Dava Sobel

Dava Sobel kimdir?

Dava Sobel (15 Haziran 1947 doğumlu), bilim tarihini ve astronomiyi geniş okur kitlesine anlatan Amerikalı bilim yazarıdır. En çok, denizde boylamı ölçme sorununu çözen saatçi John Harrison'ı anlatan Longitude (Boylam, 1995), Galileo'yla kızı arasındaki mektuplaşmadan yola çıkan Galileo's Daughter (Galileo'nun Kızı, 1999) ve Harvard Gözlemevi'nin kadın astronomlarını anlatan The Glass Universe (Cam Evren, 2016) kitaplarıyla tanınır. Güneş Sistemi'ni bilimin, mitolojinin ve popüler kültürün gözünden anlatan The Planets (Gezegenler, 2005) ve Kopernik'i anlatan A More Perfect Heaven (Daha Kusursuz Bir Gök, 2011) de uzay temalı eserleri arasındadır. Galileo's Daughter, 2000 yılında Pulitzer Biyografi Ödülü'nün finalistleri arasına girdi.

Hayatı

Sobel, New York'un Bronx semtinde doğdu ve Bronx Hayvanat Bahçesi ile Botanik Bahçesi'ne yürüme mesafesinde büyüdü. Bronx High School of Science'tan 1964'te mezun oldu. Kendi anlatımına göre üniversite yıllarında üç farklı okulda birkaç kez bölüm değiştirdi; sonunda Binghamton Üniversitesi'nden mezun oldu. Gazeteci Ruth Gruber'in yeğenidir.

Bütün meslek hayatını yazarak geçirdi. The New York Times'ın bilim haberleri servisinde iki yıl kadrolu muhabirlik yaptı, ardından uzun yıllar çeşitli dergilere serbest yazarlık yaptı. Bu dönemin en ilginç görevlerinden biri, Montefiore Hastanesi'ndeki bir "kronofizyoloji" (vücudun zaman ritimlerini inceleyen bilim dalı) laboratuvarında, pencereleri kapatılmış bir odada gece ile gündüzü ayırt edemeden 25 gün boyunca deneklik yapmaktı. Carl Sagan'ın Kozmos belgesel dizisinin çekimlerinde de halkla ilişkiler sorumlusu olarak İtalya ve Yunanistan'da ekiple bir ay geçirdi. 1995'te Longitude'un beklenmedik başarısı, yıllarca araştırma gerektiren kitaplar yazabilmesinin yolunu açtı.

2006'da Chicago Üniversitesi'nde konuk yazar olarak bilim yazarlığı semineri verdi; 2013-2016 arasında Smith College'da konuk kurgu dışı yazar olarak ders verdi. Halen Scientific American dergisinin şiir köşesini yönetiyor.

Boylam: denizde konum bulma sorunu

Yelkenli gemiler çağında denizciler enlemlerini Güneş'in öğle vakti yüksekliğinden ya da Kutup Yıldızı'ndan kolayca bulabiliyordu; ama doğu-batı doğrultusundaki konumu, yani boylamı ölçmenin güvenilir bir yolu yoktu. Boylamı bulmak için, gemideki yerel saati, başlangıç noktasının o anki saatiyle karşılaştırmak gerekiyordu; bu da sallanan bir gemide şaşmadan çalışan bir saat demekti. İngiliz Parlamentosu, 1714'te çıkardığı Boylam Yasası'yla bu soruna pratik bir çözüm bulana 20.000 sterline varan ödül vaat etti.

Longitude, bu sorunun çözümünü bulan, kendi kendini yetiştirmiş saatçi John Harrison'ın (1693-1776) kırk yıllık uğraşını anlatır. Bu iki yüzyıllık arayışta Galileo, Isaac Newton ve Charles Darwin gibi ünlü bilim insanları da kitapta yer alır; ama çözüm, adı bilinmeyen bir taşra saatçisinden gelmiştir. Kitap ciltli baskıda yirmi dokuz kez basıldı, yirmi dört dile çevrildi ve İngiltere'de yılın kitabı seçildi. Amerikan Sanat ve Edebiyat Akademisi'nin Harold D. Vursell Ödülü'nü de kazandı. Ekim 2005'teki onuncu yıl baskısının önsözünü Ay'a ilk ayak basan astronot Neil Armstrong yazdı. 1998'de William J. H. Andrewes'le birlikte hazırladığı resimli bir baskı da yayımlandı.

Kitap, Charles Sturridge'in yazıp yönettiği Longitude adlı televizyon yapımına uyarlandı. Ocak 2000'de İngiltere'de Channel 4'ta, ABD'de A&E kanalında yayımlanan yapımda Harrison'ı Michael Gambon, Harrison'ın saatlerini 20. yüzyılda onaran Rupert Gould'u Jeremy Irons canlandırdı. Yapım, on dalda aday gösterildiği İngiliz Akademisi Televizyon Ödülleri'nde (BAFTA) beş ödül kazandı.

Galileo, Kopernik ve gezegenler

Galileo's Daughter, Galileo Galilei'nin ilk çocuğu Virginia'nın, yani rahibe adıyla Suor Maria Celeste'nin, Arcetri'de bulunan San Matteo Manastırı'ndan babasına yazdığı ve günümüze ulaşan yüzü aşkın mektuba dayanır. Galileo'nun mektuplarının hiçbiri bugüne ulaşmamıştır. Sobel, Galileo'nun inançlı bir Katolik olarak yaptığı keşifleri, teleskopla gördükleri ve Engizisyon önündeki yargılanmasını, kızının gözünden ve aile hayatının ayrıntılarıyla anlatır. Mektupların İtalyanca asılları ile İngilizce çevirilerini karşılıklı sayfalarda sunan Letters to Father (Babama Mektuplar) adlı ayrı bir kitap da hazırladı. Galileo'nun gözlemlerini anlattığı eser için Yıldız Habercisi sayfasına bakılabilir.

