Caltech

Caltech (California Institute of Technology, Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü), ABD'nin Kaliforniya eyaletinde, Pasadena'da bulunan özel bir araştırma üniversitesidir. Los Angeles şehir merkezinin yaklaşık 18 kilometre kuzeydoğusundaki 50 hektarlık ana kampüsüyle küçük bir okul sayılır, ama uzay araştırmalarındaki ağırlığı çok büyüktür: NASA'nın derin uzay görevlerini yürüten Jet İtki Laboratuvarı'nı (JPL) NASA adına işletir, Palomar Gözlemevi'nin sahibidir, Keck teleskoplarının ortaklarındandır ve kütleçekim dalgalarını ilk kez yakalayan LIGO'yu MIT ile birlikte kurmuştur.

Tarihçe

Okul, 23 Eylül 1891'de yerel iş insanı ve politikacı Amos G. Throop tarafından bir meslek okulu olarak kuruldu; Throop University, Throop Polytechnic Institute ve Throop College of Technology adlarını taşıdıktan sonra 1920'de bugünkü adını aldı. Dönüşümün mimarı Güneş gökbilimcisi George Ellery Hale'di. 1904'te Mount Wilson Gözlemevi'ni kuran Hale, 1907'de okulun mütevelli heyetine girdi ve Pasadena'yı bir bilim merkezine çevirmeye koyuldu. Kimyager Arthur Amos Noyes ile fizikçi Robert Millikan'ın gelişiyle Caltech 1920'lerde ülke çapında tanınan bir kurum oldu; Millikan 1923'te Nobel Fizik Ödülü'nü aldı.

Uzayla bağ da bu yıllarda kuruldu. 1926'da açılan havacılık lisansüstü okulu, Macar asıllı mühendis Theodore von Kármán'ı Pasadena'ya çekti. Von Kármán yönetimindeki roket çalışmaları 1936-1943 arasında JPL'nin temellerini attı; bu ekipte yer alan Frank Malina, uzayın eşiğine ulaşan ilk ABD roketi WAC Corporal'ın geliştirilmesine katkıda bulundu. Kampüse ilk kez 1931'de gelen Albert Einstein da 1932 ve 1933'te misafir profesör olarak geri döndü.

Teleskoplar ve aletler

Caltech, JPL'nin yanı sıra Kaliforniya'dan Hawaii'ye uzanan bir gözlem tesisleri ağı işletir:

• Palomar Gözlemevi: San Diego County'deki Palomar Dağları'nda, inşaatı 1928'de başladı. 5,1 metrelik (200 inç) Hale Teleskobu ilk ışığını 26 Ocak 1949'da gördü ve 1975'e kadar dünyanın en büyük teleskobu olarak kaldı; onu ilk kullanan gökbilimci Edwin Hubble'dı. Gözlemevinin 1,2 metrelik Samuel Oschin teleskobu bugün Zwicky Geçici Olaylar Tesisi'nin (ZTF) 570 milyon piksellik kamerasını taşıyor.
• W. M. Keck Gözlemevi: Hawaii'deki Mauna Kea'nın 4.145 metre yükseklikteki zirvesinde, her biri 36 altıgen parçadan oluşan 10 metrelik aynalara sahip iki teleskop. Keck I 1993'te, Keck II 1996'da tamamlandığında dünyanın en büyük optik yansıtıcı teleskoplarıydı. Gözlemevini, yönetim kurulunda Caltech ve Kaliforniya Üniversitesi temsilcilerinin bulunduğu kâr amacı gütmeyen bir dernek yönetir.
• Owens Valley Radyo Gözlemevi (Bishop, Kaliforniya) ile LIGO'nun Livingston (Louisiana) ve Richland (Washington) yakınlarındaki iki dedektörü.
• Kızılötesi İşleme ve Analiz Merkezi (IPAC): Kampüsteki bu merkezin parçası olan Spitzer Bilim Merkezi, NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu'nun veri analizi ve bilim topluluğu desteğini üstlendi.

