Valentin Glushko

Valentin Petroviç Glushko (2 Eylül 1908 – 10 Ocak 1989), Sovyet uzay programının motor tarafındaki en etkili ismidir. 1946'dan 1974'e kadar başında bulunduğu OKB-456 tasarım bürosu, bugün NPO Energomash adını taşıyan kuruluşun temelini oluşturdu ve ilk yapay uyduları taşıyan R-7 roket ailesinin RD-107 ile RD-108 motorlarını geliştirdi. Bu motorların yeni sürümleri bugün hâlâ Soyuz-2 roketlerini uçuruyor. Glushko ömrünün son on beş yılında Sovyet uzay çalışmalarının birleştirildiği NPO Energia'yı yönetti; Energia ağır roketi ve Buran uzay mekiği bu dönemin ürünüdür.

Odessa'dan Leningrad'a: ilk yıllar

Glushko, 2 Eylül 1908'de o zaman Rus İmparatorluğu'na bağlı olan, bugün Ukrayna sınırları içindeki Odessa'da doğdu. Uzaya ilgisi on dört yaşındayken Jules Verne'in romanlarını okumasıyla başladı. 1923'te roket kuramının öncüsü Konstantin Tsiolkovski'ye mektup yazdığı biliniyor. 1924-1925 yıllarında Ay'ın keşfi ve Tsiolkovski'nin uzay motorları üzerine yazılar kaleme aldı, patlamamış topçu mermilerinden çıkardığı patlayıcılarla deneyler yaptı.

Odessa'da bir meslek okulunda sac işçiliği öğrendi, ardından hidrolik bağlantı parçaları üreten bir fabrikada çıraklık yaptı. Daha sonra Leningrad Devlet Üniversitesi'nde fizik ve matematik okudu, ancak Nisan 1929'da mezun olmadan üniversiteden ayrıldı.

Gaz Dinamiği Laboratuvarı ve ORM motorları

Glushko'nun meslek hayatı Gaz Dinamiği Laboratuvarı'nda (GDL) başladı. 15 Mayıs 1929'da laboratuvarda elektrikli roket motorları geliştirmek için bir bölüm kuruldu ve başına Glushko getirildi. 1931'de çalışmaları sıvı yakıtlı roket motorlarına yönlendirildi. Bu çalışmalardan, Rusça "deneysel roket motoru" ifadesinin kısaltmasıyla ORM-1'den ORM-52'ye uzanan bir motor dizisi doğdu. Yakıt türleri üzerinde yapılan denemelerin sonunda, 1933'ün sonlarına doğru gazyağı ile nitrik asit karışımı kullanımı en kolay seçenek olarak benimsendi. Toplam 100 tezgâh testinde 300 kilograma kadar itki elde edildi.

GDL daha sonra Tepkili Hareket İnceleme Grubu (GIRD) ile birleşerek Moskova'daki Tepkili Bilimsel Araştırma Enstitüsü'ne (RNII) dönüştü. Glushko 1935'te G. Langemak ile birlikte roketlerin yapısını ve kullanım alanlarını anlatan bir kitap yayımladı.

Tutuklanma ve hapiste geçen yıllar

23 Mart 1938'de Glushko, Stalin döneminin Büyük Tasfiye'si sırasında NKVD tarafından gözaltına alındı ve Butırka hapishanesine konuldu. 15 Ağustos 1939'da sekiz yıl hapis cezasına çarptırıldı. Hapis yıllarında tutuklu başka bilim insanlarıyla birlikte çeşitli uçak projelerinde çalıştırıldı; 1941'de, hâlâ tutukluyken, sıvı yakıtlı roket motorları geliştiren bir tasarım bürosunun başına getirildi. 1944'te serbest bırakıldı.

Aynı yıl Sergey Korolyov ile birlikte RD-1 adlı yardımcı roket motorunu tasarladı. Motor, başkenti yüksek irtifadan gelebilecek Alman hava saldırılarına karşı korumak amacıyla hızlı tırmanış için donatılan La-7R avcı uçağında denendi.

