Dejah Thoris kimdir? Barsoom'un Helium prensesi

Dejah Thoris kimdir? Dejah Thoris, Edgar Rice Burroughs'un Mars'ta geçen macera dizisinin başkarakteri, Helium şehir devletinin prensesi ve Dünyalı John Carter'ın eşidir. Romanlarda Mars'a "Barsoom" denir; ilk kitapta o kadar merkezdedir ki Burroughs hikâyeyi dergiye ilk gönderdiğinde taslağın adı "Dejah Thoris, Mars Prensesi" idi. Dejah, kırmızı Marslıların soylu ailesinden gelir: Lesser Helium'un yöneticisi Mors Kajak'ın kızı, Helium hükümdarı Tardos Mors'un torunudur. Bu yazıda onu, geçtiği kitapları, 2012 filmindeki yorumunu ve Burroughs'un hayal ettiği "ölmekte olan Mars" ile gerçek Mars arasındaki farkı anlatıyoruz.

Dejah Thoris hangi eserlerde geçer?

Karakter ilk kez 1912'nin şubat ayından temmuzuna kadar The All-Story dergisinde "Under the Moons of Mars" adıyla tefrika edilen hikâyede göründü. Aynı metin ekim 1917'de A. C. McClurg & Company tarafından A Princess of Mars adıyla kitaplaştırıldı. Dejah, serinin ilk üç romanında (A Princess of Mars, The Gods of Mars, The Warlord of Mars) olay örgüsünün ana itici gücüdür; sekizinci roman Swords of Mars (1936) ve on birinci roman John Carter of Mars (1964) dahil sonraki kitaplarda da öne çıkar. Carter ile Dejah'ın Carthoris adlı bir oğulları ve Tara adlı bir kızları olur. Serinin on bir kitabını hangi sırayla okuyacağınızı Barsoom okuma sırası sayfasında bulabilirsiniz.

"Barsoom" adı Burroughs'un kurduğu bir sözcüktür: Marslıların dilinde "soom" gezegen, "bar" ise sekiz demektir; yani Güneş ile Dünya'nın ve Mars'ın uyduları da sayıldığında Mars iç Güneş Sistemi'nde sekizinci cisimdir.

Hikâyedeki yeri

Konfederasyon ordusunun eski subayı John Carter, Arizona'da bir mağaraya sığınırken esrarengiz biçimde Mars'a taşınır ve yeşil Marslıların nomad kabilesi Tharklar'ın arasına düşer. Dejah Thoris onların eline, Helium'dan çıkmış bir bilim seferinin parçası olarak geçer: Romandaki anlatıma göre dedesi tarafından, hava akımlarını yeniden haritalamak ve atmosfer yoğunluğunu ölçmek için gönderilmiştir. Dejah'a göre Helium'un bu çalışmaları Barsoom'un havasını ve suyunu ayakta tutan şeydir; yani romanda prenses, bir tür gezegen mühendisliğinin temsilcisidir. Barsoom ahlak bakımından keskin çizgilerle çizilmiş bir dünyadır; Dejah gururlu, cesur ve soyluluğuna bağlı biri olarak iyi tarafın simgesidir.

Carter ona yakınlık duyar, Thark topluluğundaki Thark kadını Sola'nın ve Carter'a bağlanan hayvan Woola'nın yardımıyla onu kurtarmaya çalışır. Hikâye böylece Helium ile tarihsel düşmanı Zodanga arasındaki siyasete uzanır; Zodanga hükümdarı Than Kosis'in oğlu Sab Than da Dejah'a talip olanlardandır. Kitaplar boyunca Dejah'ın sık sık yakalanması ve Carter'ın onu kurtarmaya koşması serinin temel kurgu motoru olur. Yine de metinler onu yalnızca bekleyen biri olarak değil, tehlikede kendi başının çaresine bakabilen, Mars çöllerinde hayatta kalabilecek bir macera kadını olarak da gösterir.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. İlk romanın ilerleyen bölümlerinde Carter, Tharkları ve diğer kabileleri toplayıp Zodanga'ya karşı yürür; Dejah'ın gönlünü kazanır ve Helium Prensi olur. İkisi dokuz yıl mutlu yaşar. Sonra gezegenin azalan havasını sürdüren "atmosfer fabrikası" bozulur; Carter, tüm Barsoom'u kurtarmak için gizli bir zihinsel şifreyle fabrikaya girmeye çalışırken bilincini yitirir ve Arizona'daki mağarada uyanır. Dejah'a ve Mars'a ne olduğunu bilmez; bu belirsizlik serinin sonraki romanlarına kapı açar.

Dejah Thoris'i canlandıranlar

Dejah'ı en geniş izleyici kitlesine taşıyan yorum, Andrew Stanton'ın yönettiği John Carter: İki Dünya Arasında (2012) filmindeki Lynn Collins'tir. Filmde Dejah, Tardos Mors'un torunu değil kızıdır ve Helium'un önde gelen bilim insanı olarak tanıtılır; yani kitapta bir bilim seferiyle yola çıkan prensesin bilimci yönü filmde belirginleştirilmiştir. Collins, Taylor Kitsch ile 2009 tarihli X-Men Origins: Wolverine'de de birlikte oynamıştı; Disney'in isteği üzerine İngiliz aksanıyla oynadığını anlatmıştır. Aktarılana göre Stanton, projenin önceki girişiminde Frank Frazetta'nın katkısıyla planlanan görünümü fazla erkek hayran odaklı bulmuş; karakterlerin gerçekçi ve çok boyutlu görünmesini istemiştir.

