Beyond Earth (Asif A. Siddiqi): 1958-2016 derin uzay sondaları ve kitabın özeti

Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration, 1958–2016 (Dünya'nın Ötesinde: Derin Uzay Keşfinin Kroniği), uzay tarihçisi Asif A. Siddiqi'nin NASA Tarih Bölümü için hazırladığı ve 2018'de "NASA SP-2018-4041" numarasıyla yayımlanan bir başvuru kitabıdır. Kitap, 1958'den 2016 sonuna kadar Dünya yörüngesinin ötesine gönderilmeye çalışılan robotik uzay araçlarını, hangi ülkeden geldiklerine ve başarılı olup olmadıklarına bakmadan, fırlatılış sırasıyla tek tek kaydeder. ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın e-kitap sayfasından PDF ve EPUB olarak ücretsiz indirilebilir.

Kitap ne anlatıyor?

Beyond Earth bir anlatı tarihi değil, bir kronolojidir. Her sonda aynı kalıpta bir kayıtla anlatılır: ülkesi, hedefi, aracın adı ve kütlesi, tasarlayıp yöneten kurum, roket, fırlatma tarihi ve saati, fırlatma yeri, bilimsel aletlerin listesi ve "sonuçlar" başlığı altında görevin başına gelenler. Kayıtlar numaralıdır; 1 numara ABD'nin 1958'deki ilk denemesi, 245 numara 2016'da fırlatılan OSIRIS-REx'tir. Kitabın başında Ay'dan Plüton'a kadar her hedef için bir "ilkler" listesi, sonunda ise bütün fırlatma girişimlerinin ana tablosu, programlara göre bir tablo ve Ay, Mars ve Venüs'e yapılan girişimleri ülke ve kuruma göre sayan tablolar yer alır.

Siddiqi'nin "derin uzay sondası" tanımı geniştir. Gezegenlere, Ay'a, uydulara, asteroitlere, kuyruklu yıldızlara ve cüce gezegenlere yakın geçiş, yörüngeye girme, atmosfere dalma, çarpma ya da yumuşak iniş için gönderilen her araç listeye girer. Buna Güneş çevresindeki yörüngeye bilerek yollanan araçlar, Lagrange noktalarında (iki gök cisminin kütleçekiminin bir aracı göreli olarak sabit tutabildiği özel noktalar) halo yörüngesine yerleşen araçlar ve derin uzay rotasını denemek için Ay uzaklığına kadar gönderilen deneme araçları da eklenir. Bu yüzden Wind, ACE ya da Spitzer gibi NASA'nın gezegen bilimi bütçesinden finanse edilmemiş görevler de kitapta yer alır. Ölçüt kimin parasıyla yapıldığı değil, aracın Dünya yörüngesinin ötesinde çalışmak üzere tasarlanmış olmasıdır. Rampadan birkaç metre uzaklaşamayan araçlar da listededir, Güneş Sistemi'nin dış sınırlarına doğru yol alanlar da.

Yazar odağını açıkça söyler: kitap "ne keşfedildi"den çok "ne oldu" sorusuna cevap verir. Rota düzeltmeleri, yörüngeye girişler, inişler, aletlerin açılması gibi görev olayları ayrıntılı, bilimsel sonuçlar ise kısa özetlerle verilir. Beyond Earth, ilk kez 2002'de NASA Tarih Ofisi tarafından Deep Space Chronicle: A Chronology of Deep Space and Planetary Probes, 1958–2000 adıyla yayımlanan çalışmanın baştan yazılmış ikinci baskısıdır. Yeni sürüm 2000 sonrası görevleri eklemekle kalmaz, eski kayıtları da düzeltir; yazara göre bilgiler 2017 ortası itibarıyla günceldir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Beyond Earth bir olay örgüsü değil, tarih sırasına dizilmiş kayıtlardan oluşur; aşağıda kitabın kapsadığı dönemleri ve her dönemin ana fikrini özetliyoruz.

