Asif A. Siddiqi

Asif A. Siddiqi kimdir?

Asif Azam Siddiqi (d. 11 Şubat 1966, Dakka), Bangladeş doğumlu Amerikalı bir uzay tarihçisidir. New York'taki Fordham Üniversitesi'nde tarih profesörüdür ve bilim ve teknoloji tarihi ile modern Rus tarihi üzerine çalışır. En çok, Sovyet uzay programını Rus arşivlerine dayanarak anlatan Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945-1974 (Apollo'ya Meydan Okuma: Sovyetler Birliği ve Uzay Yarışı, 1945-1974) kitabıyla tanınır. NASA'nın tarih ofisi tarafından 2000'de yayımlanan bu eser, Sovyet uzay programının İngilizce yazılmış en kapsamlı tarihlerinden biri kabul edilir.

Siddiqi roman yazarı değildir; ama Uzay Gündem'in yazarlar bölümünde yer alır, çünkü uzay yarışını okuyan herkesin eninde sonunda karşılaştığı kitapların yazarıdır. Soğuk Savaş'ın "öteki tarafının", yani Sputnik'i, Gagarin'i ve Sovyet Ay programını yapanların hikâyesini Batılı okura ilk kez belgelere dayanarak o anlattı.

Hayatı ve eğitimi

Siddiqi, Bangladeş'in başkenti Dakka'da doğdu. Babası Hafiz G. A. Siddiqi, Dakka'daki North South University'nin rektörlüğünü yapmış bir akademisyen; annesi Najma Siddiqi ise Jahangirnagar Üniversitesi'nden emekli bir felsefe profesörüdür. Uzaya ilgisi erken başladı: Özgeçmişine göre 1982'de, henüz gençlik yıllarında, UNESCO ile Bangladeş Uzay Araştırma ve Uzaktan Algılama Kurumu'nun (SPARRSO) düzenlediği ulusal bir deneme yarışmasında birincilik kazandı.

Akademik yolu alışılmışın dışındadır. Önce ABD'deki Texas A&M Üniversitesi'nde elektrik mühendisliği okudu (lisans, 1989), ardından aynı üniversitede tarım ekonomisi alanında yüksek lisans yaptı (1992). 1998'de Massachusetts-Amherst Üniversitesi'nden MBA derecesi aldı. Tarihe asıl yönelişi bundan sonra oldu: ABD Ulusal Bilim Vakfı'nın (NSF) bursuyla Carnegie Mellon Üniversitesi'nde tarih doktorasına başladı ve 2004'te, Rusya'da uzay uçuşu fikrinin 1857'den Sputnik'e kadarki serüvenini inceleyen teziyle doktorasını tamamladı.

Doktora sonrası bir yılı Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi'nde geçirdi ve 2005'te Fordham Üniversitesi Tarih Bölümü'ne katıldı; 2010'da doçent, 2013'te profesör oldu. Bu süre içinde MIT (2008-2009), Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi (2013-2014; Charles A. Lindbergh Havacılık Tarihi Kürsüsü), Caltech ve Huntington Kütüphanesi (2015-2016) ile Princeton Üniversitesi'nde (2021-2022) misafir araştırmacı olarak bulundu. Özgeçmişine göre 2026-2027 döneminde Princeton'daki İleri Araştırmalar Enstitüsü'nün (Institute for Advanced Study) üyesidir. Fordham'da verdiği dersler arasında "Soğuk Savaş Uzay Yarışı" ve "Soğuk Savaş'ta Bilim ve Teknoloji" seminerleri de vardır.

Uzay tarihi üzerine eserleri

Challenge to Apollo (2000)

Siddiqi'nin ilk kitabı, Sovyet uzay programını 1945'te işgal altındaki Almanya'da atılan ilk adımlardan, Sovyet insanlı Ay programının çöktüğü 1974'e kadar anlatır. Kitap Soğuk Savaş'ın bitmesiyle açılan Rus arşivlerinden, anılardan ve o güne dek İngilizceye hiç aktarılmamış kaynaklardan yararlanır. NASA Tarih Bölümü tarafından 2000'de yayımlandı; 2003'te Florida Üniversitesi Yayınları tarafından iki cilt hâlinde, Sputnik and the Soviet Space Challenge ve The Soviet Space Race with Apollo adlarıyla yeniden basıldı. The Wall Street Journal 2006'da kitabı uzay keşfi üzerine yazılmış "en iyi beş kitap" arasında saydı. Siddiqi, kitabın tamamen gözden geçirilmiş iki ciltlik yeni sürümünü Nebraska Üniversitesi Yayınları için hazırlamaktadır.

