Record of a Spaceborn Few (Becky Chambers): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Becky Chambers'ın Wayfarers dizisinin üçüncü romanı Record of a Spaceborn Few (kelimesi kelimesine: "Uzayda Doğanların Kaydı"), serinin ilk iki kitabında yalnızca birkaç kez anılan bir yere, insanlığın Dünya'dan ayrılırken kurduğu Exodus Filosu'na yöneliyor. Kitap 2018'de çıktı; ABD'de Harper Voyager, Birleşik Krallık'ta Hodder & Stoughton yayımladı. Roman, 2019 Hugo En İyi Roman Ödülü'nün finalistleri arasına girdi.

Bu yazıda kitabın konusunu, olay örgüsünün özetini, "nesiller boyu uzayda yaşamak" fikrinin gerçek bilimdeki karşılığını, ödüllerini ve serideki yerini bulabilirsiniz. Kitabın Türkçe bir baskısını doğrulayamadığımız için özgün adıyla anıyoruz.

Kitap ne anlatıyor?

Önceki iki kitaptaki gibi bir gemi mürettebatı ya da bir yolculuk burada merkezde değil. Roman, Exodus Filosu'nun içinde, yani insanlığın Dünya'yı terk ederken kurduğu ve nesillerdir uzayda yaşayan topluluğun gündelik hayatında geçiyor. Filo, ilk kitapta kaptan Ashby'nin kökeni olarak ve kısa göndermelerle anılmıştı. Bu kitap, o arka planı sahnenin önüne çıkarıyor.

Anlatı beş farklı kişinin gözünden ilerliyor. Tessa, kaptan Ashby'nin kız kardeşi; bir işçi ve iki çocuk annesi. Kip, huzursuz bir genç. Isabel, yaşlı bir arşivci. Sawyer, filoya yeni gelen bir göçmen. Eyas ise filonun cenaze ve anma geleneklerini yürüten bir "bakıcı". Beş kişinin hayatı birbirine yaklaşıyor, ama kitap aralarında kurulan bir olay örgüsünden çok, bir toplumun portresini çiziyor.

Kitabın temel merakı şu: Kuşaklar boyunca bir gemi filosunda yaşayan insanlar, artık başka türlerle ve gezegenlerle dolu bir galaksinin parçasıyken kim oluyor? Bu soru, nesiller boyunca uzayda yaşama fikrinin bilimkurgudaki en eski sorusuyla da örtüşüyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman tek bir kahramanın serüvenini değil, beş hayatın yan yana ilerleyişini anlatır ve olay örgüsü bu yüzden dağınıktır; ama bu dağınıklık bilinçlidir. Her karakter, filonun kendi köşesinde, kendi sorusuyla uğraşır. Hepsinin ortak noktası, filonun kuşaklar boyunca kurduğu düzene nasıl bağlı olduklarıdır. Dünya neredeyse yaşanmaz hâle geldiğinde insanlığın büyük bölümü bu filoya sığınmıştır; kitabın zamanında ise insanlar Galaktik Topluluk'un içinde kendilerine bir yer bulmuştur ve filo, bu yeni düzende neye hizmet ettiği sorusuyla yüz yüzedir.

Tessa, iki çocuğunu büyüten ve geçimini işçilikle sağlayan bir kadındır. Kaptan Ashby'nin kız kardeşidir; gündelik işleri ve çocuklarının hayatı onun hattının merkezindedir. Kip, yerinde duramayan bir gençtir; hattı, kitabın "bu hayat bana yeter mi?" sorusunun genç yüzü olarak okunabilir. Isabel, yaşlı bir arşivcidir; filonun kayıtlarını, yani insanlığın göçünün ve bugüne kadar gelen hikâyelerin belleğini korumak onun işidir. Sawyer, dışarıdan gelip filoya yerleşmeye çalışan bir göçmendir; topluluğu bir yabancının gözünden gördüğümüz bölümler onun hattıdır. Eyas ise cenaze ve anma törenlerini yürüten bir bakıcıdır; bir toplumun ölümü nasıl karşıladığı, o toplumun değerlerini en açık gösteren yerlerden biri olduğu için onun hattı kitabın ahlaki zeminine dokunur.

