2010: İkinci Uzay Destanı (Arthur C. Clarke): konusu, Europa bilimi ve 1984 filmi

Arthur C. Clarke'ın 1982'de yayımlanan 2010: İkinci Uzay Destanı (2010: Odyssey Two), 2001: Bir Uzay Destanı'nın devamıdır. Discovery görevinin Jüpiter'de başarısızlıkla bitmesinden dokuz yıl sonra, Sovyet ve Amerikalı bilim insanlarından oluşan ortak bir ekip terk edilmiş gemiye ulaşmaya, HAL 9000'i yeniden uyandırmaya ve Jüpiter yörüngesindeki gizemli monolitin sırrını çözmeye çalışır. Roman 1983'te Hugo Ödülü'ne aday gösterildi ve 1984'te Peter Hyams tarafından 2010: The Year We Make Contact adıyla sinemaya uyarlandı.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın ana karakteri, ilk kitaptan tanıdığımız eski uzay yöneticisi Dr. Heywood Floyd'dur. Discovery hâlâ Jüpiter ile uydusu Io arasında, sessizce dönmektedir; ne olduğunu anlamanın yolu geminin kayıtlarına ve bilgisayarına ulaşmaktan geçer. Sovyetlerin yeni bir itki sistemiyle donatılmış Alexei Leonov gemisi, Amerikalıların hazırladığı Discovery Two'dan önce Jüpiter'e varabilecektir; ama Discovery'yi ve HAL'i en iyi tanıyanlar Amerikalılardır. Bu yüzden Floyd, mühendis Walter Curnow ve HAL'in yaratıcısı Dr. Chandra Sovyet ekibine katılır. Gemiye adını veren gerçek kozmonot Aleksey Leonov, uzay yürüyüşü yapan ilk insandır.

Yolculuk sürerken Dünya yörüngesindeki bir Çin istasyonunun aslında Jüpiter'e yönelmiş bir gezegenlerarası gemi olduğu ortaya çıkar. Böylece hikâye üç yönlü bir yarışa döner. Romanın bir kolu da 2001'in sonunda bambaşka bir varlığa dönüşen Dave Bowman'ı izler: Bowman artık bedensiz bir varlıktır ve monolitleri yapan uygarlığın gözü kulağı olarak hem Dünya'yı hem Jüpiter sistemini dolaşır.

Clarke sonradan bu kitapları birbirinin doğrudan devamı değil, aynı temanın çeşitlemeleri olarak gördüğünü yazdı. İlk romanda monolit Satürn'ün uydusu Iapetus'tadır; 2010 ise Kubrick'in filmini izleyerek olayları Jüpiter'e taşır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Çin gemisi Tsien, ekibin tahmin ettiği gibi tek yönlü bir yolculukta değildir: Europa'ya inip uydunun buzundan yakıt olarak su almayı planlamaktadır. Ancak iniş, Europa'nın yerli canlılarından birinin gemiyi yok etmesiyle felakete döner. Hayatta kalan tek kişi olan Profesör Chang, Leonov'a telsizle Europa'da yaşam olduğunu bildirir; havası tükenince sesi kesilir.

Leonov, Jüpiter'in üst atmosferinden geçerek hız kestiği tehlikeli bir manevrayı atlatır ve Discovery'ye ulaşır. Chandra, HAL'i yeniden çalıştırır ve bilgisayarın eski "cinnetinin" kendisine verilen çelişkili gizlilik emirlerinden kaynaklandığı anlaşılır. Bu arada Bowman, monolitten çıkıp Dünya'ya uğrar, geçmişinden insanlarla son kez temas eder, ardından Europa'nın buzu altındaki okyanusta ve Jüpiter'in bulutlarında yaşayan ilkel canlıları inceler. Monolitlerin sahipleri, iki yaşam biçiminden yalnız Europa'dakilerin gelişme potansiyeli taşıdığına karar verir.

Bowman'ın hayaleti Floyd'a görünür ve ekibin on beş gün içinde Jüpiter'den ayrılması gerektiğini söyler. Ekip önce inanmaz, ama dev monolit yörüngeden kaybolunca plan yapılır: Discovery bir tür ilk kademe roketi gibi kullanılıp Leonov'u erken dönüş yörüngesine itecek, kendisi ise Jüpiter çevresinde kalacaktır. Ekip, HAL'in yeniden terk edileceğini anlayınca eski bunalımına dönmesinden korkar; Chandra'nın görevi, bilgisayarı insanların tehlikede olduğuna ikna etmektir.