Soğuk Savaş boyunca gizlilik nedeniyle dışarıdan ancak parça parça izlenebilen Sovyet programı, bu kitapla ilk kez arşiv belgelerine dayanan bütünlüklü bir anlatıya kavuştu. Kitabın kapsadığı otuz yıl; Sergey Korolyov ve Valentin Glushko gibi baş tasarımcıların dönemini, Yuri Gagarin'in ilk insanlı uzay uçuşunu ve Aleksey Leonov'un ilk uzay yürüyüşünü içine alır. Uzay yarışının Amerikan cephesi için Ay'a yolculuklar sayfamıza bakabilirsiniz.

The Red Rockets' Glare (2010)

Cambridge University Press'ten çıkan The Red Rockets' Glare: Spaceflight and the Soviet Imagination, 1857-1957 (Kızıl Roketlerin Parıltısı: Uzay Uçuşu ve Sovyet Hayal Gücü), doktora tezinden doğdu. Kitap, 19. yüzyıl Rus kültüründeki "kozmik coşkunun" düşünsel köklerini, amatör roket meraklılarının ve Sovyet devletinin pratik roket fırlatma çabalarıyla birleştirir. Fordham Üniversitesi'nin tanıtımına göre bu, 1957'de Sputnik'in fırlatılmasına giden süreci arşiv belgelerine dayanarak yeniden kuran ilk çalışmadır. Siddiqi bu ilgisini başka yazılarla da sürdürdü: 2016'da Konstantin Tsiolkovski ile "Rus kozmizmi" düşüncesi üzerine bir makale yayımladı, 2026'da ise MIT Press'in Jules Verne'in Dünya'dan Ay'a (From the Earth to the Moon) romanı için hazırladığı açıklamalı baskıya "Jules Verne ve Sovyet kozmik hayal gücü" başlıklı bir bölüm yazdı.

NASA için başvuru kitapları

Siddiqi, NASA'nın tarih ofisi için iki önemli başvuru kitabı hazırladı. Deep Space Chronicle (2002), 1958-2000 arasında Ay'a, gezegenlere ve derin uzaya gönderilen bütün sondaların bir kronolojisidir. Bunun genişletilmiş hâli olan Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration, 1958-2016 (2018), kronolojiyi 2016'ya kadar uzatır ve 1958'den bu yana farklı ülkelerin derin uzaya gönderdiği sondaları görev görev anlatır. Bu kitaplar, örneğin Voyager sondaları gibi görevlerin tarihini araştıranların sık başvurduğu kaynaklardır.

Roketler ve İnsanlar

Siddiqi, Korolyov'un yanında çalışmış önde gelen Sovyet mühendisi Boris Çertok'un (1912-2011) anılarının İngilizce baskısının dizi editörlüğünü üstlendi. Rockets and People (Roketler ve İnsanlar) başlıklı dört ciltlik dizi 2005-2012 arasında NASA Tarih Ofisi tarafından yayımlandı. Rusçası Rakety i liudi adıyla yayımlanmış olan bu anılar, Sovyet roketçiliğine içeriden bakan bir tanıklıktır; Siddiqi'nin editörlüğünde güncellenerek İngilizce okura ulaştı. Siddiqi ayrıca James T. Andrews ile birlikte Into the Cosmos: Space Exploration and Soviet Culture (2011) derlemesini, 2025'te de Cosmic Fragments: Dislocation and Discontent in the Global Space Age (Kozmik Parçalar) kitabını yayına hazırladı.

Bilimle ilişkisi: Uzay tarihine yeni bakışlar

Siddiqi'nin bilime katkısı bir tarihçinin katkısıdır: Uzay araştırmalarının nasıl, kimler tarafından ve hangi bedellerle yapıldığını belgeler. Uzay tarihi çevrelerinde en önemli katkısı olarak görülen şey, akademik tarih yöntemlerini Sovyet uzay programı çalışmalarına uygulaması ve Soğuk Savaş sonrasında açılan arşivleri sistemli biçimde kullanmasıdır. Rus uzay yetkilileri de onu bu konuda özgün arşiv araştırması yapan az sayıdaki kişiden biri olarak görür. Makaleleri Rusya'nın önde gelen uzay dergisi Novosti Kosmonavtiki'de ve Rusya Bilimler Akademisi'nin bilim tarihi dergisinde de yayımlandı.