1958-1959: Ay'a ilk atışlar

İlk kayıt, ABD'nin 17 Ağustos 1958'de Ay'a göndermeye çalıştığı Able 1'dir (sonradan Pioneer 0 diye anılır) ve başarısız olur. Sovyetler Birliği'nin aynı yılki üç Ay denemesi de başarısız olur ve hiçbiri duyurulmaz. 2 Ocak 1959'da Luna 1 kaçış hızına ulaşan ve Güneş çevresinde yörüngeye giren ilk araç olur. Aynı yıl Luna 2 Ay'a çarpan, Luna 3 de Ay'ın uzak yüzünü fotoğraflayan ilk araçtır.

1960'lar: gezegenler ve Ay yüzeyi

Kayıtların büyük kısmı başarısızlıkla biter, ama ilkler birikir. Mariner II, 14 Aralık 1962'de Venüs'ün yanından geçerek ilk başarılı gezegen görevi olur; Mariner IV 1965'te Mars yüzeyinin ilk fotoğraflarını çeker. Venera 3 başka bir gezegene çarpan ilk araçtır. 1966'da Luna 9 Ay'a ilk sağ kalan inişi, Luna 10 ilk Ay yörüngesini, Surveyor I de kitabın ayrımıyla ilk "yumuşak" inişi gerçekleştirir. Venera 4, 1967'de başka bir gezegenin atmosferine başarıyla giren ilk sondadır.

1970'ler: yüzeyler ve dış gezegenler

Luna 16 Ay'dan robotla örnek getirir, Lunokhod 1 Ay'da tekerlekle dolaşan ilk araç olur, Venera 7 başka bir gezegenin yüzeyinden veri gönderir (hepsi 1970). Mariner 9 Mars yörüngesine giren ilk araçtır. Pioneer 10 asteroit kuşağını geçer ve 1973'te Jüpiter'e ulaşır, Mariner 10 Venüs'ün yardımıyla Merkür'e gider. Viking 1, 1976'da Mars'a ilk başarılı yumuşak inişi yapar; Pioneer 11, 1979'da Satürn'ün yanından geçer.

1980'ler ve 1990'lar: kuyruklu yıldızlar ve yeni teknikler

Sovyetlerin Vega 1 ve Vega 2 sondaları Venüs'e iniş modülü ve balon bırakıp Halley kuyruklu yıldızına yönelir; kitap bunu o güne dek belki de en iddialı Sovyet derin uzay görevi sayar. Voyager 2, Uranüs'ün (1986) ve Neptün'ün (1989) yanından geçen ilk araçtır. 1990'larda Japonya'nın Hiten'i atmosferik frenlemeyi dener, Galileo ilk asteroit yakın geçişini yapar ve 1995'te Jüpiter yörüngesine girer, Sojourner Mars'ta tekerlekle dolaşır, Deep Space 1 iyon motorunu ana itki olarak kullanır.

2000-2016: yeni ülkeler, uzak hedefler

NEAR Shoemaker bir asteroidin yörüngesine giren ve üstüne inen ilk araç olur. Cassini 2004'te Satürn yörüngesine girer, Huygens 2005'te Titan'a iner. Japonya'nın Hayabusa'sı, Çin'in Chang'e görevleri ve Hindistan'ın Chandrayaan-1 ile Mangalyaan'ı sahneye yeni ülkeler çıkarır. Rosetta 2014'te bir kuyruklu yıldız çekirdeğinin yörüngesine girer, Philae üstüne iner. Dawn 2015'te bir cüce gezegenin, Ceres'in, yörüngesine giren ilk araç olur; New Horizons 14 Temmuz 2015'te Plüton'un yanından geçer. Kitap OSIRIS-REx'in 2016'daki fırlatılışıyla kapanır.

