Yaban Diyarlarda Yabancı (Robert A. Heinlein): konusu, Mars bilimi ve okuma rehberi

Yaban Diyarlarda Yabancı (özgün adıyla Stranger in a Strange Land), Amerikalı bilimkurgu yazarı Robert A. Heinlein'ın 1961'de G. P. Putnam's Sons tarafından yayımlanan romanıdır. Kitap, Mars'ta doğup Marslılar tarafından büyütülen bir insanın genç yaşta Dünya'ya getirilmesini ve onun gözünden insan toplumunu anlatır. 1962'de en iyi roman dalında Hugo Ödülü'nü kazanan roman, The New York Times Book Review'un çok satanlar listesine giren ilk bilimkurgu romanı oldu. ABD Kongre Kütüphanesi 2012'de onu "Amerika'yı Biçimlendiren Kitaplar" sergisine aldı.

Kitap ne anlatıyor?

Mars'a gönderilen ilk insanlı aracın izi, inişten kısa süre önce kaybolur. Yıllar sonra ikinci bir keşif ekibi Kızıl Gezegen'e vardığında tek bir hayatta kalan bulur: yolculuk sırasında doğmuş ve bütün çocukluğunu Marslıların arasında geçirmiş Valentine Michael Smith. Smith Dünya'ya getirildiğinde ne bir kadın görmüştür ne de insanların gündelik alışkanlıklarını bilir. Üstelik hukuk açısından son derece zengindir ve bir gezegen üzerinde hak iddia edebilecek tek kişi gibi görünür. Bu durum onu hükümetin, basının ve dinî örgütlerin ilgi odağı yapar.

Roman bir uzay macerası değildir; olayların neredeyse tamamı Dünya'da geçer. Heinlein, Smith'in önyargısız bakışını bir ayna gibi kullanarak din, para, tekeşlilik ve ölüm korkusu gibi kurumları dışarıdan bir gözle sorgular. Kitabın adı Kral James İncili'nin Çıkış bölümündeki bir ifadeden alınmıştır. Yazarın çalışma adları ise "Sapkın" anlamına gelen The Heretic ve "Smith adında bir Marslı" anlamına gelen A Martian Named Smith idi.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Smith, Dünya'ya getirildikten sonra bir hastanede sıkı gözetim altında tutulur. Hemşire Gillian (Jill) Boardman yasağı delip onun odasına girer ve farkında olmadan onunla bir bardak suyu paylaşır. Suyun çok kıt olduğu Mars'ta bu davranış iki kişi arasında ömür boyu sürecek bir kardeşlik bağı demektir; Jill böylece Smith'in ilk "su kardeşi" olur. Jill'in sevgilisi gazeteci Ben Caxton, Smith'in büyük bir servete sahip olduğunu ve hükümetin onu bu yüzden elinde tuttuğunu ortaya çıkarır. Ben ortadan kaybolunca Jill, Smith'i hastaneden kaçırır.

İkili, yazar, hekim ve avukat olan yaşlı Jubal Harshaw'ın evine sığınır. Harshaw, hukuki bir hamleyle Smith'in özgürlüğünü güvence altına alır; zeki varlıkların zaten yaşadığı bir gezegenin insan yasalarıyla kimseye mülk olarak verilemeyeceği de kabul edilir. Smith zamanla dil öğrenir, ünlü bir kişiye dönüşür ve insanların inançlarını anlamak için pek çok dini inceler. Bunların arasında, eğlenceyi ve bedensel zevkleri kendi çatısı altında serbest bırakan kalabalık bir kilise olan Fostercılar da vardır. Bir süre Jill'le birlikte gezici bir panayırda sihirbazlık bile yapar.