Beş hat zamanla birbirine dokunur: karakterler aynı filonun insanlarıdır ve kararları birbirini etkiler. Kitap bu kesişmeyi büyük bir çatışmanın çözümüne dönüştürmez. Her karakter kendi sorusuna kendi hızında yaklaşır ve okur, filonun geleceğinin tek bir kararla değil, bu insanların gündelik seçimleriyle şekillendiğini görür. Roman bir "yolculuk" kitabı olmaktan çok bir "yer" kitabıdır: okur sonunda ortada büyük bir zafer ya da yıkım yerine, hem kırılgan hem dirençli bir topluluğun portresini bulur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Becky Chambers 3 Mayıs 1985'te Güney Kaliforniya'da doğdu ve Torrance'ta büyüdü. Vikipedi'ye göre ailesinde NASA'nın uzay çalışmalarına ilgi duyan birkaç kişi vardı; ebeveynleri bir astrobiyoloji eğitmeni ve bir uydu mühendisi. San Francisco Üniversitesi'nde tiyatro okudu, tiyatro yönetiminde ve serbest yazarlıkta çalıştı. İlk romanı The Long Way to a Small, Angry Planet'ı Kickstarter kampanyasıyla finanse edip 2014'te kendi imkânlarıyla yayımladı; sonra Hodder & Stoughton ve Harper Voyager kitabı yeniden bastı.

Record of a Spaceborn Few yayımlandığı yıl, Temmuz 2018'de, Chambers'ın Tor Books ile iki kitaplık bir anlaşma imzaladığı duyuruldu; bu anlaşmanın ürünleri 2021'de çıkan A Psalm for the Wild-Built ve 2022'de çıkan A Prayer for the Crown-Shy oldu. Yazar, 2019'da To Be Taught, If Fortunate adlı, Wayfarers evrenine bağlı olmayan bir kısa roman yazdı ve diziyi dördüncü kitapla tamamladığını açıkladı.

Kitaptaki bilim: nesil gemileri ve uzay yerleşimleri

Nesil gemisi fikri. Exodus Filosu, gerçek bilimdeki nesil gemisi kavramının kurgusal akrabası. Nesil gemisi, yüzlerce ya da binlerce yıl sürecek bir yıldızlararası yolculuk için tasarlanmış, varsayımsal bir uzay gemisi ve yaşam alanı: ilk yolcular yolda yaşlanıp ölüyor, torunları yolculuğu sürdürüyor. Vikipedi'ye göre uzun yolculukları ilk yazanlardan biri roket öncüsü Robert Goddard oldu; 1918'de yazdığı "The Ultimate Migration" adlı yazıda Güneş'in ölümünü ve bir "yıldızlararası ark" gereğini anlattı. Konstantin Tsiolkovsky 1928'de yazdığı bir denemede, motorlu ve binlerce yıl yol alacak bir uzay kolonisini "Nuh'un Gemisi" diye anlattı; anlattığı hikâyede yolcular nesiller içinde o kadar değişiyordu ki Dünya'yı yurtları olarak bile görmüyorlardı. J. D. Bernal ise 1929'da insanlığın uzaydaki geleceğini yazdı. Bu fikir, kitabın merkezindeki soruyla da örtüşüyor: uzayda doğmuş insanlar Dünya'yı nasıl görür? Exodus Filosu ise belirli bir yıldıza giden bir yolculuk değil, kalıcı bir yaşam biçimi olarak çizildiği için, gerçek nesil gemisi tasarımlarından bu noktada ayrılıyor.

Ancak gerçek bir nesil gemisi mühendislik açısından çok zor bir iş. 2012'de yayımlanan World Ships – Architectures & Feasibility Revisited adlı çalışma, nüfusu 100.000'den büyük olanları "dünya gemisi", 1.000 ile 100.000 arasında olanları "koloni gemisi" olarak ayırdı. Çalışma, dört Stanford torusunun üst üste dizildiği bir dünya gemisi tasarımını inceledi ve böyle bir geminin, bozulmaları kendi kendine algılayıp onarabilecek bir sisteme ihtiyaç duyacağı sonucuna vardı.

