'te Londra'da Stephen Hawking'in de katıldığı bir etkinlikle duyuruldu. Bilimsel programı Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'deki SETI Araştırma Merkezi yürüttü.

Proje, Green Bank ve Avustralya'daki Parkes radyo teleskoplarıyla 1-10 gigahertz aralığını taradı; Lick Gözlemevi'nin bir teleskobuyla da lazer sinyalleri aradı. Hedef listesinde bir milyon yakın yıldız ve 100 galaksinin merkezi vardı; toplanan veriler kamuya açıldı. 2020'de Proxima Centauri yönünden geldiği görünen ve "BLC1" adı verilen bir aday sinyal kısa süreliğine heyecan yarattı; ancak araştırmacılar en olası nedenin yeryüzü kaynaklı parazit olduğunu değerlendirdi. 2025'te Güneş Sistemi'nden geçen yıldızlararası cisim 3I/ATLAS da tarandı: İki milyon tespit içinden ayıklanan 211 ilginç sinyalin hiçbiri cismin yapay olduğuna işaret etmedi.

Hâlâ açık olanlar

• Wow! sinyalinin kaynağı, onlarca yıllık aramaya rağmen kesin olarak belirlenemedi.
• Bir sinyal yokluğu, uygarlıkların yokluğu anlamına gelmiyor; aranan frekans, yön ve süre olarak taranabilen alan hâlâ çok küçük.
• Bir gün gerçekten tekrarlanan ve doğal açıklamaya uymayan bir sinyal bulunursa, bunun bağımsız teleskoplarla doğrulanması gerekecek.

SETI'nin gücü, UFO tartışmalarının aksine, ölçülebilir ve tekrarlanabilir veriye dayanmasında. Şimdiye kadar yanıt "henüz bir şey bulmadık" oldu; ama bu, sorunun bilimsel olarak sorulabildiğini de gösteriyor.