OKB-456 ve R-7'nin motorları

İkinci Dünya Savaşı'nın sonunda Glushko, Alman roket programını incelemek üzere Almanya'ya ve Doğu Avrupa'ya gönderildi. Backfire Harekâtı adı verilen fırlatma denemesini albay rütbesiyle izledi. 3 Temmuz 1946'da Moskova yakınlarındaki Himki'de kurulan OKB-456'nın baş tasarımcılığına atandı; Ekim 1946'da büroya 234 Alman tasarımcı katıldı.

Büro ilk yıllarında art arda balistik füze motorları üretti: R-2 için 35 tonluk itki veren RD-101, R-5 Pobeda için 44 tonluk RD-103 ve R-3 için 120 tonluk RD-110 bunlar arasındaydı. 1954'ten itibaren Mihail Yangel'in tasarladığı R-12 Dvina füzesi için de motor geliştirdi.

Glushko'nun adını kalıcılaştıran iş, 1954-1957 arasında geliştirilen RD-107 ve RD-108 motorları oldu. Sıvı oksijen ile yüksek arıtılmış gazyağı (RG-1) yakan bu motorlarda dört sabit ana yanma odası bulunuyor; RD-107'de yön kontrolü için iki, RD-108'de dört küçük yardımcı yanma odası var. R-7 "Semyorka" roketinde dört RD-107 ve bir RD-108 birlikte çalışıyordu. R-7 ailesi; Sputnik, Vostok ve bugünkü Soyuz-2 roketlerini kapsıyor. RD-107A ve RD-108A sürümleri hâlâ üretiliyor; boşlukta 1.020 kilonewton itkiye ve 320,2 saniyelik özgül itkiye ulaşıyorlar. Büronun tasarımları arasında Proton roketinin RD-253 motoru da yer alıyor.

Korolyov ile N1 anlaşmazlığı

Glushko ile Korolyov, Sovyetlerin Ay roketi N1'in yakıtı ve motor tasarımı konusunda ters düştü. Glushko, sıvı hidrojenin roket yakıtı olarak "tamamen kullanışsız" olduğunu savundu ve N1 yerine, kendiliğinden tutuşan (hipergolik) yakıtlar kullanacak olan Vladimir Çelomey'in UR-700 ve UR-900 roket tasarımlarını destekledi. Sonraki yıllarda bu tutum eleştiri de aldı: bölüm şefi Yuri Demyanko, Glushko'nun hidrojenin uygunsuz olduğu konusundaki ısrarının, Amerikalılar Saturn V'i geliştirirken Sovyet programını yavaşlattığını belirtti.

NPO Energia: Energia ve Buran

1974'te, ABD'nin altı başarılı Ay inişinin ardından Sovyet lideri Leonid Brejnev, sorunlu insanlı Ay programını sona erdirmeye karar verdi. Uzay programı yeniden örgütlendi: Korolyov'un eski bürosu OKB-1 ve başka tasarım büroları tek çatı altında toplandı ve başına Glushko getirildi. Glushko'nun ilk icraatları, OKB-1'in o dönemki yöneticisi Vasili Mişin'i görevden almak ve N1 roketini durdurmak oldu; N1 resmî olarak 1976'da sona erdirildi.

Glushko yönetiminde tasarlanan Energia, Sovyetler Birliği'nin ilk başarılı süper ağır roketi ve Saturn V'ten sonra dünyadaki ikinci örnekti. Alçak Dünya yörüngesine yaklaşık 100 ton yük taşıyabiliyordu. Yan taraftaki dört güçlendiricinin her birinde birer RD-170 motoru, merkezdeki çekirdek kademede ise sıvı hidrojen ile sıvı oksijen yakan dört RD-0120 motoru vardı. Dört yanma odasının ortak bir yakıt besleme sistemini paylaştığı RD-170, dünyanın en güçlü ve en ağır sıvı yakıtlı roket motoru olarak tanınıyor; boşluktaki itkisi yaklaşık 7.900 kilonewton. Motorun türevleri de uzun ömürlü oldu: dört odalı RD-171 Zenit roketinde, iki odalı RD-180 ABD'nin Atlas V roketinde, tek odalı RD-191 ise Rusya'nın Angara ailesinde kullanıldı.

