Jules Verne

Jules Verne, 19. yüzyılda bilimin ve teknolojinin sınırlarını macera romanlarına taşıyan Fransız romancı ve oyun yazarıdır. "Olağanüstü Yolculuklar" adıyla bilinen dizisinde okurlarını balonla Afrika'nın üzerine, dünyanın merkezine, denizlerin dibine ve Ay'ın çevresine götürdü. 1865'te yayımlanan Ay'a Seyahat (De la Terre à la Lune), insanların bir mermi içinde Ay'a gönderilmesini anlatır; yaklaşık bir asır sonra Apollo astronotları bu kitabı kendi yolculuklarıyla karşılaştırdı. Verne'e zaman zaman "bilimkurgunun babası" denir; bu unvan H. G. Wells ve Hugo Gernsback için de kullanılır.

Erken yaşamı ve eğitimi

Jules Gabriel Verne, 8 Şubat 1828'de Fransa'nın Nantes kentinde, Feydeau Adası'nda doğdu. 1847'de hukuk okumak için Paris'e gitti ve Ocak 1851'de hukuk lisansını aldı. Ancak asıl ilgisi tiyatro ve edebiyattı. Paris'te oyunlar yazdı; Alexandre Dumas'nın oğlu Dumas fils'in desteğiyle ilk komedisi Les Pailles rompues 12 Haziran 1850'de sahnelendi. Bir süre Théâtre Lyrique'te sekreter olarak çalıştı.

Eserleri

Verne'in hayatını değiştiren buluşma, yayıncı Pierre-Jules Hetzel ile oldu. Hetzel, 31 Ocak 1863'te Balonla Beş Hafta'yı yayımladı; kitap ilgi görünce yazarla uzun soluklu bir iş birliğine girdi. Hetzel 1866'da, Verne'in romanlarını tek çatı altında toplayan "Olağanüstü Yolculuklar" (Voyages extraordinaires) dizisini duyurdu. Bu romanların ortak yanı, dönemin bilimsel bilgisini ve coğrafya merakını sürükleyici bir macerayla birleştirmesiydi.

Dizinin en tanınan kitapları şunlardır:

• Balonla Beş Hafta (1863): Afrika'nın üzerinden balonla yapılan bir keşif yolculuğu.
• Dünyanın Merkezine Seyahat (1864): Bir yanardağ bacasından yerin derinliklerine inen bir ekip.
• Ay'a Seyahat (1865) ve devamı Ay'ın Çevresinde (1870): Dev bir topla Ay'a fırlatılan üç yolcunun öyküsü.
• Denizler Altında Yirmi Bin Fersah: Kaptan Nemo ve denizaltısı Nautilus.
• Seksen Günde Devriâlem: İlk kez 1872'de Le Temps gazetesinde tefrika edildi.

Türk okurları için ayrı bir yeri olan İnatçı Keraban (Kéraban-le-têtu) Osmanlı topraklarında geçer. Romandaki İstanbul tasvirleri nedeniyle yazarın Türkiye'ye geldiği düşünülse de bu kesin değildir. Verne'in kitaplarının önemli bir bölümü Türkçeye Ferid Namık Hansoy tarafından çevrildi.

Verne 1863'te Yirminci Yüzyılda Paris adlı bir roman da yazmıştı. Geleceğin kentini karamsar bir tabloyla anlatan bu kitabı Hetzel geri çevirdi; roman ancak 1994'te yayımlanabildi.

Ay'a Seyahat: topla uzaya

Ay'a Seyahat'te İç Savaş sonrasında silah meraklılarının kurduğu Baltimore Top Kulübü, başkanları Impey Barbicane'ın önderliğinde Ay'a bir mermi göndermeye karar verir. Bunun için Columbiad adlı dev bir top yapılır; namlu için yaklaşık 275 metre derinliğinde bir kuyu kazılır. Fırlatma yeri Florida'daki Stone's Hill'dir. Merminin içine üç kişi biner: Barbicane, rakibi Kaptan Nicholl ve Fransız maceracı Michel Ardan. Ardan karakterine fotoğrafçı Félix Nadar'ın ilham verdiği bilinir.

Verne top için kaba hesaplar yapmıştı ve o günün sınırlı verisine göre bazı rakamları dikkat çekici ölçüde yerindedir. Yine de bugünkü bilgiyle bakıldığında böyle bir "uzay topu" insan taşımaya elverişli değildir: kaçış hızına ulaşırken ivmeyi insanın dayanabileceği düzeyde tutmak için çok daha uzun bir namlu gerekirdi. Bu yüzden gerçek uzay yolculuğu toplarla değil roketlerle mümkün oldu.

Uzay ve bilime etkisi

Verne'in etkisi edebiyatın çok ötesine geçti. Roket biliminin kurucularından Konstantin Tsiolkovski ve Alman asıllı Amerikalı roket mühendisi Wernher von Braun, ona duydukları hayranlığı ve ondan aldıkları ilhamı açıkça dile getiren isimler arasındadır. Bir romancının, sonradan gerçek uzay araçlarını tasarlayacak mühendislerin çocukluk düşlerini beslemesi, bilimkurgunun bilime nasıl yön verebileceğinin en çok anılan örneklerinden biridir.

Benzerlikler 1969'da somut bir hâl aldı. Ay'a yapılan yolculukların en ünlüsü Apollo 11'in Dünya'ya dönüş yolunda, komutan Neil Armstrong yayın sırasında Verne'in kitabını andı. Armstrong, romandaki aracın adının "Columbia" olduğunu, Florida'dan kalkıp Pasifik'e indiğini hatırlattı; Apollo 11'in komuta modülü de Columbia adını taşıyordu ve o da Florida'dan fırlatılıp Pasifik'e inecekti.

Sonraki yılları ve mirası

Verne hayatının son on yıllarını Fransa'nın kuzeyindeki Amiens'te geçirdi. 1888'den itibaren yaklaşık on beş yıl kent meclisi üyeliği yaptı. 1902'de görme yetisini kısmen yitirdi. 24 Mart 1905'te Amiens'teki evinde öldü.

Bugün Verne, dünyada en çok çevrilen yazarlar arasındadır: 1979'dan beri tutulan sıralamalarda Agatha Christie'nin ardından ikinci sırada, Shakespeare'in önünde yer alır. Kitapları defalarca sinemaya ve televizyona uyarlandı; adı denizaltılardan uzay araçlarına pek çok teknoloji öyküsüyle birlikte anılmaya devam ediyor.

Bilmeye değer

• Hukuk eğitimi almasına rağmen avukatlık yapmadı; kariyerine oyun yazarı olarak başladı.
• "Olağanüstü Yolculuklar" dizisini 1866'da duyuran, yayıncısı Pierre-Jules Hetzel'di.
• Ay'a Seyahat'teki Michel Ardan karakteri, ünlü fotoğrafçı Félix Nadar'dan esinlenmiştir.
• Yazdığı ama yayıncısının reddettiği Yirminci Yüzyılda Paris, ölümünden yaklaşık 90 yıl sonra, 1994'te yayımlandı.