Wernher von Braun

Wernher von Braun, tarihin en etkili ve en tartışmalı roket mühendislerinden biridir. Nazi Almanyası'nda dünyanın ilk uzun menzilli güdümlü balistik füzesi V-2'nin geliştirilmesine liderlik etti, savaştan sonra ABD'ye geçerek Amerikan roket programının ve Ay'a insan götüren Saturn V roketinin baş mimarı oldu. Başarıları ile geçmişindeki karanlık bölüm, hakkında yazılan her şeyi ikili bir yargıya dönüştürür.

Hayatı

Wernher Magnus Maximilian Freiherr von Braun, 23 Mart 1912'de Prusya'nın Posen eyaletindeki Wirsitz'de (bugün Polonya) doğdu. Babası Weimar Cumhuriyeti'nde tarım bakanlığı yapmış bir soylu, annesi Avrupa soylu ailelerinden gelen biriydi. Gençken uzay ve roket konusunda tutkulu hâle geldi; 1930'da Berlin Teknik Üniversitesi'ne girerek Uzay Yolculuğu Derneği'ne katıldı ve Hermann Oberth ile tanıştı. 1932'de makine mühendisliği diplomasını aldı, 1934'te Berlin Üniversitesi'nden fizik doktorasını aldı; tezi sıvı yakıtlı roketler üzerineydi ve gizli sayıldı.

1930'ların başından itibaren Alman Ordusu için Kummersdorf'ta çalıştı, 1934'te A2 roketleri 2 ila 3,5 kilometre irtifaya ulaştı. 1937'de Peenemünde'deki yeni araştırma merkezine geçti. Aynı yıl Nazi Partisi'ne üye oldu; 1940'ta da SS'e katıldı ve 1943'te SS binbaşı rütbesine yükseldi. Von Braun sonradan bunun yalnızca roket çalışmasını sürdürmek için zorunlu olduğunu söyledi; tarihçiler bu açıklamayı çoğu zaman yetersiz bulur.

3 Ekim 1942'de A-4 roketi (V-2) ilk başarılı fırlatmasını yaptı. 20 Haziran 1944'te bir V-2, Kármán çizgisini aşarak uzaya ulaşan ilk insan yapımı nesne oldu. 7 Eylül 1944'te V-2'ler ilk kez savaşta kullanıldı ve İngiltere'ye atıldı. Üretim, Mittelwerk tesisinde Mittelbau-Dora toplama kampından getirilen tutsakların zorla çalıştırılmasıyla yapılıyordu. Yaklaşık on iki bin kişinin V-2 üretimi sırasında öldüğü, silahın kendisinin ise yaklaşık dokuz bin kişiyi öldürdüğü tahmin edilir. Von Braun tesisi birçok kez ziyaret ettiğini, koşulları iğrenç bulduğunu ama değiştirmeye gücü olmadığını söyledi.

Mayıs 1945'te kardeşi Magnus Amerikan askerlere teslim oldu; von Braun ve ekibi V-2 planlarını saklayarak ABD'ye geçti. Eylül 1945'te "Paperclip Operasyonu" kapsamında ABD'ye getirildi. Önce Teksas'ta Fort Bliss'te, 1950'den itibaren Alabama'nın Huntsville kentinde Redstone Arsenal'de çalıştı. 1960'ta NASA'nın yeni Marshall Uzay Uçuş Merkezi'nin ilk müdürü oldu ve 1970'e kadar bu görevde kaldı. 1977'de kanser nedeniyle Alexandria, Virginia'da yaşamını yitirdi.

Çalışmaları

ABD ordusu için Redstone roketini geliştirdi. Jupiter-C adlı değiştirilmiş Redstone, 31 Ocak 1958'de Explorer 1'i yörüngeye taşıyarak ABD'nin ilk uydusunu fırlattı. NASA'ya geçtikten sonra Apollo programının en büyük roketi olan Saturn V'in baş mimarı oldu. 110 metreyi aşan bu roket, 1969'da Apollo 11 ile insanı Ay'a ulaştıran araç olarak insanlık tarihinin en güçlü başarılarından birine imza attı.

Von Braun aynı zamanda uzay yolculuğunu halka anlatan bir popülerleştiriciydi. 1952'de Collier's dergisinde yayımlanan "İnsan Yakında Uzayı Fethedecek" dizisi, Chesley Bonestell'in çizimleriyle dönen halka biçimli bir uzay istasyonu ve Ay ile Mars seferleri tasarlıyordu. "Mars Projesi" adlı tasarım çalışmasını yayımladı. Walt Disney ile 1954-1957 arasında üç televizyon belgeseli hazırladı; 9 Mart 1955'te yayımlanan "İnsan Uzayda" yaklaşık kırk milyon izleyiciye ulaştı. Uzay çağını kamuoyuna sevdirmesinde bunun payı büyüktür.

Von Braun'un özel yaşamı ve inançları da biyografisinin parçasıdır. İki erkek kardeşi vardı: Sigismund, Batı Almanya'da diplomat oldu; Magnus ise roket bilimcisi olarak çalıştı ve sonra Chrysler'de yönetici oldu. 1946'da Teksas'ın El Paso kentinde bir kiliseye giderek Evanjelik Hristiyanlığı benimsediğini söyledi, sonra Piskoposluk kilisesine bağlandı; bilim ile inancın birbirini tamamladığını yazılarında ve konuşmalarında savundu. 1970'te NASA'dan ayrıldıktan sonra da insanlı bir Mars seferini savunmayı sürdürdü. 1980 yılında geçen bir Mars romanı yazdı; on sekiz yayıncı reddetti ve tam metni ancak 2006'da yayımlandı. Yaklaşık yirmi roket yeniliği için patent alınabilir buluşlar yaptığı belirtilir.

Mirası

Von Braun, 1959'da Cumhurbaşkanlığı Seçkin Federal Sivil Hizmet Ödülü, 1962'de Elliott Cresson Madalyası, 1969'da Wilhelm Exner Madalyası aldı; 1967'de Ulusal Mühendislik Akademisi'ne seçildi, 1975'te ABD Ulusal Bilim Madalyası'nı aldı.

Mirası tek yönlü anlatılamaz. Bir yanda Saturn V ve Ay'a gidiş vardır; öte yanda V-2'nin yol açtığı ölümler, kölece çalıştırılan tutsaklar ve Soğuk Savaş'ın, geçmişi örtmeyi kolaylaştırması gibi sorular. Bazı tarihçiler onu "Amerikan Ay programının babası" olarak anarken, bazıları savaş suçlarından ceza almadan kurtulan bir bilim insanı olarak görür. Bu çelişki, bilimin ahlakla ilişkisi üzerine yapılan tartışmaların en çok anılan örneklerinden biri olmayı sürdürüyor.

Kısaca

• 23 Mart 1912'de Wirsitz'de doğdu; 16 Haziran 1977'de Alexandria, Virginia'da öldü.
• V-2 roketinin geliştiricisi; 1944'te bir V-2 ilk kez uzaya ulaştı.
• 1945'te Paperclip Operasyonu ile ABD'ye geçti.
• Jupiter-C ile Explorer 1'i (31 Ocak 1958) fırlatan ekibi yönetti.
• 1960-1970 arasında NASA Marshall Uzay Uçuş Merkezi'nin müdürüydü; Saturn V'in baş mimarıydı.
• Nazi dönemindeki rolü ve zorla çalıştırılan tutsaklar nedeniyle hâlâ tartışılır.

Fotoğraf: NASA/MSFC · Public domain · Wikimedia Commons