Energia ilk kez 15 Mayıs 1987'de, Polyus adlı deneme amaçlı bir uzay istasyonu modülü prototipini taşıyarak uçtu. 15 Kasım 1988'deki ikinci uçuşunda ise Buran uzay mekiğini Baykonur'dan yörüngeye çıkardı. İnsansız Buran, Dünya çevresinde iki tur attı ve 206 dakika süren uçuşun sonunda iniş dahil her aşamayı tamamen otomatik olarak gerçekleştirdi. Bu, Glushko'nun ölümünden birkaç ay önceydi. Buran programı Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından 1993'te resmen iptal edildi.

Son yılları, ödülleri ve anılması

Glushko ölmeden önce yerine Boris Gubanov'u atadı. 10 Ocak 1989'da Moskova'da hayatını kaybetti ve Novodeviçi Mezarlığı'na defnedildi. SSCB Bilimler Akademisi'nin tam üyesiydi ve Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin 25., 26. ve 27. kongrelerinde Merkez Komite'ye seçildi.

• İki kez Sosyalist Emek Kahramanı (1956, 1961)
• Beş kez Lenin Nişanı; Ekim Devrimi Nişanı (1971) ve Kızıl Emek Bayrağı Nişanı (1945)
• Lenin Ödülü (1957), SSCB Devlet Ödülü (1967, 1984)
• Bilimler Akademisi'nin Tsiolkovski Altın Madalyası (1958) ve Uluslararası Havacılık Federasyonu'nun Paul Tissandier Diploması (1967)

Kurduğu büro 15 Mayıs 1991'de onun adına ithafen NPO Energomash adını aldı. Ay'daki Glushko krateri ile 6357 Glushko asteroidi onun adını taşıyor; Ukrayna'nın başkenti Kiev'de bir cadde de ona adandı. Rusya, doğumunun 100. yılında, 2008'de, onun portresinin yer aldığı bir posta pulu çıkardı. Yazdığı kitaplar arasında Sovyetler Birliği'nde roket ve uzay teknolojisinin gelişimini anlatan 1973 tarihli çalışma ile GDL'den OKB'ye uzanan roket motorlarını inceleyen 1975 tarihli kitap da var.

Verileri göster

1908	Odessa'da doğdu
1929	GDL'de motor çalışmaları
1938	Tutuklandı
1946	OKB-456 baş tasarımcısı
1954	RD-107/108 çalışmaları
1974	NPO Energia'nın başına geçti
1987	Energia ilk kez uçtu
1988	Buran'ın tek uçuşu

Neden önemli?

Glushko, Sovyet roketçiliğinin itki gücünü neredeyse tek başına biçimlendiren tasarımcıdır. 1920'lerin sonundaki küçük deneysel motorlardan 1980'lerin dev RD-170'ine uzanan çizgi onun bürolarından geçti. R-7 için tasarladığı motor ailesi altmış yılı aşkın süredir uçuyor; RD-170'ten türeyen RD-180 ise bir Sovyet tasarımını ABD roketlerinin parçası yaptı. Hidrojen yakıtına uzun süre karşı çıkması ve Korolyov'la yaşadığı anlaşmazlık tartışılsa da Energia-Buran sistemi, Sovyet uzay mühendisliğinin ulaştığı en ileri noktalardan biri olarak kaldı.

Kısaca

• 1908'de Odessa'da doğdu; gençken Tsiolkovski'ye mektup yazdı.
• GDL'de ORM-1'den ORM-52'ye uzanan deneysel motor dizisini geliştirdi.
• 1938'de tutuklandı, 1944'te serbest bırakıldı; hapisteyken de motor tasarladı.
• 1946-1974 arasında OKB-456'yı yönetti; R-7 ailesinin RD-107 ve RD-108 motorları bu bürodan çıktı.
• 1974-1989 arasında NPO Energia'nın başındaydı; Energia roketi ve Buran mekiği bu dönemde uçtu.
• 1989'da Moskova'da öldü; kurduğu büro 1991'de onun adıyla anıldı.