Challenge to Apollo (Asif A. Siddiqi): Sovyetlerin Ay yarışı ve kitabın özeti

Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945–1974 (Apollo'ya Meydan Okuma: Sovyetler Birliği ve Uzay Yarışı, 1945–1974), tarihçi Asif A. Siddiqi'nin Sovyet uzay programını İkinci Dünya Savaşı'nın bitişinden 1974'e kadar anlattığı kapsamlı incelemedir. NASA Tarih Bölümü kitabı 2000 yılında NASA Tarih Dizisi'nde SP-2000-4408 numarasıyla yayımladı. Kitap yaklaşık bin sayfalık tek bir cilttir; Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra açılan arşivleri, anıları ve Rusça kaynakları bir araya getirip Sovyetlerin insanlı uzay uçuşu ve Ay programlarını baştan sona anlatan ilk büyük İngilizce eserlerden biri sayılır. ABD hükümeti yayını olduğu için tam metni NASA'nın sitesinden ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Batı'da uzay yarışı çoğunlukla Apollo'nun zaferiyle hatırlanır: Sputnik ve Gagarin, Amerikalıları Ay'a gitmeye kışkırtan iki "şok" olarak anılır, Sovyet tarafının kendi hikâyesi ise arka planda kalır. Siddiqi kitabına tam bu dengesizliği sorgulayarak başlar. Önsözde, internette uzay köpeği Layka'nın (Laika) nasıl öldüğü üzerine dönen bir tartışmayı örnek verir: Amerikan uzay tarihinde insanlar olayların yorumunu tartışırken, Sovyet uzay tarihinde en temel olguların bile hâlâ belirsiz olduğunu hatırlatır. Layka'nın gerçek akıbetini merak edenler Uzaya giden köpek Laika'ya ne oldu? yazımıza bakabilir.

Kitabın temel sorusu şudur: İlk kıtalararası balistik füzeyi, ilk yapay uyduyu ve uzaya çıkan ilk insanı ortaya koyan Sovyetler Birliği, Ay'a ilk insanı indirme yarışını neden kaybetti? Hedef gerçekten çok daha zor olduğu için mi, yoksa Batı'da uzun süre düşünüldüğü gibi Sovyetler Ay yarışına hiç girmek istemediği için mi? Siddiqi'nin cevabı tek bir nedene indirgenmez; kişisel rekabetleri, kurumlar arası çekişmeleri, siyasi kararları ve teknik sorunları iç içe anlatır.

Yazar odak noktasını bilerek insanlı uzay programlarıyla sınırlar. Kitap yirmi bölümden oluşur; sonunda kaynakça üzerine bir deneme, Sovyet fırlatmalarını, kozmonot seçim gruplarını, tasarım bürolarını ve hükümet kararnamelerini listeleyen tablolar ile kişiler sözlüğü yer alır. Bu ekler kitabı yalnızca okunacak bir anlatı değil, başvurulacak bir kaynak da yapar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Füzeden uyduya (ilk dört bölüm): Hikâye, savaş sonrasında Stalin'in onayıyla bir grup mühendisin ele geçirilen Alman füzelerini Aral Gölü yakınlarındaki çölde denemeye başlamasıyla açılır. Soğuk Savaş ve 1949'daki ilk Sovyet atom bombası, uzun menzilli füzelere askerî bir aciliyet kazandırır. Siddiqi, uzay programının aslında bu füze çalışmalarının bir yan dalı olarak doğduğunu gösterir: Sergey Korolyov gibi uzay tutkunu mühendisler, nükleer başlık taşımak için tasarlanan R-7 füzesini 4 Ekim 1957'de küçük bir metal küreyi yörüngeye oturtmak için kullanır.

Korolyov dönemi (sonraki yedi bölüm): Vostok uzay aracının tasarımı, uzay işlerinin örgütlenmesi ve 1961'de Yuriy Gagarin'in uçuşu bu kısmın merkezindedir. Ardından gelecek planları ve uzay siyaseti işlenir. Yazara göre Gagarin'den hemen sonra işler bozulmaya başlar: Ordu insanlı uzay programını finanse etmeye isteksizdir, tasarım büroları sınırlı kaynak için birbiriyle yarışır, Kruşçev'in uzun vadeli sivil bir programa desteği ise ılımlı kalır. Korolyov, parti yöneticilerini memnun etmek için aceleyle hazırlanmış iki gösteri uçuşu yapmak zorunda kalır: 1964'te çok kişilik ilk mürettebat ve 1965'te ilk uzay yürüyüşü. Siddiqi'ye göre bu sapma Sovyetlere pahalıya mal olur. İnsanlı Ay inişi programı ancak 1964'te, yani Kennedy'nin Ay hedefini açıklamasından üç yıl sonra onaylanır. Bu kısım Korolyov'un 1966'daki erken ölümüyle kapanır.

