Konstantin Tsiolkovski

Konstantin Eduardoviç Tsiolkovski, uzay yolculuğunu bir hayal olmaktan çıkarıp matematikle anlatılabilir bir mühendislik sorununa dönüştüren kişidir. Çocukken işitme yetisini kaybetmiş, okula gidemeyen, kendi kendini yetiştirmiş bir taşra öğretmeniydi; yine de yazdıkları, onlarca yıl sonra Sovyet ve Amerikan uzay programlarının kurucularına yol gösterdi. Bugün ona modern astronotiğin babası denir.

Hayatı

Tsiolkovski 17 Eylül 1857'de (eski takvimle 5 Eylül) Rusya İmparatorluğu'nun Ryazan bölgesindeki İzhevskoye köyünde doğdu. Babası Polonya kökenli bir ormancıydı, annesi Rus ve Volga Tatarı kökenliydi. Dokuz yaşındayken geçirdiği kızıl hastalığı yüzünden işitme yetisini büyük ölçüde yitirdi; bu yüzden okula kabul edilmedi. On üç yaşında annesini kaybetti. Evde kitaplarla baş başa kalan genç Tsiolkovski fizik ve matematiği kendi başına öğrendi. Gençlik yıllarında üç yıl boyunca Moskova'da, Rumyantsev Müzesi'nin kütüphanesinde çalışarak bilgisini ilerletti, sonra öğretmenlik sınavını geçip Borovsk kasabasında matematik öğretmeni oldu. Burada Varvara Sokolova ile evlendi. 1892'de Kaluga'ya taşındı ve yaşamının geri kalanını bu şehirde geçirdi.

Kaluga'daki evinde küçük bir aerodinamik laboratuvarı kurdu. 1897'de Rusya'nın ilk açık test bölmeli rüzgâr tünelini yaptı ve kanat biçimlerinin hava direncini sistemli biçimde ölçtü. Özel yaşamı ise acılarla doluydu: oğlu Ignati 1902'de intihar etti, kızı Lyubov 1911'de devrimci faaliyetler nedeniyle tutuklandı. Buna rağmen çalışmayı bırakmadı. 1920'de emekli oldu ve 1921'de Sovyet yönetiminden ömür boyu maaş bağlandı. 1918'de Sosyalist Akademi'ye üye seçilmişti. 19 Eylül 1935'te Kaluga'da mide kanserinden öldü.

Çalışmaları

Tsiolkovski'nin en bilinen katkısı, bugün onun adını taşıyan roket denklemidir. 10 Mayıs 1897'de türettiği bu bağıntı, bir roketin kazanabileceği hız değişiminin egzoz gazı hızına ve roketin başlangıç ile bitiş kütlesi oranının doğal logaritmasına bağlı olduğunu söyler. Denklemin sonucu çarpıcıdır: yakıt eklemek roketi hızlandırır ama eklenen yakıtı taşımak için de yakıt gerekir, bu yüzden yörüngeye çıkmak için kütlenin büyük bölümü yakıt olmak zorundadır. Her roket mühendisi bugün hâlâ bu denklemle işe başlar.

1903'te yayımladığı "Roket Araçlarıyla Dünya Dışı Uzayın Keşfi" adlı makalesinde, Dünya çevresinde yörüngede kalmak için gereken hızı yaklaşık saniyede 8 kilometre olarak hesapladı ve sıvı yakıtlı roketin bu iş için uygun olduğunu savundu. Yakıt olarak sıvı oksijen ile sıvı hidrojen karışımını önerdi; bu çift, çok sonra gerçek büyük roketlerin üst kademelerinde kullanıldı. Makalenin 1911 ve 1914'te genişletilmiş baskıları çıktı. Ayrıca gaz dümenleri, yakıtla soğutulan motor duvarları, yörüngeden en uygun inişin yolları ve mürettebat ile yakıt bölmelerinin ayrı olduğu uzay gemisi tasarımları gibi pek çok fikir ortaya attı.

