The Songs of Distant Earth (Arthur C. Clarke): konusu, bilimi ve okuma rehberi

The Songs of Distant Earth, Arthur C. Clarke'ın 1986'da yayımlanan, "Uzak Dünya'nın Şarkıları" anlamına gelen bilimkurgu romanıdır. Güneş'in yok olacağı öngörülen bir gelecekte, insanlığın yıldızlara dağılan çocuklarını ve okyanus gezegeni Thalassa'da yollarının kesişmesini anlatır. Clarke bu kitabı yazarken ışıktan hızlı yolculuk gibi kolay çözümlere başvurmamayı amaçlamıştır; yıldızlararası seyahatin yıllarla, yüzyıllarla ölçüldüğü sakin ve hüzünlü bir hikâye ortaya çıkar. Yazar, romanlarının arasında en çok bu kitabı sevdiğini söylemiştir.

Kitap ne anlatıyor?

Roman 3800'lerin başında, Thalassa adlı okyanus gezegeninde geçer. Gezegenin üç volkanik adasında yaşayan birkaç on bin kişilik insan topluluğu, yedi yüzyıl önce Dünya'dan gönderilen embriyo kapsüllerinin soyundan gelir. Thalassalılar dinsiz, sakin ve düzenli bir toplum olarak anlatılır. Bu dinginlik, gökyüzünde Dünya'dan gelen bir yıldız gemisi göründüğünde bozulur: Magellan, uyutulmuş yaklaşık bir milyon yeni yerleşimciyle uzak bir hedefe giden dev bir gemidir ve onarım için Thalassa'ya inmek zorundadır.

Kitabın bir yandan Dünya'nın kaderi, bir yandan iki insan topluluğunun karşılaşması gibi iki ana konusu vardır. Clarke, mutlu ve yeni bir dünyayla, geride bırakılmış eski bir dünyanın yasını karşı karşıya getirir. Merkezdeki insanlar biyolog Brant, Mirissa, onun kardeşi Kumar, genç mühendis Loren Lorenson ve devlet adamı Moses Kaldor'dur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Hikâyenin arka planı şudur: 1960'larda bilim insanları Güneş'ten gelen nötrino ışımasının beklenenden çok az olduğunu fark eder. Romanın dünyasında bu bulgu, Güneş'in yaklaşık 3600 yılında bir nova patlamasıyla yok olacağı sonucuna varılmasına yol açar. İnsanlık yüzyıllar boyunca çözüm arar. Önce yaşanabilir görülen gezegenlere embriyolar ve sonra yalnızca saklanmış genetik kod gönderilir. Thalassa da bu yolla 3109'da yerleşilen dünyalardan biridir. Canlı insanların yıldızlararası yolculuğu ise ancak "kuantum sürücü" adlı, boşluğun enerjisinden yararlanan bir motorun bulunmasıyla mümkün olur. Bu buluş, Güneş'in patlamasına yüz yıldan az bir süre kala dev yolcu gemilerinin yapılmasını sağlar. Magellan bunlardan biridir ve fırlatıldıktan yalnızca üç yıl sonra mürettebatı Güneş'in patlamasını ve Dünya'nın yok oluşunu izler.

Thalassa ise kopmuştur: kolonide bir yanardağ patlaması, yerleşimin kuruluşundan dört yüzyıl sonra Dünya ile haberleşme olanaklarını yok etmiş, böylece Thalassalılar Dünya'daki gelişmelerden habersiz kalmıştır. Magellan iki yüzyıldan fazla bir süre sonra, buz kalkanını yenilemek için Thalassa'ya uğrar. Gezegenin yüzeyinin büyük bölümü suyla kaplı olduğundan bu iş için en uygun yerdir. Kimse orada hâlâ insan bulmayı beklemez.

Mürettebatın birkaç üyesi uyandırılır. Loren ile Mirissa birbirine âşık olur ve iki kültürün farklı törelerinin sınadığı bir ilişki yaşar. Devlet adamı Moses, Mirissa'ya Dünya'nın kayıp kültürünü, savaş ve din gibi Thalassalıların hiç tanımadığı kavramları anlatır. Buz bloklarını dondurmak için kurulan dev tesis ise okyanusun derinliklerinde yaşayan, olası zeki bir türün varlığını ortaya çıkarır: Dünya'nın deniz akreplerine benzeyen ama çok daha büyük "scorp" adlı canlılar. Bu sırada mürettebatın bir kesimi, gezegenin cazibesi yüzünden asıl hedefi sorgular ve gemide isyan tehlikesi belirir.