Mişin dönemi ve Ay yarışının kaybı (sonraki yedi bölüm): Korolyov'un yerine geçen Vasiliy Mişin, hem Ay'ın çevresinden dolanacak insanlı bir uçuşu hem de Ay'a iniş için dev N1 roketiyle iniş aracını aynı anda yetiştirmeye çalışır. Soyuz programının ilk trajedisi, Zond adlı insansız Ay uçuşları ve N1 denemeleri bu bölümlerde anlatılır. Ordunun kaynakları esirgemesi yüzünden mühendisler roketin yer testlerindeki kritik aşamaları atlamak zorunda kalır; yazara göre bu kısa yollar, ABD Ay'a inerken gelen ağır başarısızlıklara yol açar. 1969'dan sonra kaynaklar uzay istasyonlarına kaydırılır. Mayıs 1974'te Mişin görevden alınır, Valentin Gluşko onun bürosuyla kendi motor bürosunu birleştiren yeni Energiya kuruluşunun başına getirilir ve N1-L3 projesi bu yeniden yapılanmanın ilk kurbanı olur.

Sonrası ve kapanış (son iki bölüm): Kitap 1974 sonrasını kısaca özetler ve "Coda" adlı kapanış bölümünde üç ana tezini toplar. Birincisi, füze ve uzay programının mühendisler, topçu subayları, savunma sanayicileri ve Komünist Parti olmak üzere dört grubun çıkarlarının kesiştiği yerde doğduğudur. İkincisi, uzay programını doğuran Soğuk Savaş baskılarının, yani yeni silahlara duyulan ihtiyacın, sonradan aynı programı Ay yarışında kaynaksız bıraktığıdır. Üçüncüsü, Sovyet teknolojisinin yalnızca küçük adımlarla ilerlediği şeklindeki yaygın kanının yarı yarıya doğru olduğudur: Vostok'un kademeli geliştirilmesi bu kanıya uyarken, R-7 ve N1 gibi büyük sıçramalar da denenmiştir. Siddiqi ayrıca Korolyov'un bir bilim insanından çok vizyon sahibi bir yönetici olduğunu, yakın çalışma arkadaşlarının tanıklıklarıyla vurgular.

Yazar ve yazıldığı dönem

Asif Azam Siddiqi, Bangladeş asıllı Amerikalı bir uzay tarihçisidir; bugün New York'taki Fordham Üniversitesi'nde tarih profesörüdür ve Guggenheim bursu almıştır. Teksas A&M Üniversitesi'nde okumuş, doktorasını 2004'te Carnegie Mellon Üniversitesi'nde tamamlamıştır. Teşekkür bölümünde anlattığına göre kitabın kökü 1982'ye, annesinin teşvikiyle hazırladığı kaba bir kronolojiye dayanır. On yıl sonra Sovyet Ay inişi programı üzerine kısa bir tarih yazmaya başlar; ilk taslak yalnızca 69 sayfadır. Konu zamanla bütün erken dönem insanlı uçuş programlarını kapsayacak şekilde genişler. Siddiqi metnin çoğunu 1994-1997 arasında yazdığını ve el yazmasını Aralık 1998'de bitirdiğini belirtir.

Zamanlama kitabın değerini anlamak için önemlidir. Sovyet döneminde Ay programının ayrıntıları gizli tutulmuş, 1980'lerin sonuna kadar Batılı araştırmacılar resmî açıklamalardan ve doğrulanmamış söylentilerden yola çıkmak zorunda kalmıştı. Siddiqi, sansürün gevşemesi ve Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla ortaya çıkan anıları, belgeleri ve tasarım bürolarının yayınlarını kullanarak bu boşluğu dolduran ilk araştırmacılardan biri oldu. Yazar sonraki yıllarda Korolyov'un yardımcısı Boris Çertok'un dört ciltlik anıları Rockets and People'ın NASA'daki İngilizce baskısının editörlüğünü üstlendi, 2010'da Sovyet uzay tutkusunun kültürel köklerini inceleyen The Red Rockets' Glare'i ve 2018'de NASA için gezegenler arası keşfin kronolojisi Beyond Earth'ü yayımladı.

Kitaptaki bilim ve teknoloji

Kitap bir bilim kitabı değil, teknoloji ve siyaset tarihidir; ama iki roketin hikâyesi üzerinden önemli bir mühendislik dersini ortaya koyar. İlki R-7'dir: dünyanın ilk kıtalararası balistik füzesi; değiştirilmiş sürümleri Sputnik'i ve Gagarin'i uzaya taşıdı, bugünkü Soyuz roketleri de bu ailenin torunlarıdır. Siddiqi bu başarıyı, devletin büyük mali desteğine ve baş tasarımcıların bir araya geldiği Baş Tasarımcılar Konseyi gibi alışılmadık bir yönetim yapısına bağlar.

İkincisi N1'dir. Amerikan Satürn V'e karşılık olarak tasarlanan bu süper ağır roket, Apollo'ya benzer bir yöntemle, yani Ay yörüngesinde buluşma planıyla iki kozmonotu Ay'a götürecekti; Ay'a yalnızca bir kozmonot inecek, öteki yörüngedeki araçta bekleyecekti. N1'in ilk kademesinde otuz NK-15 motoru bulunuyordu ve bu kademe yaklaşık 45 meganewton itkiyle uzun süre uçmuş en güçlü roket kademesi olarak kaldı. Ancak bu kadar çok motorun ve yakıt hatlarının birbirini etkilemesi, ilk kademe yerde bütün hâlinde hiç ateşlenmediği için uçuşlardan önce anlaşılamadı. 1969 ile 1972 arasındaki dört fırlatma denemesinin hepsi başarısız oldu; program 1974'te askıya alındı, 1976'da iptal edildi. Siddiqi'nin vurguladığı yer testi eksikliği, bugün roket geliştirmede neden bütün kademelerin yerde ateşleme testinden geçirildiğini de açıklar.

