Tars Tarkas kimdir? Barsoom'un yeşil Marslı savaşçısı

Tars Tarkas kimdir? Tars Tarkas, Edgar Rice Burroughs'un Barsoom (Mars) dizisinde John Carter'ın en yakın dostu olan yeşil Marslı savaşçıdır. Yaklaşık 4,6 metre boyundaki, altı uzuvlu (iki kol, iki bacak ve kol ya da bacak gibi kullanılabilen bir çift ara uzuv), dışarı taşan dişleriyle bilinen Thark kabilesinin ileri gelenlerinden biri olarak tanıtılır; onu kendi halkından ayıran şey, katı ve acımasız bir toplumda dostluk ve sevgi duygusunu taşıyabilmesidir. İlk romanda Dünyalı Carter'ın sadık müttefiki olur ve sonunda Thark hükümdarı, yani "jeddak" unvanını alır. Bu yazıda karakteri, geçtiği eserleri, 2012 filmindeki yorumunu ve Barsoom'un gerçek Mars'la karşılaştırmasını anlatıyoruz.

Tars Tarkas hangi eserlerde geçer?

Karakter ilk kez, 1912'de The All-Story dergisinde "Under the Moons of Mars" adıyla tefrika edilen hikâyede ortaya çıktı; metin 1917'de A Princess of Mars adıyla kitap oldu. Tars Tarkas sonraki romanlarda da yer alır; serinin sırası için Barsoom okuma sırası yazımıza bakabilirsiniz. İkinci romanda, Barsoomluların ölümden sonrası hakkındaki umutlarının boşa çıkmasına ironik bir tavırla yorum yapması, karakterin mizahını gösteren örneklerden biridir.

Thark kabilesi ve Tars Tarkas'ın yeri

Romana göre yeşil Marslılar göçebe, savaşçı ve ailesiz bir toplumdur. Yumurtlarlar; yumurtalar ortak bir kuluçka odasında yıllarca saklanır ve çocuklar toplulukça büyütülür. Anlatıda yeşil Marslıların yazısı ve sanatı yoktur, ileri teknolojilerini kırmızı Marslılardan yağmalayarak edinirler; Barsoom'un eski, terk edilmiş kentlerine yerleşmişlerdir. Burroughs'un anlattığı yapıda her kabilenin adı, işgal ettiği kentten gelir: Thark kabilesi, Thark adlı eski kentte yaşar, bu adın etrafında kurulan topluluk ise "Tharklar" diye anılır. En yüksek rütbe jeddaktır ve düelloyla kazanılır.

Tars Tarkas bu düzende bir istisnadır. Romanın anlattığı gençlik hikâyesinde Gozava adlı bir kadınla yasak bir bağ kurmuş, yumurtalarını gizlice kuluçkaya yatırmışlardır. Tars Tarkas uzun bir seferle uzaklaştırıldığında Gozava yumurtadan çıkan çocuğunu, toplu bakıma verilen çocukların arasına karıştırmayı başarır. Ancak annelik suçu ortaya çıkar; Gozava işkenceyle öldürülür ve sevgilisinin kim olduğunu söylemez. Çocuğun adı Sola'dır. Sola, Carter'la dost olur ve ona babasının kim olduğunu anlatır; Tars Tarkas ise bunu o güne dek bilmiyordur.

Carter'ın "Dotar Sojat" adını alması ve Tharklar arasında yükselmesi, Tars Tarkas'la ilişkisini kurar: Önce rakip bir Thark'ı yenip onun rütbesini ve eşyalarını alır, sonra Tars Tarkas'ın yeteneğine saygı duymaya başlar. İkisi gittikçe yakın dost olur. Helium prensesi Dejah Thoris'in kurtarılması ve Barsoom'un siyasi çatışmaları sırasında Tars Tarkas, Carter'ın yanında savaşır.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. İlk romanın ilerleyen bölümlerinde Carter, Tharklar'ın zalim hükümdarı Tal Hajus'a karşı çıkar; kabile meclisinin onayıyla Tars Tarkas, Tal Hajus'la düello eder ve onu öldürerek Thark jeddakı olur. Carter bu yeni konumdan yararlanıp Tharklar'ı ve başka kabileleri, Helium'un tarihsel düşmanı Zodanga'ya karşı seferber eder; sonuçta Yeşil Marslılar'la Helium arasında bir ittifak doğar ve Zodanga yıkılır.

Tars Tarkas'ı canlandıranlar

Tars Tarkas'ı en geniş izleyiciyle buluşturan yorum, Andrew Stanton'ın yönettiği John Carter: İki Dünya Arasında (2012) filmindeki Willem Dafoe'dur. Dafoe ve Sola'yı oynayan Samantha Morton, bu rolleri hareket yakalama kıyafetiyle, yüksek ayaklıklar üzerinde yürüyerek oynadı; yüzlerine bağlanan kameralar ifadeleri kaydetti ve karakterlerin yüzü bu kayıtlardan üretildi. Dafoe'nun "Thark" dilinde konuştuğu replikler için dil, Avatar'ın Na'vi dilini geliştiren Paul Frommer tarafından filme özel olarak kuruldu. Aktör, yönetmenin her sahneyi bilgisayar efektlerine bırakmak yerine sahnede gerçek bir oyunculuğa dayandırmak istediğini anlatmıştır.