Smith sonunda Mars'ta öğrendiklerini Dünya'daki bazı inanç geleneklerinin öğeleriyle birleştiren kendi topluluğunu, "Bütün Dünyaların Kilisesi"ni kurar. Üyeler Marsça öğrenir, olağanüstü zihinsel yetenekler geliştirir ve aile ile cinsellik konusunda alışılmışın dışında bir düzen içinde yaşar. Fostercılar bu topluluğu küfürle suçlar; kilisenin binası yerle bir edilir, ama üyeler kimsenin fark etmediği bir yolla kurtulur. Smith tutuklanır, kaçar ve servetini kilisesine bıraktığını Harshaw'a açıklar. Sonunda Fostercıların kışkırttığı bir kalabalık tarafından öldürülür. Harshaw ve kilisenin çekirdek kadrosu yeni topluluklar kurmaya hazırlanırken roman, Smith'in ölümden sonra da var olmaya devam ettiğini ve belki de bir başmeleğin bedenlenmiş hali olduğunu ima eden bir sahneyle kapanır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert Anson Heinlein 7 Temmuz 1907'de Missouri'nin Butler kasabasında doğdu, 8 Mayıs 1988'de öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'nu bitirdi, uçak gemisi USS Lexington'da telsiz haberleşmesi üzerinde çalıştı. 1934'te akciğer veremi nedeniyle donanmadan ayrıldı. İlk öyküsü "Life-Line" Ağustos 1939'da Astounding Science Fiction dergisinde çıktı. Bilimsel doğruluğa verdiği önem nedeniyle sert bilimkurgunun öncülerinden sayılır; Isaac Asimov ve Arthur C. Clarke ile birlikte İngilizce bilimkurgunun "Büyük Üçlüsü" diye anılır.

Romanın fikri 1948'de bir akşam doğdu: eşi Virginia Heinlein, Rudyard Kipling'in Orman Kitabı'nın kurtlar yerine Marslılarca büyütülen bir çocukla yeniden yazılmasını önerdi. Heinlein fikri on yılı aşkın bir süre geliştirdi; toplumun ahlak anlayışı değişmeden kitabın ticari olarak yayımlanamayacağını düşünüyordu. 1958'de bu romana ara verip, sinema uyarlamasıyla da tanınan Starship Troopers'ı (Yıldız Gemisi Askerleri) yazdı. Putnam'daki editörleri yaklaşık 220 bin kelimelik metni 160 bin kelimeye indirmesini istedi. Heinlein'ın ölümünden sonra, 1991'de Virginia Heinlein kısaltılmamış özgün metni de yayımlattı. Heinlein'ın kendisi ise 1972'de yazdığı bir mektupta kısa sürümü daha başarılı bulduğunu belirtmişti. Yazar, romanın ideal bir toplum önerdiğini düşünen okurlara şaşırdığını da söyledi: amacının cevap vermek değil, okuru kendi kalıplarını sorgulamaya itmek olduğunu yazdı.

Kitaptaki bilim: Heinlein'ın Mars'ı ve gerçek Mars

Romanın Mars'ı, yaşlı ve bilge bir uygarlığın yaşadığı bir dünyadır. Bu tablo 1950'lerin bilimkurgusunda yaygındı, ama uzay çağının gözlemleriyle doğrulanmadı. NASA'ya göre Mars çok ince bir atmosfere sahip, tozlu ve soğuk bir çöl gezegendir. Atmosferi büyük ölçüde karbondioksit, azot ve argondan oluşur; sıcaklık yaklaşık 20 °C ile -153 °C arasında değişir. Bilim insanları bugün Mars'ta canlıların yaşamasını beklemiyor; aradıkları şey, gezegenin daha sıcak ve sulu olduğu eski dönemlerden kalmış olabilecek yaşam izleri.

Heinlein'ın sezgisinin isabetli olduğu bir nokta var: suyun kıtlığı. Romanda Marslılar için suyu paylaşmak kutsal bir bağ kurmak demektir. Gerçekte de Mars'ın atmosferi, sıvı suyun yüzeyde uzun süre kalamayacağı kadar incedir. NASA'nın verilerine göre bugünkü suyun önemli bir kısmı kutup bölgelerinde yüzeyin hemen altında buz olarak bulunur. Buna karşılık eski nehir vadileri, deltalar, göl yatakları ve yalnız sıvı suda oluşabilen mineraller, gezegenin geçmişte çok daha sulu olduğunu gösteriyor; bazı izler yaklaşık 3,5 milyar yıl önce büyük taşkınlar yaşandığını düşündürüyor. Konunun ayrıntısı Mars'ta su sayfamızda.