Kitabın kapanışında dikkat çeken bir başka teknik nokta, sıvı hidrojen gibi yüksek enerjili kriyojenik (çok soğuk) yakıtlı motorların Sovyetlerde o yıllarda araştırma aşamasını geçememesidir. Sovyetler insanlı Ay inişini başaramasa da robotik yolla önemli işler yaptı: Eylül 1968'de Zond 5, Ay'ın çevresinden dolanıp Dünya'ya güvenle dönen ve canlı (iki kaplumbağa, meyve sineği yumurtaları ve bitkiler) taşıyan ilk araç oldu; 1970'te Luna 16, Ay'dan 101 gram toprak örneğini robotla getiren ilk sonda oldu. Luna'dan Apollo'ya ve Artemis'e uzanan Ay yolculuklarının genel tablosu için Ay'a yolculuklar sayfamıza bakabilirsiniz.

N1'in mirası da ilginçtir: Korolyov'un bürosu sonradan Energiya roketini geliştirdi; bu roket 1987 ve 1988'de uçtu. N1'in geliştirilmiş sürümü için yapılan NK-33 motorları ise onlarca yıl depolarda bekledikten sonra 2013'ten itibaren ABD'nin Antares roketlerinde ve Rusya'nın Soyuz-2.1v roketlerinde kullanıldı.

Etkisi ve ödülleri

Challenge to Apollo, Sovyet uzay programının İngilizcedeki en iyi tarihi olarak geniş kabul görür; The Wall Street Journal kitabı uzay keşfi üzerine yazılmış en iyi beş kitaptan biri olarak gösterdi. Kitabın akademik açıdan önemi, Sovyet uzay tarihini gizlilik döneminin tahminlerinden kurtarıp arşiv belgeleri ve tarih yöntemiyle yeniden kurmasıdır. Siddiqi'nin Rus uzay tarihi üzerine makaleleri sonradan Rusya'da da önde gelen dergilerde yayımlandı.

Kitap daha sonra karton kapaklı olarak iki ayrı cilde bölünerek yeniden basıldı: Sputnik and the Soviet Space Challenge (Sputnik ve Sovyet Uzay Meydan Okuması) ve The Soviet Space Race with Apollo (Apollo ile Sovyet Uzay Yarışı). Yazar, kariyeri boyunca Amerikan Tarih Derneği'nin havacılık ve uzay tarihi bursunu, Eugene M. Emme Astronotik Edebiyat Ödülü'nü ve Amerikan Havacılık ve Uzay Bilimleri Enstitüsü'nün (AIAA) tarih el yazması ödülünü aldı.

Uyarlamaları ve ilgili yapımlar

Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Kitapta anlatılan dönemin bazı olayları ise sinemaya taşındı. 1965'teki ilk uzay yürüyüşünü konu alan Rus filmi Spacewalker (Vremya Pervykh), Siddiqi'nin "gösteri uçuşları" dediği Voskhod döneminin kahramanlık tarafını anlatır; kitap ise aynı uçuşun arkasındaki siyasi baskıyı gösterir. Ay yarışı yenilgisinden sonra Sovyetlerin yöneldiği uzay istasyonları çağının bir bölümü, Salyut-7 filminde işlenir. Uzay yarışının gündelik kültüre yansımaları içinse Uzay yarışı popüler kültürü nasıl değiştirdi yazımız iyi bir tamamlayıcıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Challenge to Apollo, uzay yarışını iki taraftan da görmek isteyen meraklılar, tarih öğrencileri ve Soğuk Savaş dönemi teknoloji politikasıyla ilgilenenler için temel bir kaynaktır. Dili akademik ama anlaşılırdır; kısaltmalar için kitabın başındaki sözlük işe yarar. Bin sayfaya yaklaşan hacmi gözünüzü korkutuyorsa şöyle bir yol izlenebilir:

• Önce önsöz ve "Coda": Kitabın sorularını ve vardığı sonuçları birkaç sayfada verir.
• Sputnik ve Gagarin meraklıları için: Dördüncü ("Sputnik") ve yedinci ("Gagarin") bölümler kendi başına okunabilir.
• Ay yarışının Sovyet tarafı için: On birinci bölümden ("Three Steps to the Moon") on sekizinci bölüme ("Ashes to Ashes") kadar olan kısım N1 ve Zond hikâyesini anlatır.

Amerikan tarafıyla karşılaştırmak isteyenler Mercury Yedilisi'ni anlatan The Right Stuff ile başlayabilir; Sovyet yapay uydularının bugünkü uydulara uzanan teknik temelini merak edenler Yapay uydu nedir? sayfamıza göz atabilir.