Çok kademeli roket düşüncesini de o geliştirdi. 1929'daki "Uzay Roket Trenleri" çalışmasında, birbirine bağlı roketlerin sırayla yakıt bitirip atılması yoluyla çok daha büyük hızlara ulaşılabileceğini gösterdi. 1927'de yazdığı "Hava Direnci ve Ekspres Tren" yazısında bugünkü hoverkraft benzeri bir taşıtın kuramını verdi. Uzay asansörü fikrine de Paris'teki Eyfel Kulesi'nden esinlenerek 1895'te ilk kez değindi.

Bilim kurgu ve felsefe de ilgi alanındaydı. "Evrenin İradesi" (1928) gibi kitaplarında insanlığın Güneş Sistemi'ne ve sonunda Samanyolu'na yayılacağını, evrenin yaşamla dolu olduğunu savundu. 1911'de bir mektubunda yazdığı söz çok anılır: Dünya insanlığın beşiğidir, ama insan sonsuza kadar beşikte yaşayamaz. 1933'te evrende neden başka uygarlıkların izine rastlanmadığı sorusuna yaklaşan fikirler de yazdı; bu düşünce sonradan Fermi paradoksu olarak bilinen soruyla ilişkilendirildi.

Havacılık alanındaki öncü çalışmaları da küçümsenemez. 1880-1881'de "Gazlar Kuramı"nı yazdı, 1881'de "Hayvan Organizmasının Mekaniği" başlıklı çalışmasıyla Rus Fizik-Kimya Derneği'ne üye seçildi. 1883'te "Kozmosta Roket İlkesinin Kullanımı Üzerine Düşünceler" adlı ilk uzay yazısını kaleme aldı. 1892'de "Kontrol Edilebilir Metal Balon", 1894'te "Bir Uçak ya da Kuşa Benzer Uçan Makine" adlı çalışmalarını yayımladı. Sovyet yönetimi onun fikirlerini ancak devrimden sonra sahiplendi ve ona ömür boyu maaş bağladı. Ölümünden sonra Borovsk'taki evi müzeye dönüştürüldü (1936). 2015'te Uglegorsk kasabasının adı "Tsiolkovski" olarak değiştirildi.

Mirası

Tsiolkovski yaşarken sınırlı bir çevrede tanındı; fikirleri çoğunlukla kuramsaldı ve kendisi hiçbir roket yapmadı. Ama yazıları Sovyet roket tasarımcıları Sergey Korolev ve Valentin Gluşko'yu derinden etkiledi. Wernher von Braun'un okuduğu Almanca çeviri kopyasının kenarlarının notlarla dolu olduğu bilinir. Böylece uzay çağının hem Doğu hem Batı kanadındaki mimarlarının ortak ilham kaynağı oldu.

Anısı pek çok yerde yaşatılıyor. Ay'ın görünmeyen yüzündeki Tsiolkovski krateri onun adını taşır; 1590 numaralı asteroit ise eşi Varvara'nın adıyla (Tsiolkovskaya) anılır. Moskova'da 1964'te dikilen 107 metrelik Uzay Fatihleri Anıtı'nın yanında onun heykeli durur. Kaluga'daki Devlet Kozmonotik Tarihi Müzesi onun adını taşır ve Rusya'da "Tsiolkovski" adlı bir uzay kenti bulunur. 1989'da Uluslararası Havacılık ve Uzay Onur Listesi'ne alındı.

Kısaca

• 17 Eylül 1857'de İzhevskoye'de doğdu, 19 Eylül 1935'te Kaluga'da öldü.
• Çocukken işitme yetisini yitirdi; kendi kendine öğrenen bir öğretmendi.
• 1897'de roket denklemini türetti; modern roket biliminin temelidir.
• 1903'te sıvı yakıtlı roketi ve yörünge hızını (yaklaşık 8 km/s) matematikle ortaya koydu.
• Çok kademeli roket, uzay asansörü ve uzay kolonileri fikirlerinin öncülerindendir.
• Ay'daki Tsiolkovski krateri ve Moskova'daki Uzay Fatihleri Anıtı anısını yaşatır.

Fotoğraf: Public domain · Wikimedia Commons