Marslı (Andy Weir): konusu, Mars bilimi ve okuma rehberi

Marslı (özgün adı The Martian), Amerikalı yazar Andy Weir'ın ilk romanıdır. Weir kitabı 2011'de kendi internet sitesinde bölüm bölüm ve ücretsiz olarak yayımladı; okurların isteği üzerine çıkardığı e-kitap sürümü çok satanlar listesine girince roman 2014'te Crown Publishing tarafından basılı olarak yayımlandı. Kitap, 2035 yılında Mars'ta tek başına kalan bir astronotun hayatta kalma mücadelesini anlatır. Bilimsel ayrıntıya gösterdiği özen ve esprili diliyle "sert bilimkurgu"nun (gerçek bilime sıkı sıkıya bağlı bilimkurgu) son yıllardaki en çok okunan örneklerinden biri oldu ve 2015'te Ridley Scott tarafından sinemaya uyarlandı.

Kitap ne anlatıyor?

NASA'nın Ares 3 adlı insanlı Mars görevi, Kızıl Gezegen'in kuzey ovalarından Acidalia Planitia'da bir aylık bir çalışmaya başlamıştır. Görevin altıncı gününde (Mars'ta bir güne "sol" denir) çıkan şiddetli bir fırtına, ekibin gezegenden kalkışta kullanacağı aracı devirmekle tehdit eder ve görev iptal edilir. Tahliye sırasında kopan bir anten botanikçi ve mühendis Mark Watney'ye çarpar, Watney savrulur ve ekip onu öldü sanarak gezegeni terk eder. Oysa Watney yaşamaktadır.

Elinde sınırlı yiyecek, Dünya ile haberleşme imkânı olmayan bir yaşam modülü ve bir sonraki görevin gelmesine yıllar vardır. Roman büyük ölçüde Watney'nin günlük kayıtlarından oluşur. Watney karşısına çıkan her sorunu tek tek ele alır: Suyu, yiyeceği, enerjiyi ve haberleşmeyi elindeki malzemeyle nasıl çözebileceğini hesaplar. Kitabın gerilimi bu hesapların tutup tutmayacağından, mizahı da Watney'nin umutsuz durumlar karşısındaki alaycı sesinden doğar. Bir süre sonra anlatıma Dünya'daki NASA ekibi ve Dünya'ya dönmekte olan mürettebat da katılır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Watney hayatta kalabilmek için ilk iş olarak yiyecek sorununu çözmeye girişir. Ekibin malzemeleri arasındaki patateslerle modülün içinde bir bahçe kurar. Bitkileri sulayacak suyu, artan roket yakıtı hidrazinden hidrojen elde edip yakarak üretir. Bu sırada NASA, iniş bölgesinin uydu görüntülerinde Watney'nin hareketlerini fark eder ve onun yaşadığını anlar; ancak dönüş yolundaki mürettebatın dikkati dağılmasın diye bunu bir süre onlardan saklar.

Watney, iletişim kurmak için gezgin aracıyla uzun bir yolculuk yapar ve 1997'de Mars'a inen Pathfinder sondasını bulup modüle getirir. Bu eski donanım sayesinde Dünya ile yeniden konuşabilir hâle gelir. Ardından ağır bir kaza yaşanır: Modülün hava kilitlerinden birinin kumaşı yırtılır, modül basıncını kaybeder ve bahçe yok olur. NASA'nın aceleyle hazırladığı ikmal roketi fırlatma sırasında parçalanınca Watney yeniden açlıkla yüz yüze kalır.

Çözüm beklenmedik bir yerden gelir. Genç bir yörünge mekaniği uzmanı, Dünya'ya dönen Hermes gemisinin Dünya'nın yanından geçerken kütleçekim yardımıyla hızlanıp yeniden Mars'a gidebileceğini hesaplar. Plan mürettebatın yolculuğunu çok uzatacak ve onları da tehlikeye atacaktır. NASA yönetimi riski kabul etmez, ama plan gizlice mürettebata iletilir ve ekip oybirliğiyle Mars'a geri dönmeye karar verir. Çin uzay ajansının sunduğu bir roket, Hermes'e gereken ikmali taşır.