Filmde Tars Tarkas, Thark jeddakı ve Sola'nın babası olarak tanıtılır; hikâyenin ilerisinde Tal Hajus onu devirir, Carter ile yaralı Tars Tarkas bir arenada dev beyaz maymunlarla dövüşür ve Carter Tal Hajus'u öldürür. Film eleştirmenlerden karışık yorumlar aldı; sonradan ortaya çıkan vergi kayıtlarına göre yaklaşık 263,7 milyon dolara mal olan yapım, dünya genelinde yaklaşık 284 milyon dolar hasılat yaptı. Gizmodo yazarı Germain Lussier gibi olumsuz bakan eleştirmenler bile Dafoe ile Morton'ı, derinlik taşıyan Thark karakterleri olarak ayırmıştır. Tars Tarkas'ı daha önce 2009 tarihli doğrudan DVD'ye çıkan The Asylum yapımı "Princess of Mars" filminde Matt Lasky canlandırmıştı.

Tars Tarkas'ın arkasındaki bilim: Barsoom'un çekimi ve uyduları

Tars Tarkas'ın kurgusal dünyası, 20. yüzyıl başının Mars bilgisini yansıtır. Burroughs, Mars'ın zayıf çekiminden yararlanır: Romana göre düşük çekim ve ince hava Carter'a olağanüstü bir güç ve sıçrama yeteneği verir. NASA'nın verilerine göre Mars'ın yüzey çekimi Dünya'nın yaklaşık yüzde 38'i kadardır (3,73 m/s²'ye karşılık 9,82 m/s²). Bu fark gerçektir; sıçrama gücü ise kurgudur, ayrıca Carter'ın Mars'ta insan bedeniyle hayatta kalması da kurgudur, çünkü gezegende solunabilir hava yoktur.

Barsoom'un takvimi ise Burroughs'un küçük bir hatasını gösterir. Dizide Mars yılı 687 Marslı günden oluşur ve her gün 24 saat 37 dakikadır; oysa NASA'ya göre bir Mars yılı yaklaşık 687 Dünya günüdür, bu da 669,6 Mars gününe (sol) denk gelir. Yani Burroughs Dünya günü sayısını Mars günü sanmıştır. Gerçek Mars günü NASA'ya göre yaklaşık 24,6 saattir.

Barsoom'un iki uydusu romanın dikkate değer bir yönüdür. Anlatıda iki uydu Mars'a Ay'ın Dünya'ya olduğundan çok daha yakındır ve yakın olanı yaklaşık yedi buçuk saatte bir tur atar; gökyüzünde gece boyunca birkaç kez görünür. Gerçek Mars'ın uyduları Phobos ve Deimos'tur: NASA'ya göre Phobos Mars çevresinde günde yaklaşık üç kez döner ve gezegenin yüzeyine o kadar yakındır ki bazı bölgelerden her zaman görünmez. Uyduları 1877'de Asaph Hall keşfetti (Phobos ve Deimos). Romandaki ayrıntılar kurgudur, ama yakın bir uydunun gökyüzünden gece boyunca birkaç kez geçmesi fikri gerçek Mars'ın gökyüzüyle uyumludur. Bu, Burroughs'un Mars'a dair bütün bilgisinin doğru olduğu anlamına gelmez: Dizide kanallar, sulama sistemleri ve zeki Marslılar vardır; oysa gezegenin bilinen yüzey koşulları böyle değildir (Mars sayfası).

Kültürdeki etkisi

Tars Tarkas'ın adı, bilimkurgu dünyasında kuşaklar boyu anılmıştır. Finli film yapımcısı Aarne Tarkas'ın (doğum adı Aarne Saastamoinen) John Carter kitaplarının hayranı olduğu ve adını Tars Tarkas'tan aldığı bilinir. Larry Niven'ın Rainbow Mars (1999) öykü derlemesinde de Tharklar yer alır; Karl Schroeder'in 2014 tarihli Lockstep romanında ise genetiği değiştirilmiş Tharklar Mars'ta yaşar. Alan Moore'un The League of Extraordinary Gentlemen çizgi romanının ikinci cildinde Tharklar, Mars'ı işgal eden yaratıklara karşı savaşan yerli Marslıların arasındadır.

Burroughs'un eserleri, Mars imgesinin biçimlenmesinde de rol oynadı: Carl Sagan çocukken Barsoom kitaplarını okumuş, Burroughs'un Mars haritası Cornell'deki odasının dışında yirmi yıl asılı kalmıştır. Eserin eleştirel okumaları, Barsoom'un Vahşi Batı'ya yakın bir sınır dünyası gibi kurulduğunu ve yeşil Marslıların Western'lerdeki yerli klişelerine benzer biçimde çizildiğini not eder; Tars Tarkas romanın kendi mantığında bu kalıbın "istisnası"dır. Öte yandan Interstellar'daki robot TARS ile karıştırılmamalıdır; adların benzerliği dikkat çekse de iki karakter arasındaki bir bağı bu yazıda doğrulanmış bilgi olarak sunmuyoruz.