Film 9 Mart 2012'de gösterime girdi; eleştirmenlerden karışık yorumlar aldı, dünya genelinde yaklaşık 284 milyon dolar hasılat yaptı ve Disney yaklaşık 200 milyon dolarlık bir zarar yazdı. Sonraki kitapların uyarlanması planları rafa kalktı. Dejah Thoris'i ondan önce, The Asylum'un 2009 tarihli doğrudan DVD'ye çıkan "Princess of Mars" filminde Traci Lords canlandırmıştı. Dejah ayrıca çizgi romanlarda da başrol oldu: Dynamite Entertainment'ın "Warlord of Mars: Dejah Thoris" serisi 37 sayı sürdü ve ilk hikâyesini Carter'ın gelişinden yaklaşık 400 yıl öncesine taşıdı.

Dejah Thoris'in arkasındaki bilim: "ölmekte olan Mars" ve gerçek Mars

Burroughs'un Mars'ı, dönemin en etkili Mars teorisinden doğdu. İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli 1877'de gezegenin yüzeyinde "canali" (kanallar) dediği çizgiler gördü; bu söz İngilizceye yapay su yolları anlamına gelen "canals" diye çevrilince, Mars'ta zeki varlıkların kazdığı sulama kanalları fikri doğdu. Percival Lowell bu fikri 1895 tarihli Mars adlı kitabıyla ve ardından 1906 ve 1908 tarihli kitaplarıyla geliştirdi: Ona göre Mars kuruyan, yaşlanan bir dünyaydı ve sakinleri su getirmek için kutuplardan kanallar kazıyordu. Burroughs bu çerçeveyi alıp Barsoom'u kurdu; ancak Lowell'in kuramını ayrıntılı okumadığı, bilgilerini daha çok gazete yazılarından ve popüler anlatımlardan edindiği anlaşılıyor.

Dejah'ın görev tanımı, yani hava yoğunluğunu ölçmek, bu dünyanın yaşam damarını gösterir. Gerçek Mars'ta atmosfer gerçekten çok incedir: NASA'ya göre ağırlıklı olarak karbondioksit, azot ve argondan oluşur ve gezegenin ortalama yarıçapındaki yüzey basıncı yaklaşık 6,36 milibardır; bu, Dünya'daki deniz seviyesi basıncının yüzde birinden azdır. Sıcaklık NASA'nın verdiği aralıkla yaklaşık 20 °C ile -153 °C arasında oynar. Gezegenin bugün küresel bir manyetik alanı yoktur.

Ancak "Mars eskiden daha canlıydı" fikrinde bir gerçek payı var. NASA görevleri Mars'ın milyarlarca yıl önce daha ıslak, daha sıcak ve daha kalın bir atmosferle sarılı olduğuna dair çok sayıda kanıt buldu (Mars'ta su). Fark, zaman ölçeğinde ve nedende yatar: Barsoomlular denizlerin yalnızca bir milyon yıl önce var olduğunu söyler, kanallar da onların elinin işidir. Temmuz 1965'te Mariner 4, başka bir gezegenin ilk yakın çekim görüntülerini gönderdi; NASA'nın anlatımına göre bu grenli siyah-beyaz kareler kraterli, çorak bir dünya gösterdi ve zeki yaşam ihtimaline dair eski fikirleri sarstı. Ayrıntıları Mars'ın keşfi yazısında okuyabilirsiniz; gezegenin kendisi için Mars sayfasına bakabilirsiniz. Bugün bilim insanları Mars'ta şimdi gelişen canlı aramıyor, eski yaşamın izlerini arıyor.

Kültürdeki etkisi

Dejah Thoris'in kültürdeki yeri, Barsoom serisinin genel etkisinden ayrı düşünülemez. Carl Sagan çocukken bu kitapları okumuş, Burroughs'un hayalini kurduğu Mars'ın haritası yirmi yıl boyunca Cornell Üniversitesi'ndeki çalışma odasının önündeki koridorda asılı kalmıştır. Ray Bradbury'nin Mars Yıllıkları'nda kullandığı ölmekte olan Mars tasarımı da Burroughs'un romanlarından esinlenmiştir. James Cameron da Avatar için Burroughs'u başlıca ilham kaynaklarından biri olarak anmıştır.

Adı popüler kültürde de dolaşır: Robert A. Heinlein'ın The Number of the Beast romanında kahramanlardan biri Dejah Thoris "Deety" Carter adını taşır; Pierce Brown'ın Morning Star romanında bir savaş gemisine onun adı verilmiştir. Karakterin sinemadaki yorumu ise bugün bile tartışılır: filmin onuncu yıl dönümünde kimi yazarlar onu hak ettiğinden fazla yadsınmış bir uyarlama olarak savundu, kimileri ise hikâyeyi başka eserlerce çokça kullanıldığı için türevsel buldu. Dejah Thoris, hangi tarafta durursanız durun, yüz yılı aşkın bir süredir Mars'ın hayal edildiği biçimin en tanınmış yüzlerinden biri olmayı sürdürüyor.