Uzay yerleşimleri. Dönen uzay habitatları fikri de kitabın dünyasıyla örtüşüyor. 1970 dolaylarında Princeton Üniversitesi'nden fizikçi Gerard K. O'Neill, birinci sınıf mühendislik öğrencilerine büyük uzay yerleşimleri için fizibilite hesapları verdi. Öğrenciler, çelik ve cam gibi sıradan malzemelerle 8 km çapında ve 32 km uzunluğunda silindirlerin yapılabileceğini hesapladı. Kozmik ışın koruması, güç, tarım ve yönelim kontrolü gibi sorunlar da çözülebilir göründü. O'Neill sonuçları 1974'te Physics Today'de, 1976'da da The High Frontier kitabında yayımladı. NASA, O'Neill'ın yönettiği birkaç yaz çalıştayını destekledi ve üç kavram öne çıktı: Bernal küresi, toroidal koloni ve silindirik koloni. Bu yazının kapağındaki, NASA Ames için sanatçı Rick Guidice'in çizdiği görsel, küre biçimli bir uzay kolonisinin içini gösteriyor.

Bu fikirlerin hiçbiri bugün hayata geçmiş değil; en yakın gerçek örnek, Uluslararası Uzay İstasyonu gibi küçük, dönmeyen ve sürekli Dünya'dan ikmal alan bir yapı. Dönen büyük bir yerleşimin havasını ve ışığını tutma sorularına ilgi duyuyorsanız, sitemizdeki Elysium'daki uzay yerleşimi yazısına da bakabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Record of a Spaceborn Few, 2019 Hugo En İyi Roman Ödülü'nün finalistleri arasındaydı. O yıl ödülü Mary Robinette Kowal'ın The Calculating Stars romanı aldı; finalde ayrıca Spinning Silver (Naomi Novik), Trail of Lightning (Rebecca Roanhorse), Revenant Gun (Yoon Ha Lee) ve Space Opera (Catherynne M. Valente) vardı. Kitap ayrıca 2018 Kitschies ödüllerinde "Red Tentacle" (En İyi Roman) dalında finalist oldu. Wayfarers dizisi bütün olarak 2019 Hugo En İyi Seri Ödülü'nü kazandı.

Chambers'ın yazım biçimi eleştirmenlerce hem övüldü hem eleştirildi: karakter odaklı, ağır tempolu anlatı kimilerine göre serinin gücü, kimilerine göre zayıf yanı. Bu kitapta özellik daha da belirgin: anlatı tek bir kahramanın macerası yerine beş hayata dağılıyor.

Uyarlamalar

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Wayfarers dört romandan oluşuyor: The Long Way to a Small, Angry Planet (2014), A Closed and Common Orbit (2016), Record of a Spaceborn Few (2018) ve The Galaxy, and the Ground Within (2021). Kitaplar aynı evreni paylaşıyor ve bazı karakterler birden fazla kitapta görünüyor; yayın sırası, bu kitabı üçüncü yapıyor. Tessa'nın ilk kitaptaki kaptan Ashby'nin kız kardeşi olması, ilk kitabı okuyanlar için ek bir bağ oluşturuyor; ilk iki romanı okumak karakterleri ve evreni tanımayı kolaylaştırır.

• Sevecek okur: toplumları, gelenekleri ve gündelik hayatı konu alan; olay yerine insanlara odaklanan bilimkurguyu sevenler, nesil gemisi ve uzay yerleşimi temalarına ilgi duyanlar.
• Sıkılabilecek okur: çatışma ve macera bekleyenler.
• Başka okuma önerisi: bir uzay toplumunu kendi kuralları ve ahlakıyla anlatan Kültür serisi (Iain M. Banks) ya da uzayda yaşayan Kuşaklıların hayatını da işleyen The Expanse serisi.