Ekim Düşü ne kadar doğru? Sputnik, kömür kasabasının roketçileri ve gerçek Homer Hickam

1999 yapımı Ekim Düşü (October Sky), Batı Virginia'daki bir kömür madeni kasabasında Sputnik'i görüp roket yapmaya karar veren bir liseli ile arkadaşlarının hikâyesini anlatıyor. Joe Johnston'ın yönettiği, Lewis Colick'in senaryosunu yazdığı filmde Jake Gyllenhaal genç Homer Hickam'ı, Chris Cooper babasını, Laura Dern ise öğretmeni Miss Riley'yi canlandırıyor.

Film bir icat değil, gerçek bir hayatın uyarlaması. Kaynağı, sonradan NASA mühendisi olan Homer Hickam'ın 1998'de yayımlanan anı kitabı Rocket Boys. Kitap film için October Sky adıyla yeniden basıldı. İki ad aynı harflerden oluşuyor: "October Sky", "Rocket Boys" ifadesinin harflerinin yer değiştirmesiyle elde ediliyor. Hickam'ın anlattığına göre stüdyo, araştırmalarda 30 yaş üstü kadın seyircinin "Rocket Boys" adlı bir filme gitmeyeceği sonucu çıkınca adı değiştirdi.

Film ne gösteriyor?

Ekim 1957'de Sovyetler Birliği ilk yapay uydu Sputnik 1'i fırlatır. Coalwood kasabası halkı gece gökyüzünde geçen uyduyu izler. Homer bundan esinlenip arkadaşlarıyla roket yapmaya başlar. Madende çalışan babası buna karşıdır, kasaba şüpheyle bakar, bir orman yangını yüzünden çocuklar suçlanır. Fizik öğretmenleri Miss Riley onları ulusal bilim fuarına hazırlanmaya yüreklendirir. Sonunda ekip fuarda başarı kazanır, baba da son fırlatmayı izlemeye gelir.

Gökyüzünde görülen Sputnik miydi?

Filmin açılışındaki sahne, kasaba halkının gökyüzünde Sputnik'i izlemesi. Gerçekte 1957 Ekim'inde dünyanın dört bir yanında yüz binlerce insan gökyüzünde parlayan bir nokta gördü. Ama çoğunun gördüğü büyük olasılıkla uydu değildi.

NASA'nın tarih sayfalarına göre 4 Ekim 1957'de fırlatılan Sputnik 1, 58 santimetre çapında, 83,6 kilogramlık bir küreydi ve Dünya'nın çevresini yaklaşık 98 dakikada dolaşıyordu. Uzay tarihçisi Asif Siddiqi'nin The Space Review'daki incelemesine göre uydunun parlaklığı 5-6 kadir civarındaydı, yani çıplak gözün sınırındaydı. Onu yörüngeye taşıyan R-7 roketinin merkez kademesi ise yaklaşık 2 kadirle çok daha parlaktı. Kadir ölçeğinde sayı küçüldükçe cisim parlaklaşır; 6 kadir, karanlık bir gökyüzünde keskin gözlü birinin görebileceği sınır sayılır.

Yani Coalwood'un gerçek sakinleri o gece bir şey gördüyse, bu büyük ihtimalle uydunun kendisi değil, onunla aynı yörüngeye çıkan dev roket gövdesiydi. Film bu ayrıntıya girmiyor. Bu bir hata sayılmaz ama gerçek bilimin ilginç bir notu. Uzay yarışının sonraki adımı olan Sputnik 2 ve yolcusunu Laika yazımızda anlattık.

Kara barut, şeker ve "zincoshine"

Kitapta anlatılan roket serüveni deneme yanılma ile ilerliyor. Hickam ve arkadaşları kendilerine Big Creek Missile Agency (Big Creek Füze Ajansı) adını verdi. Önce kara barutla başladılar, ardından şeker bazlı "roket şekeri" adı verilen karışıma geçtiler. En sonunda çinko tozu ile kükürdü, bölgedeki kaçak içkiden aldıkları alkolle bağladıkları ve "zincoshine" dedikleri bir yakıt geliştirdiler. Kitapta sırayla numaralanan Auk serisinden toplam 35 roket fırlatılıyor.

Roketçilikte ilerlemenin anahtarı kimyadan çok fizikti. Miss Riley'nin Homer'a verdiği "Principles of Guided Missile Design" (Güdümlü Füze Tasarımının İlkeleri) adlı kitap, ekibin ilerleyen denemelerinde çok işine yarayacaktı. Bir roket, yanan yakıttan çıkan gazı geriye doğru fırlatarak ileri itilir. Bu Newton'un etki-tepki ilkesidir. Lüle, yanma odasındaki basıncı yüksek hızlı bir gaz akışına çevirerek itkiyi artırır. Ekibin uçuşları zamanla birkaç mil yüksekliğe ulaştı.