Önemli görevler ve başarılar

• JPL, NASA'ya ait federal fonlu bir araştırma merkezidir ve NASA ile Caltech arasındaki sözleşmeyle Caltech'in bir birimi olarak yönetilir; JPL direktörü aynı zamanda Caltech'in başkan yardımcılarından biridir.
• Hale Teleskobu'yla çalışan gökbilimciler kozmolojik uzaklıklardaki kuasarları buldu, elementlerin yıldızlarda nasıl oluştuğunun anlaşılmasına katkıda bulundu ve binlerce asteroit keşfetti.
• Palomar'daki Oschin teleskobuyla yapılan gözlemler Eris ve Sedna'nın keşfine yol açtı. Caltech gezegen astronomu Michael Brown'ın bulduğu Eris, Uluslararası Astronomi Birliği'ni gezegen tanımını yeniden yazmaya itti; 2006'da Plüton cüce gezegen sınıfına alındı.
• Palomar'ın 1,5 metrelik teleskobu ilk kahverengi cücenin keşfinde kullanıldı; gözlemevinin 46 santimetrelik Schmidt kamerası ise 1993'te, daha sonra Jüpiter'e çarpacak olan Shoemaker-Levy 9 kuyruklu yıldızını buldu.
• LIGO, 14 Eylül 2015'te kütleçekim dalgalarını ilk kez doğrudan algıladı. Caltech fizikçileri Kip Thorne ve Barry Barish, MIT'den Rainer Weiss ile birlikte 2017 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı; LIGO'nun tasarımına yön veren kuramsal temeli Thorne kurmuştu.

Bugün ve gelecek planları

Caltech bugün altı akademik bölümde eğitim veriyor; bunlardan biri Fizik, Matematik ve Astronomi, bir diğeri Jeoloji ve Gezegen Bilimleri. Lisansüstü öğrencilerin sayısı lisans öğrencilerinden biraz fazla. 2024'te başlayan lisans sınıfı için kabul oranı yüzde 2,7'ydi; bu, ABD'nin en düşük oranıydı. Kampüste 2009'da Cahill Astronomi ve Astrofizik Merkezi açıldı, 2008'de ise Keck Uzay Çalışmaları Enstitüsü kuruldu.

Uzay tarafında Caltech'in geleceği büyük ölçüde JPL'nin görevlerine ve yeni gökyüzü taramalarına bağlı. Kapak fotoğrafındaki ekip, NASA'nın tüm gökyüzünü 102 dalga boyunda haritalamak üzere tasarlanan SPHEREx görevi için Ekim 2023'te kampüste bir araya gelmişti. Palomar'daki ZTF, gökyüzünü birkaç günde bir baştan sona tarayarak geçici olayları ve asteroitleri yakalıyor; 2021'den beri çalışan robotik WINTER teleskobu da LIGO'nun saptadığı nötron yıldızı birleşmelerinin kızılötesi izlerini arıyor.

Bilmeye değer

• Ekim 2024 itibarıyla Caltech ile bağlantılı 80 Nobel ödüllü bulunuyor; bu, ABD'de kişi başına en yüksek oran.
• Ay'da yürüyen tek jeolog Harrison Schmitt, 1957'de Caltech'ten lisans derecesi aldı.
• Caltech mezunu gökbilimci Eugene Shoemaker, külleri Ay'a çarptırılarak orada gömülen ilk insan oldu.
• Kuarkların varlığını öne süren Murray Gell-Mann ile Richard Feynman, 1950'lerden 1980'lere kadar Caltech'teydi.
• Caltech ile MIT arasında spor yerine şakalar üzerinden yürüyen ünlü bir rekabet var: 2006'da MIT öğrencileri Caltech'in 1,7 tonluk tarihî topunu kaçırıp Cambridge'e taşıdı.