Romanın bir de hukuki sorusu var: Mars'ta doğan tek insan, gezegenin sahibi olabilir mi? Kitap çıktıktan altı yıl sonra imzaya açılan ve 10 Ekim 1967'de yürürlüğe giren Dış Uzay Antlaşması, hiçbir ülkenin uzayda ya da bir gök cismi üzerinde egemenlik iddia edemeyeceğini kurala bağladı. Ekim 2025 itibarıyla antlaşmaya 118 ülke taraftır. Smith'in ışınlanma, nesneleri düşünce gücüyle yok etme gibi yetenekleri ise bilimsel bir temele dayanmaz. Heinlein bu romanla birlikte sert bilimi fantastik, mistik ve hicivli öğelerle karıştırmaya başladı. Doğru kurulmuş bir dilin insanın zihnini dönüştürebileceği fikri ise yazarın 1930'lu ve 1940'lı yıllarda ilgilendiği Alfred Korzybski'nin genel semantiğinden beslenen bir varsayımdır.

Etkisi ve ödülleri

• Ödüller: 1962 Hugo En İyi Roman Ödülü; 1987'de Libertarian Futurist Society'nin Prometheus Onur Listesi.
• Satış: 1997'ye kadar ciltli baskı 100 binin, cep baskısı da yaklaşık beş milyonun üzerinde sattı. Heinlein'ın sonraki romanlarından hiçbiri bu başarıya ulaşamadı.
• Grok: Heinlein'ın uydurduğu Marsça "grok" sözcüğü kelimesi kelimesine "içmek" demektir; mecazi olarak bir şeyi onunla bir olacak kadar derinden kavramayı anlatır. Sözcük 1960'larda bilimkurgu okurlarından karşı kültüre, oradan da programcılara geçti ve Oxford İngilizce Sözlüğü'ne girdi. xAI şirketi 2023'te sohbet robotuna bu adı verdi.
• Tarafsız Tanık: Romanda gördüğünü hiçbir çıkarım yapmadan aktarmak üzere eğitilmiş "Fair Witness" mesleği, çevre biliminden psikolojiye pek çok alanda örnek olarak anılır.
• Gerçek bir kilise: Romandaki topluluk örnek alınarak Tim Zell (sonraki adıyla Oberon Zell-Ravenheart) tarafından neopagan bir dinî örgüt olan Church of All Worlds kuruldu. Heinlein bu topluluğun üyesi olmadı, ama kurucusuyla yazıştı.
• Su yatağı: Kitapta modern su yatağının erken bir tarifi bulunur.

Kitap her zaman övgü almadı. The New York Times'ta Orville Prescott romanı sert bir dille yerdi; sonraki yıllarda kadın karakterlerin işlenişi de eleştirildi. Serbest aşk ve komün yaşamı nedeniyle bazı okul okuma listelerinden çıkarıldı. Buna karşın 1960'ların karşı kültürü kitabı sahiplendi. Heinlein'ın bilimkurgu ve uzay kültürüne katkısı gökyüzüne de yansıdı: Uluslararası Astronomi Birliği 1994'te Mars'taki bir kratere onun adını verdi.

Uyarlamaları

Yaban Diyarlarda Yabancı'nın sinemaya ya da diziye uyarlanmış bir sürümü yok. Heinlein'ın ekrana taşınan en bilinen eseri, 1997'de sinemaya uyarlanan Yıldız Gemisi Askerleri'dir; o romanın film ve dizi evreninin tamamı Starship Troopers izleme sırası sayfamızda.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Roman din, cinsellik ve toplumsal kurallar üzerine uzun tartışmalar içerdiği için yetişkin okura daha uygundur. Hızlı bir uzay macerası bekleyenler kitabın büyük bölümünün diyaloglarla ilerleyen bir toplum hicvi olduğunu bilmeli. Kitabın iki ana sürümü var: 1961'de yayımlanan kısaltılmış metin ve 1991'de çıkan uzun özgün metin. Eleştirmenler hangisinin daha iyi olduğu konusunda anlaşamıyor; ilk kez okuyacaklar için yazarın kendi elden geçirdiği 1961 metni iyi bir başlangıçtır. Türkçede roman, Kağan Çam çevirisiyle İthaki Yayınları tarafından Yaban Diyarlarda Yabancı adıyla yayımlandı.

Mars'ı bambaşka bir gözle anlatan bir klasik arıyorsanız Ray Bradbury'nin Mars Yıllıkları iyi bir eş okumadır: iki kitap da Mars'ı, insanın kendi toplumuna dışarıdan bakmasını sağlayan bir ayna olarak kullanır. Gerçek Mars'ın keşif hikâyesi için Mars'ın keşfi sayfamıza bakabilirsiniz.