Watney'nin görevi, bir sonraki Ares görevi için önceden Schiaparelli Krateri'ne bırakılmış kalkış aracına ulaşmaktır. 3.235 kilometrelik yolculukta yolunu kesen büyük bir toz fırtınasını gökyüzünün kararmasından fark edip etrafından dolaşır. Krater'e varınca, Hermes ile buluşabilmek için kalkış aracının ağırlığını azaltmak üzere aracın bazı parçalarını söker. Kalkış planlandığı gibi gitmez ve araç gereken yüksekliğe ulaşamaz; komutan Melissa Lewis son anda doğaçlama bir manevrayla Hermes'i yavaşlatır, ekipten Beck de ipe bağlı olarak boşluğa çıkıp Watney'yi yakalar. Roman, Watney'nin kurtulduktan sonra insanların zor durumdaki birine yardım etme içgüdüsü üzerine düşünmesiyle biter.

Andy Weir ve kitabın yazıldığı dönem

Andy Weir 16 Haziran 1972'de Kaliforniya'da doğdu. Babası Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı'nda çalışan bir fizikçi, annesi elektrik mühendisiydi. Çocukluğunda Arthur C. Clarke ve Isaac Asimov gibi klasik bilimkurgu yazarlarını okuyarak büyüdü. 15 yaşında Sandia Ulusal Laboratuvarları'nda programcı olarak çalışmaya başladı, üniversitede bilgisayar bilimi okudu ama bitirmedi. Yıllarca yazılım şirketlerinde programcılık yaparken boş zamanlarında öykü ve internet çizgi romanı yazdı.

Weir Marslı'yı 2009'da yazmaya başladı. Romanın olabildiğince gerçekçi olması ve bugünkü teknolojiye dayanması için yörünge mekaniği, Mars'taki koşullar, insanlı uzay uçuşlarının tarihi ve botanik üzerine araştırma yaptı; kitaptaki her günün tam tarihini bildiğini söyler. Daha önce yayıncılardan ret aldığı için romanı sitesinde ücretsiz yayımladı. Okurların isteğiyle Amazon'da 99 sente sunduğu e-kitap üç ayda 35.000 adet sattı. Ardından sesli kitap hakları 2013 başında, basım hakları Mart 2013'te Crown'a satıldı. Basılı sürümde dil ve yazım düzeltildi, bazı bilimsel hatalar giderildi.

Kitaptaki bilim: Mars'ta gerçekten neler olur?

Marslı'yı benzerlerinden ayıran, Watney'nin her çözümünün aritmetiğiyle birlikte anlatılmasıdır. Mars'ta bir günün yaklaşık 24,6 saat sürmesi, gezegenin ince atmosferi, güneş panellerinin tozdan etkilenmesi gibi ayrıntılar NASA'nın verileriyle uyumludur. Watney'nin rotası da gerçek bir haritaya dayanır: Acidalia Planitia, Arabia Terra ve Schiaparelli Krateri Mars yüzeyinde gerçekten bulunan bölgelerdir.

Kitabın en büyük bilimsel kaçamağı, olayları başlatan fırtınadır. NASA'nın romandaki fırtınayı ele alan 2015 tarihli yazısına göre Mars'ın atmosferi Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 1'i yoğunluğundadır. En güçlü fırtınalarda bile rüzgâr saatte yaklaşık 60 mil (yaklaşık 97 kilometre) ile sınırlıdır ve bu ince havada büyük bir mekanik donanımı devirecek ya da parçalayacak güç üretmesi pek olası değildir. NASA Goddard'dan gezegen bilimci Michael Smith'e göre Mars'ta her yıl kıta büyüklüğünde fırtınalar çıkar, ortalama üç Mars yılında (yaklaşık 5,5 Dünya yılı) bir de bütün gezegeni saran toz fırtınaları görülür. Aynı değerlendirme, romanın başka bir ayrıntısını ise isabetli bulur: Toz güneş panellerinin en büyük düşmanıdır ve Watney'nin büyük fırtınayı panellerin veriminin düşmesinden ve gökyüzünün kararmasından fark etmesi, gerçekte de beklenecek bir durumdur.

Kitaptaki tarihî ayrıntılar da gerçektir. NASA'nın Mars Pathfinder sondası 4 Temmuz 1997'de Ares Vallis'e hava yastıklarıyla zıplayarak indi ve Mars yüzeyinde çalışan ilk robotik gezgin olan Sojourner'ı yüzeye bıraktı; iniş aracına ünlü astronom Carl Sagan'ın anısına Carl Sagan Anma İstasyonu adı verildi. Görev 27 Eylül 1997'de sona erdi. Hermes'in Dünya'nın yanından geçerek hızlanması ise gerçek bir tekniktir: Kütleçekim yardımı denen bu yöntem, örneğin Voyager sondalarının dış gezegenleri dolaşmasını mümkün kılmıştı.