2005 tarihli The Planets, Güneş Sistemi'nin her gezegenine ayrı bir kapıdan girer: kimini astroloji ve mitoloji, kimini bilimkurgu, müzik, şiir ya da UFO meraklılarının iddiaları üzerinden anlatır. Kitap, The New York Times'ın en çok satanlar listesinde uzun süre kaldı. A More Perfect Heaven (2011) ise Dünya'yı evrenin merkezinden çıkaran Nicolaus Copernicus'u anlatır. Sobel bu kitap için Polonya'ya üç kez gitti; kitabın merkezinde, Kopernik'i 1543'te büyük eserini yayımlamaya ikna eden kişileri ve olayları canlandıran And the Sun Stood Still (Ve Güneş Durdu) adlı oyunu yer alır. Oyunun ilk tam sahnelemesi 2014 baharında Colorado'da Boulder Ensemble Theatre Company tarafından yapıldı.

Cam Evren: Harvard'ın kadın astronomları

The Glass Universe (2016), 1870'lerden başlayarak Harvard College Gözlemevi'nde çalışan kadınların hikâyesidir. Astronomiye fotoğrafın girmesiyle yıldızlar artık geceleri teleskop başında değil, gündüz cam fotoğraf plakaları üzerinde incelenebiliyordu. Bu işi yapan kadınlar, yıldızların parlaklıklarını ve tayflarını (ışığın renklere ayrılmış dağılımı) ölçerek modern astronominin temellerini attılar. Kitabın kahramanları arasında Williamina Fleming, Antonia Maury, yıldız tayf sınıflandırmasını kuran Annie Jump Cannon, kozmik uzaklık ölçümünün anahtarını bulan Henrietta Swan Leavitt ve yıldızların büyük ölçüde hidrojenden oluştuğunu gösteren Cecilia Payne-Gaposchkin vardır. Sobel, bu çalışmaları Anna Palmer Draper ve Catherine Wolfe Bruce gibi kadın hayırseverlerin desteklediğini de anlatır. Bir yüzyıllık gözlemlerle elde edilen yarım milyon cam plaka bugün hâlâ Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nde kendi binasında saklanmaktadır. NASA'nın "insan bilgisayarlarını" anlatan Gizli Sayılar ile birlikte okunabilecek bir kitaptır.

Sobel'in son kitabı The Elements of Marie Curie (2024), Marie Curie'nin Radyum Enstitüsü'nde yetişen kadın bilim insanlarını anlatır. Yazar ayrıca altı kitabın ortak yazarıdır; bunlardan biri, SETI'nin öncüsü Frank Drake ile birlikte yazdığı ve dünya dışı zekâ arayışını anlatan Is Anyone Out There? (Orada Kimse Var mı?) kitabıdır.

Bilimle ilişkisi

Sobel bir bilim insanı değil, bilim tarihçisi ve anlatıcıdır; ama astronomi camiasıyla bağı kitaplarının ötesine geçer. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) gezegen tanımını hazırlayan komitesinde yer alan tek bilim insanı olmayan üyeydi. Kendi anlatımına göre komite Plüton'un gezegen olarak kalmasından yanaydı, ancak önerileri kabul edilmedi ve Plüton 2006'da cüce gezegen sınıfına alındı. Tutkulu bir tam Güneş tutulması izleyicisidir; Ağustos 2012 itibarıyla sekiz tutulma görmüştü. Mars ile Jüpiter arasındaki ana asteroit kuşağında bulunan 30935 Davasobel asteroidi, Carolyn Shoemaker ve David Levy tarafından keşfedilmiş ve onun adıyla anılmıştır.

Ödülleri

• 2001: ABD Ulusal Bilim Kurulu Bireysel Kamu Hizmeti Ödülü ve Boston Bilim Müzesi'nin Bradford Washburn Ödülü.
• 2002: Bath Üniversitesi ve Middlebury College'dan fahri doktora.
• 2004: Londra Saatçiler Loncası'nın (Worshipful Company of Clockmakers) Harrison Madalyası.
• 2008: Pasifik Astronomi Derneği'nin Klumpke-Roberts Ödülü.
• 2014: Almanya'daki Eduard Rhein Vakfı Kültür Ödülü.
• 2022: Amerikan Fizik Derneği (APS) Üyeliği (fellow).
• 2025: Carl Sagan'ın kurucuları arasında olduğu Planetary Society'nin Bilimin Topluma Sunulması dalındaki Cosmos Ödülü.

Kitapları

• Galileo's Daughter (Dava Sobel): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1999)
• The Planets (Dava Sobel): konusu, bilimi ve okuma rehberi (2005)
• The Glass Universe (Dava Sobel): konusu, bilimi ve okuma rehberi (2016)

Etkisi

Longitude, İngiltere'de en çok satanlar listesinin birinci sırasına yerleşip aylarca orada kaldı; İngiliz dergisi New Scientist, Sobel'in saat yapımı gibi kuru görünen bir konuyu sürükleyici kılmayı başardığını yazdı. Sobel'in kitapları, bilimsel buluşları tek bir dâhinin anı olarak değil, aileleri, rakipleri, hamileri ve görünmez kalmış emekçileriyle birlikte insanî bir hikâye olarak anlatır. The Glass Universe ise Harvard Gözlemevi'nin kadın astronomlarının hikâyesini, çalışmalarını destekleyen kadın hayırseverlerle birlikte geniş okur kitlesine anlattı.