Son yıllarda çalışmaları üç yeni yöne açıldı:

• Küresel uzay tarihi: Uzay çağını yalnızca ABD-SSCB yarışı olarak görmek yerine, Güney Asya ve Afrika'da kurulan fırlatma üsleri ve yer istasyonlarına odaklanır. Hindistan'ın Thumba roket üssü (2015), Kenya'dan fırlatmalar yapılan San Marco üssü (2019) ve Hindistan'da uydu televizyonunun başlangıcı (2020) üzerine makaleler yazdı. MIT Press için hazırladığı Departure Gates kitabı, uzay altyapılarının yerel toplulukları nasıl yerinden ettiğini ele alıyor.
• Gulag ve bilim: Stalin döneminde tutuklanan bilim insanlarının çalıştırıldığı "şaraşka" denen kapalı araştırma bürolarını inceler. Sovyet roketçiliğinin iki büyük adı Korolyov ve Glushko da 1938'de tutuklanmış ve bir süre bu sistem içinde çalışmak zorunda kalmıştı. Bu konudaki kitabı Oxford University Press'ten çıkacak.
• Bilimde gizlilik: Sovyetler Birliği'nde gizliliğin gündelik hayata nasıl işlediğini ve "kapalı şehirleri" inceleyen yazılar yayımladı.

Siddiqi uzay politikasına da katkı verdi. ABD Ulusal Bilimler Akademisi'nin Kongre için hazırladığı ve ABD insanlı uzay programının geleceğini değerlendiren Pathways to Exploration (2014) raporunun ortak yazarlarındandır. 2008'de yayımlanan NOVA belgeseli Astrospies'ta uzay uçuşu tarihi uzmanı olarak yer aldı.

Ödülleri

• Amerikan Havacılık ve Uzay Enstitüsü (AIAA) Tarih Elyazması Ödülü, Challenge to Apollo ile (1998).
• Amerikan Astronotik Derneği (AAS) Eugene M. Emme Astronotik Edebiyat Ödülü: Challenge to Apollo ile (2001) ve The Red Rockets' Glare ile (2011), iki kez.
• Aviation Week & Space Technology dergisinin yıl sonu onur listesi (2001).
• Amerikan Tarih Derneği (AHA) Havacılık ve Uzay Tarihi Bursu (2003-2004).
• John Simon Guggenheim Vakfı bursu (2016).
• AAS'ın uzay uçuşu tarihine sürekli katkı için verdiği Ordway Ödülü (2021).
• Fordham Üniversitesi Beşeri Bilimlerde Seçkin Araştırma Ödülü (2023).

Kitapları

• Challenge to Apollo (Asif A. Siddiqi): Sovyetlerin Ay yarışı ve kitabın özeti (2000)
• Beyond Earth (Asif A. Siddiqi): 1958-2016 derin uzay sondaları ve kitabın özeti (2018)

Etkisi

Siddiqi'nin kitapları, uzay yarışını iki taraflı bir hikâye olarak anlatmayı olağan hâle getirdi. Sovyet uzay programı üzerine yazanların en sık başvurduğu kaynaklar arasında onun arşive dayalı çalışmaları yer alır. Challenge to Apollo ve NASA için hazırladığı kronolojiler, amatör meraklılardan profesyonel araştırmacılara kadar geniş bir kitlenin elinin altındaki başvuru kaynaklarıdır. Daha yeni çalışmaları ise uzay tarihini Güney Asya'ya ve Afrika'ya açarak "uzay çağını kim, nerede ve kimin pahasına yaşadı?" sorusunu gündeme taşıyor.

Sovyet uzay programının ilk dönemini sinemada görmek isteyenler için Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan filmine, Sputnik'in Amerika'daki yankısı için Ekim Düşü yazımıza, ABD roket programının öncüsü için Wernher von Braun sayfamıza göz atabilirsiniz.