Sonunda bir dizi beklenmedik olay, gemi mürettebatına görevlerini hatırlatır ve Thalassalıları kendi kaderleriyle baş başa bırakmak gerekir. Loren ile Mirissa'nın ilişkisi böylece biter. Mirissa, Loren'den bir çocuk sahibi olmayı seçer; ama isyan tehdidi yüzünden uçuş takvimi değiştiği için Loren oğlunu hiç göremez, çocuğu Brant kendi çocuğu olarak büyütür. Memnun olmayan mürettebat Thalassa'da kalır, Magellan yoluna devam eder ve üç yüzyıl sonra hedefi olan Sagan Two'ya ulaşır (gezegenin adı, bilim iletişimcisi Carl Sagan'dan gelir). Loren orada, uykuda geçirdiği yıllarda Thalassa'dan gönderilmiş mesajları ve görüntü kayıtlarını izler ve Mirissa'nın ve oğlunun, çoktan öldüklerini görür.

Clarke ve kitabın yazıldığı dönem

Arthur C. Clarke 1917'de İngiltere'de doğdu, 1956'da Sri Lanka'ya (o zamanki adıyla Seylan) yerleşti ve 2008'de orada öldü. Radar uzmanlığı, 1945'te önerdiği haberleşme uyduları ve bilimkurgudaki uzun kariyeriyle tanınır. Kitabın tohumu, 1958'de If dergisinde yayımlanan aynı adlı kısa öyküye uzanır. Clarke, romandan önce aynı adlı kısa bir taslak metin (step outline) de yazmıştı; bu metin Omni dergisinde yayımlandı ve 1983'te The Sentinel derlemesine girdi. Roman 1986'da Birleşik Krallık'ta Grafton Books, ABD'de Del Rey Books tarafından basıldı.

Clarke'ın bu kitaptaki iddiası, gerçekçi bir yıldızlararası yolculuk anlatmaktı. Kitabın girişinde, Star Wars ve Star Trek gibi yapımlardaki ışık yılları günlerde, saatlerde hatta dakikalarda aşılan ışıktan hızlı sürücülerin bu romanda yer almadığını belirtir. Nitekim kuantum sürücüye rağmen Magellan, Thalassa'ya 50 ışık yılı yol için 212 yıl harcar.

Kitaptaki bilim: Güneş patlar mı, böyle yolculuk olur mu?

Güneş'in nötrinoları. Romanın başlangıç noktası gerçek bir bilimsel bilmeceye dayanır. "Güneş nötrino sorunu" 1960'ların ortalarında fark edildi: Ray Davis ve John Bahcall'ın yürüttüğü Homestake deneyi, Güneş'ten gelmesi beklenen nötrinoların yaklaşık üçte biri kadarını saptadı. Sorun, nötrinoların Güneş'ten Dünya'ya gelirken tür değiştirebildiğinin, yani "nötrino salınımı" denen olgunun anlaşılmasıyla çözüldü. Bruno Pontecorvo bu olasılığı 1957'de önermişti; 1999'dan itibaren çalışan Sudbury Nötrino Gözlemevi (SNO) çözümü kesinleştirdi. Bu alandaki çalışmalar iki Nobel Fizik Ödülü getirdi: 2002'de Ray Davis ve Masatoshi Koshiba, 2015'te Takaaki Kajita ve Arthur McDonald'a. Yani romanın sebebi, çözülmüş bir bilmecedir; Clarke de bunu açıkça belirtir.

Güneş nova olmaz. Bilimsel olarak romanın en çarpıcı kusuru, Güneş'in nova patlamasıyla yok olacağı fikridir. Nova, bir beyaz cüce yıldızın yakın bir eşinden madde çekip yüzeyinde kontrolsüz füzyon başlatmasıyla oluşur ve ancak bu tür çift yıldız sistemlerinde görülür. NASA'ya göre Güneş yaklaşık 4,6 milyar yaşındadır, yaşamının yarısından biraz azını tamamlamıştır ve yaklaşık 5 milyar yıl daha yanacaktır. Sonunda şişerek kırmızı devlere dönüşecek, Merkür ve Venüs'ü yutacak, belki Dünya'yı da yutacak, ardından beyaz cüceye dönüşecektir. Ayrıntıları için Güneş'in geleceği, beyaz cüceler ve süpernovalar yazılarına bakabilirsiniz. Üstelik bu, kitabın 3600'ü ile kıyaslanamayacak ölçüde uzak bir gelecektir.

Kuantum sürücü. Clarke, itkiyi boşluğun sıfır nokta enerjisinden almayı seçer; kitabın teşekkür bölümünde bunun neden bilimsel olarak savunulabilir ama çok ileri bir teknoloji sayıldığını açıklar. Gerçekte kuantum boşluğunun enerjisi ve Casimir etkisi (Hendrik Casimir tarafından 1948'de öngörüldü) gerçek ve deneysel olarak doğrulanmış olgulardır; fakat bunlardan yararlı enerji ya da itki elde edilebildiğine dair bir kanıt yoktur. Bu, kitaptaki en spekülatif tekno-bilimsel unsurdur.