Asif A. Siddiqi ve kitabın yazıldığı dönem

Asif A. Siddiqi, Bangladeş kökenli Amerikalı bir uzay tarihçisidir ve New York'taki Fordham Üniversitesi'nde tarih profesörüdür. Bilim ve teknoloji tarihiyle modern Rus tarihi üzerine çalışır; doktorasını 2004'te Carnegie Mellon Üniversitesi'nde tamamlamıştır. NASA'nın 2000'de yayımladığı ilk büyük kitabı Challenge to Apollo, Soğuk Savaş dönemi Sovyet uzay programı üzerine ilk büyük akademik çalışma sayılır. 2010'da Cambridge University Press'ten çıkan The Rockets' Red Glare kitabında Rus toplumunun uzaya duyduğu merakı inceler; Sovyet roket tasarımcısı Boris Çertok'un anılarının İngilizce çevirisi olan Rockets and People dizisinin de editörüdür. 2016'da küresel bir uzay keşfi tarihi projesi için Guggenheim bursu almıştır.

Kitabın fikri 1999'da NASA'nın baş tarihçisi Roger Launius'tan çıkmıştır. Siddiqi kaynaklarını da ayrıntılı açıklar: ABD sondalarının fırlatma saatleri, roket numaraları ve alet listeleri için NASA'nın basın bültenleri, basın dosyaları, uçuş sonrası raporları ve resmî tarihleri; 2000 sonrası görevler için JPL, Johns Hopkins Uygulamalı Fizik Laboratuvarı ve Rusya'daki Lavoçkin kuruluşu gibi görevi yürüten kurumların sayfaları; Sovyet ve Rus görevleri için de yalnızca Rusça dergi, kurum tarihi ve anı kaynakları. Vikipedi gibi amatör sitelerden ve ikinci el tarih kitaplarından olabildiğince kaçındığını, çünkü bunların zamanlama, ayrıntı ve uzaklık hatalarını çoğalttığını yazar. Kitabın önsözünü NASA Bilim Görevleri Müdürlüğü'nün o dönemki yöneticisi Thomas H. Zurbuchen yazmıştır.

Kitaptaki bilim: uzay mekaniğinin kısa tarihi

Kitap bilimsel sonuçlara az yer ayırsa da kayıtlar, uzay uçuşunun temel tekniklerinin ne zaman ve kimle ortaya çıktığını kendiliğinden gösterir. Kaçış hızı, bir aracın Dünya'nın kütleçekiminden kurtulup geri düşmeden uzaklaşması için gereken hızdır; kitaba göre buna ilk ulaşan araç Luna 1'dir. Kütleçekim yardımında araç bir gezegenin yanından geçerken onun çekiminden yararlanarak hızını ve yönünü yakıt harcamadan değiştirir. Bunu gezegenler arası rotasını değiştirmek için ilk kullanan 1974'te Venüs'te Mariner 10, Dünya'yı bu amaçla ilk kullanan da 1990'da Avrupa Uzay Ajansı'nın Giotto sondasıdır. Voyagerlar ve Cassini gibi dış gezegen görevleri de bu teknikten yararlandı.

Kitap başka teknikleri de ilk kullanıldıkları yerde kaydeder. Atmosferik frenleme, aracın bir gezegen ya da Dünya atmosferinin üst katmanından geçerek sürtünmeyle yavaşlamasıdır; ilk kez 1991'de Japonya'nın Hiten aracında denendi. İyon motoru, elektrikle hızlandırılan iyonları çok düşük ama uzun süreli bir itkiyle dışarı atar; ana itki olarak ilk kez 1998'de Deep Space 1'de kullanıldı. Güneş yelkeni, güneş ışığının ince bir zara uyguladığı basınçla ilerler; derin uzayda ana itki olarak ilk kez 2010'da Japonya'nın IKAROS aracında denendi. Güneş-Dünya L1 noktasının çevresindeki yörüngeye ilk yerleşen araç 1978'de ISEE-3'tür. Aynı araç 1985'te Giacobini-Zinner kuyruklu yıldızının yanından geçen ilk araç da olmuştur.