Watney'nin bahçesi ayrı bir tartışma konusudur. NASA'nın Phoenix iniş aracı 2008'de Mars toprağında perklorat adlı kimyasalın izlerini buldu; yani Mars toprağı Dünya toprağına benzemez ve doğrudan tarıma uygun olup olmadığı ayrı bir sorudur. Bu konunun ayrıntısı Mars'ta patates yetişir mi? yazımızda. NASA'nın İnsan Araştırma Programı, Mars'a insanlı bir yolculuğun beş temel tehlikesini uzay radyasyonu, yalıtılmışlık ve kapalı alanda yaşam, Dünya'dan uzaklık, değişen kütleçekim ve kapalı ya da düşmanca ortamlar olarak sıralar. Roman en çok bunlardan "Dünya'dan uzaklık" ve "düşmanca ortam" sorunlarına, yani mühendisliğe odaklanır. Bu tehlikelerin insan bedenine etkisi için Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? sayfasına bakılabilir.

Etkisi ve ödülleri

Basılı sürüm Mart 2014'te New York Times çok satanlar listesine girdi; karton kapaklı baskısı listede kaldığı 76 haftanın toplam 19'unda birinci sırada yer aldı. Roman 45'ten fazla dile çevrildi ve bazı çevirileri ödül aldı: 2015'te Japonca çeviri Seiun Ödülü'nü, İbranice çeviri Geffen Ödülü'nü, İspanyolca çeviri Ignotus Ödülü'nü kazandı. Weir 2016'da Hugo törenlerinde verilen John W. Campbell En İyi Yeni Yazar Ödülü'nü aldı; aynı yıl filmin senaryosu da Hugo En İyi Dramatik Sunum ödülünü kazandı.

Kitabın uzay dünyasıyla bağı da güçlüdür. 5 Aralık 2014'teki insansız ilk Orion test uçuşunda film senaryosunun kapak sayfası uzaya taşındı. NASA Ekim 2015'te Watney'nin Mars'taki rotasını izlemeye yarayan bir internet aracı ve gerçek bir Mars yolculuğunun sağlık riskleri üzerine bir rapor yayımladı. Avustralya'da bulunan bir yabani domates türüne de romanın botanikçisinden esinlenerek Solanum watneyi adı verildi; bu tür patatesle aynı cinstendir. Mars'ın gerçek keşif tarihi için Mars'ın keşfi sayfamıza bakılabilir.

Uyarlaması

20th Century Fox film haklarını Mart 2013'te aldı. Senaryosunu Drew Goddard'ın yazdığı ve Ridley Scott'ın yönettiği Marslı 2 Ekim 2015'te vizyona girdi. Watney'yi Matt Damon, komutan Lewis'i Jessica Chastain canlandırdı; kadroda Jeff Daniels, Michael Peña, Kate Mara, Sean Bean ve Chiwetel Ejiofor da vardı. Film yılın en çok hasılat yapan onuncu filmi oldu ve En İyi Film ile En İyi Uyarlama Senaryo dahil altı Oscar adaylığı aldı. Uçmaktan korktuğu için Weir, Mars'ta geçen iç mekân sahnelerinin çoğunun çekildiği Budapeşte'deki sete gitmedi.

Weir romanın evrenini iki kısa öyküyle genişletti: 2015'te yayımladığı ve görevin öncesine uzanan "Diary of an AssCan" ile kitabın 10. yılı için 2024'te çıkardığı "The Martian: Lost Sols". Yazarın sonraki romanlarından 2021 tarihli Kurtuluş Projesi de 2026'da sinemaya uyarlandı; film sayfası Kurtuluş Projesi.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Marslı, bilimkurguya mühendislik ve problem çözme tarafından ilgi duyan herkes için iyi bir başlangıçtır. Uzay, Mars ve hayatta kalma hikâyelerini sevenler, teknik ayrıntıyı merak eden lise ve üniversite öğrencileri kitaptan özellikle keyif alır. Özgün metinde yoğun argo olduğunu bilmekte fayda var; yayıncı 2016'da argoyu çıkaran ve eğitim malzemeleri ekleyen bir okul sürümü de çıkardı. Kitap tek başına okunur, devamı yoktur. Filmi izlemiş olanlar için de roman, Watney'nin hesaplarını ve iç sesini çok daha ayrıntılı verdiği için yeni bir deneyim sunar. Weir'ın kalemini sevenler sonra Artemis ve Kurtuluş Projesi'ne geçebilir.