Yıldızlararası uzaklıklar. 212 yılda 50 ışık yılı, ışık hızının yaklaşık dörtte biri demektir. Bu, bugünkü teknolojinin çok ötesinde bir hızdır: Güneş'e en yakın yıldız sistemi olan Alfa Centauri yaklaşık 4,3 ışık yılı uzaktadır (Proxima Centauri 4,25 ışık yılı). NASA'nın verilerine göre Voyager 1 Güneş'e göre saniyede yaklaşık 17 kilometre hızla gider; bu hızla en yakın yıldıza varmak kabaca 75 bin yıl alır (bu bir hesaptır, bir görev planı değil). Yıldızlararası uzay yolculuğu üzerine daha fazlası için nesil gemileri sayfamıza bakın.

Embriyo gemileri ve uyku. Kitapta kolonileri kuran fikir, "embriyo ile uzay kolonileştirme" adıyla bilinen kuramsal bir yaklaşımdır: donmuş embriyoları ya da onları yeniden oluşturacak genetik malzemeyi robotik gemilerle uzak gezegenlere göndermek. Günümüzde böyle bir şeyin gerçekleştirildiğine dair kayıt yoktur. En büyük engeller, insan embriyosunu yapay ortamda doğuma kadar büyütecek bir yapay rahmin bulunmaması (insan embriyoları laboratuvarda yalnızca 13 gün büyütülebilmiştir) ve çocukların insansız bir sistem tarafından yetiştirilmesinin teknik ve ahlaki sorunlarıdır. Yolcuların dondurulup uyutulması (kriyonik) ise bilimsel olarak kanıtlanmış bir yöntem değildir; bugüne kadar bu yolla bekletilen hiç kimse yeniden canlandırılmamıştır.

Deniz akrepleri. Thalassa'daki "scorp"lar, Dünya'nın deniz akreplerine benzetilir. Bu canlılar, yani öripteridler, Ordovisiyen'den Permiyen'e kadar yaşamış, yaklaşık 251,9 milyon yıl önce soyu tükenmiş eklembacaklılardır; gerçek akrep değildir. En büyüğü Jaekelopterus 2,5 metreye ulaşmış, bilinen en büyük eklembacaklıdır. Kitaptaki canlıların bundan da iri olması, hayal gücünün ürünüdür. Romanda ayrıca bir uzay asansörü geçer; Clarke bu kavramı daha önce 1979 tarihli The Fountains of Paradise'te asıl konu yapmıştı.

Etkisi ve ödülleri

Kitap, New York Times'ın çok satanlar listesinde 12. sıraya kadar yükseldi. Gerald Jonas New York Times'taki yazısında romanı ele aldığı büyük sorular (bilginin çekiciliği ve sınırları, insanlığın kaderi) yüzünden övdü. Dave Langford ise White Dwarf dergisinde, Clarke'ın karakterlerinin aşk hikâyesini taşıyacak duygu çeşitliliğinden yoksun olduğunu ve kitabın bu nedenle bir bütün oluşturmadığını yazdı. Baird Searles Asimov's Science Fiction dergisinde ise romanı "çok keyifli" bularak, sinema için de uygun gördü. Bu romanla anılan öne çıkan bir ödül kaydı yoktur; ama kitap Clarke'ın bilimsel öngörü, felsefe ve duygusallığı bir araya getirdiği romanlarından biri olarak anılır.

Uyarlamaları ve esinlenen işler

Romanın bir sinema ya da dizi uyarlaması yapılmadı. Ancak aynı adlı 1958 tarihli kısa öykü, 1962'de BBC Radyosu tarafından radyo oyunu olarak yayımlandı; The Observer eleştirmeni Paul Ferris bunu "ortalama uzay kurgusundan daha iyi" bularak karmaşık teknoloji ile yalın korkunun yan yana geldiğine dikkat çekti. Müzisyen Mike Oldfield 1994'te kitaptan esinlenen, Clarke'ın önsözünü taşıyan aynı adlı bir albüm yayımladı; albüm paketinde kitaptaki yerlerden esinlenen etkileşimli bir CD-ROM da vardı. 1987 tarihli Space Fantasia 2001 Nights animesinin son bölümü ise "The Songs of Distant Earth" adını taşır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, hızlı bir macera beklemeyen, gerçekçi yıldızlararası yolculuğun yarattığı uzun mesafeleri, kayıpları ve kültürel karşılaşmaları düşünmek isteyen okura uygundur. Dünya'nın ve Güneş'in sonu, insanlığın yıldızlara dağılması gibi temalar ilginizi çekiyorsa iyi bir başlangıçtır. Clarke'a yeni başlıyorsanız The City and the Stars ve Çocukluğun Sonu da benzer büyük temalar işler. Bu roman tek başına okunabilir, bir serinin parçası değildir. Mevcut bir Türkçe baskısının adı ve yayınevi konusunda güvenilir bir kaynakla doğrulama yapılamadığından burada bir baskı bilgisi verilmedi.