Gerçek hikâyeden sapmalar

Film ana hatlarıyla gerçeğe sadık, ama bazı yerlerde hikâyeyi sıkıştırıyor:

• Yaş: Filmde Homer 17 yaşında. 19 Şubat 1943'te doğan gerçek Hickam, Sputnik fırlatıldığında 14 yaşındaydı.
• Ekip: Gerçekte "roketçi çocuklar" dört değil altı kişiydi: Homer Hickam, Quentin Wilson, Jimmy O'Dell Carroll, Roy Lee Cooke, Billy Rose ve Sherman Siers. Filmdeki bazı karakterler birkaç gerçek kişinin birleşimi.
• Baba: Hickam'ın babasının adı da Homer'dı. Seyirci karışmasın diye filmde John yapıldı.
• Yangın suçlaması: Çocuklar gerçekten yangınla suçlandı ama hiç gözaltına alınmadı. Homer'ın masumiyetini kanıtlaması da gerekmedi.
• Demir yolu: Filmdeki gibi demir yolu parçası çalmadılar. Ancak rayların altından bir dökme demir boruyu almaya çalıştılar.
• Okul ve maden: Homer okulu hiç bırakmadı. Madende ertesi yaz çalıştı.
• Wernher von Braun: Homer, roket mühendisi von Braun ile hiç tanışmadı. Anlatılana göre fuarda Homer onu ararken von Braun da Homer'ın standını arıyordu.

Fuar başarısı ise gerçek. Ekip 1960'ta Indianapolis'teki Ulusal Bilim Fuarı'na katıldı ve altın ile gümüş madalya kazandı.

Miss Riley ve sonrası

Filmin en dokunaklı karakteri olan öğretmen de gerçek bir kişi. Freida J. Riley, Big Creek Lisesi'nde kimya ve fizik öğretmeniydi. Hickam'ın kitabına göre Homer bilim fuarına gitmeden kısa süre önce Hodgkin lenfoması tanısı aldı. Hastalık bir süre geriledi, ancak sonunda bu hastalık yüzünden hayatını kaybetti.

Homer Hickam ise 1964'te Virginia Tech'ten endüstri mühendisi olarak mezun oldu, altı yıl ABD Ordusu'nda görev yaptı ve Vietnam'da bulundu. 1981-1998 arasında NASA'nın Marshall Uzay Uçuş Merkezi'nde havacılık ve uzay mühendisi olarak çalıştı. Görevleri arasında astronotlara bilimsel yükler ve uzay yürüyüşleri konusunda eğitim vermek vardı. İlk Japon astronotları eğitti, Uluslararası Uzay İstasyonu programında yük eğitimi yöneticiliği yaptı. Rocket Boys'un ardından The Coalwood Way (2000) ve Sky of Stone (2001) adlı devam kitaplarını yazdı. 2018'de ABD Ulusal Uzay Konseyi'nin Kullanıcılar Danışma Grubu'na atandı.

Nerede haklı, nerede değil?

• Haklı: Sputnik'in bir kuşağı bilime yöneltmesi, kömür kasabası gençlerinin kendi roketlerini yapması, öğretmenin rolü ve ulusal fuardaki başarı gerçek.
• Haklı: Roketçiliğin deneme yanılma ve hesapla ilerlediği, yakıtın adım adım geliştirildiği doğru.
• Sapma: Gökte görülen parlak nokta büyük ihtimalle uydu değil, R-7'nin merkez kademesiydi.
• Sapma: Yangın davası, okulu bırakma, demir yolu hırsızlığı ve von Braun ile tanışma dramatik eklemeler.

Bugünün roketçi gençleri

Ekim Düşü'ndeki gençler roketlerini evde karıştırdıkları yakıtlarla yaptı. Bu, tehlikeli ve bugün önerilmeyecek bir yöntem. Günümüzde aynı merak düzenli yarışmalarla, güvenli koşullarda karşılanıyor. Türkiye'de TEKNOFEST Roket Yarışması'nın lise kategorisinde takımlardan roketlerini en az 4.000 fit (yaklaşık 1,2 kilometre) yüksekliğe çıkarmaları bekleniyor. Yarışmada hibrit ve sıvı yakıtlı roketler için ayrı kategoriler de var. Coalwood'un gençlerinin 1950'lerde kendi başlarına aradığı yol, bugün okul takımlarının önünde düzenli bir pist olarak duruyor.