Kitabın adlandırma notu, uzay tarihi okurken sık karşılaşılan bir karışıklığı da açıklar. Sovyetler Birliği 1980'lerin sonuna kadar Dünya yörüngesine çıkamayan görevleri hiç duyurmadı. Dünya yörüngesine çıkıp oradan ayrılamayan sondaları ise 1960-1963 arasında yok saydı, Kasım 1963'ten sonra da sıradan "Kosmos" numaralarıyla adlandırdı; 11 Kasım 1963'te fırlatılıp yörüngede kalan araca "Kosmos 21" denmesi buna örnektir. Siddiqi bu yüzden duyurulmamış görevleri köşeli parantezle program, tasarım ve seri numarasıyla yazar; internette dolaşan "Marsnik 1" ya da "Sputnik 27" gibi adların Sovyetlerin hiç kullanmadığı Batı icatları olduğunu vurgular. "Yakın geçiş" (flyby) teriminin havacılıktan kalma olduğunu, bazı uzmanların "swingby" demeyi önerdiğini de not eder.

Kitabın kapanışından sonra derin uzayda yeni ilkler eklendi. NASA'nın Parker Solar Probe'u 2018'de fırlatıldı ve 24 Aralık 2024'te Güneş yüzeyine 6,16 milyon kilometre yaklaştı. Çin'in Chang'e 4'ü 3 Ocak 2019'da Ay'ın uzak yüzüne yumuşak iniş yapan ilk araç oldu. Kitabın son kaydı OSIRIS-REx, Bennu asteroidinden topladığı örneği 24 Eylül 2023'te Dünya'ya getirdi; bu görevlerin ayrıntısı asteroitten örnek getiren görevler sayfamızda. Kitapta 1977 fırlatmasıyla yer alan Voyager 1 ise NASA'ya göre 18 Kasım 2026'da Güneş'ten bir ışık günü, yani yaklaşık 26 milyar kilometre uzaklığı geçecek (ilgili haberimiz). Gezegen gezegen ayrıntı isteyenler için Venüs'ün keşfi, Mars'ın keşfi ve Jüpiter'e giden görevler sayfalarımız kitabın kayıtlarını bugüne taşır.

Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları

Beyond Earth, NASA Tarih Serisi'nin başvuru kitapları arasında yer alır; ilk baskı Deep Space Chronicle da NASA'nın listesinde ayrı bir yayın olarak durmaktadır. Kitaba verilmiş bir ödülü doğrulayamadık. Değeri, dağınık ve çoğu zaman birbiriyle çelişen kaynakları tek tek kontrol edip 245 kaydı tek ciltte toplamasından gelir. Siddiqi bu ölçekte bir projenin hatasız olamayacağını açıkça kabul eder. Kaynaklar arasındaki çelişkilerin en çok 1960-1965 arasında fırlatılan Sovyet sondalarında yoğunlaştığını, bazı aletler fırlatmadan önce söküldüğü için bu araçların alet listelerinin kesin bilinmediğini yazar.

Bir başvuru kitabı olduğu için film ya da dizi uyarlaması yoktur. Kitabın kayıtlarından birinin, 2003'te fırlatılan Opportunity gezgininin hikâyesi ise İyi Geceler Oppy belgeselinde anlatılır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Uzay tarihi meraklıları ve öğrenciler: Bir sondanın hangi gün, hangi roketle, kimin tarafından fırlatıldığını ve ne yaşadığını tek kaynaktan bulmak isteyenler için uygundur.
• Nereden başlanır: Kitabı baştan sona okumak yerine başvuru kitabı gibi kullanmak daha verimlidir. Önce başındaki "ilkler" listesine bakın, sonra merak ettiğiniz gök cismini ya da görevi dizinden bulup kayıtları sırayla okuyun.
• Birlikte okunacaklar: Sovyet tarafının insan hikâyesi için yazarın Challenge to Apollo kitabı ve Rockets and People dizisi; Voyager'ın çektiği ünlü fotoğrafın düşünce dünyası için Soluk Mavi Nokta.
• Dil: Kitap İngilizcedir ve teknik bir dille yazılmıştır; kayıtlar kısa olduğu için orta düzey İngilizceyle okunabilir.