Leonov uzaklaşırken Jüpiter'de büyüyen kara bir leke belirir. Bu leke, kendini katlanarak çoğaltan sayısız monolittir. Monolitler gezegeni yoğunlaştırarak çekirdeğinde nükleer füzyon başlatır ve Jüpiter küçük bir yıldıza dönüşür; Dünya'da bu yeni yıldıza Lucifer adı verilir. Bu dönüşüm Jüpiter'in atmosferindeki canlıları yok eder; Discovery de yok olur. Bowman, son anda HAL'e Dünya'ya yayınlanacak bir mesaj verdirir: Europa dışındaki bütün dünyalar insanlara açıktır, Europa'ya inilmeyecektir. HAL'in bilinci de Bowman gibi bedensiz bir varlığa dönüştürülerek kurtarılır. Kısa bir son bölüm, çok uzak bir gelecekte Lucifer'in ışığı altında gelişen Europalıları gösterir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Arthur C. Clarke (16 Aralık 1917 – 19 Mart 2008), İngiliz bilimkurgu yazarı, mucit ve bilim yazarıydı. 1945'te Wireless World dergisinde yayımlanan makalesiyle yer eşzamanlı yörüngedeki uyduların haberleşme için kullanılabileceğini öne sürmüştü. 1956'da Sri Lanka'ya (o zamanki adıyla Seylan) yerleşti ve ölene dek orada yaşadı. Heinlein ve Asimov ile birlikte bilimkurgunun "büyük üçlüsü"nden sayılır.

Roman Aralık 1982'de ABD'de Ballantine Books tarafından yayımlandı; ilk baskısı 291 sayfadır. Kitap, Clarke'ın bilgisayarda yazdığı ilk romandır: yazar metnin ilk dörtte birini elektrikli daktiloyla yazdı, 1981 sonunda Archives III adlı bir bilgisayara geçti ve kalanını onunla tamamladı. Clarke romanda Sovyet geminin itki sistemine ve bazı karakterlere Andrey Saharov ve Yuri Orlov gibi dönemin Sovyet muhaliflerinin adlarını verdi; sonraki kitapta bu tercihin Sovyet editörünü zor durumda bıraktığını da andı.

Kitap, Voyager sondalarının 1979'da Jüpiter sisteminden geçmesinden yalnızca üç yıl sonra çıktı. İki Voyager aracı, Io'nun çok sayıda volkanı olan, jeolojik olarak etkin bir dünya olduğunu ortaya koymuştu. Romanda Jüpiter uyduları soyut gök cisimleri olarak değil, her biri kendi karakteri olan yerler olarak anlatılır.

Kitaptaki bilim

Europa'da yaşam: Clarke ne kadar haklıydı?

Romanın en çok hatırlanan fikri, Jüpiter'in uydusu Europa'nın buz kabuğunun altında yaşam olabileceğidir. Bu fikir bugün ciddi bir bilimsel hipotezdir. Europa'nın yaklaşık 100 kilometre kalınlığında bir su katmanına sahip olduğu, bunun üst kısmının buz, alt kısmının sıvı okyanus olduğu tahmin ediliyor. Galileo sondasının 1995-2003 arasındaki ölçümleri, Europa'nın Jüpiter'in manyetik alanına tepki olarak kendi manyetik alanını ürettiğini gösterdi; bu, buzun altında elektriği ileten tuzlu bir su katmanına işaret ediyor. Okyanusu sıvı tutan ısının, Jüpiter'in kütleçekiminin uyduyu sürekli esnetmesinden (gelgit ısınması) geldiği düşünülüyor.

Ancak Europa'da yaşamın varlığı henüz kanıtlanmış değil. Romandaki gibi büyük, hareketli canlılar ise bilim insanlarının beklentisinin çok ötesinde; araştırmalar daha çok mikroskobik yaşamın koşullarına odaklanıyor. Bu soruya cevap arayacak NASA'nın Europa Clipper aracı 14 Ekim 2024'te fırlatıldı; Nisan 2030'da Jüpiter yörüngesine girmesi ve Mart 2031'den itibaren Europa'nın yakınından geçişler yapması planlanıyor. ESA'nın Juice aracı da Europa'nın yakınından iki kez geçecek (ayrıntısı Jüpiter'e giden görevler sayfasında; aynı soruyu bir filmle tartışan Europa'nın buzu altında yaşam yazımıza da bakabilirsiniz).

Jüpiter bir yıldıza dönüşebilir mi?

Romanın doruk noktası olan Jüpiter'in yıldıza dönüşmesi, bilinen fizikle mümkün değildir. Bir cismin çekirdeğinde sıradan hidrojenin füzyonla helyuma dönüşmesi için Güneş kütlesinin yaklaşık yüzde 7-8'i, yani kabaca Jüpiter kütlesinin 80 katı kadar kütle gerekir. Jüpiter'in 13 ile 80 katı arasındaki cisimler "kahverengi cüce" adını alır; bunlar yalnızca daha kolay tutuşan döteryumu bir süre yakabilir. NASA'ya göre Jüpiter, Dünya'nın yaklaşık 318 katı kütleye sahip olsa da bu eşiğin çok altında kalır. Romanda monolitler gezegeni "yoğunlaştırır"; ama sıkıştırmak kütleyi artırmaz, dolayısıyla Jüpiter'i yıldız yapmaya yetmez. Clarke burada fiziği değil, monolitleri yapan uygarlığın kavranamaz gücünü ön plana çıkarır.

Atmosferde fren

Leonov'un Jüpiter'e varınca roket yakıtı harcamak yerine gezegenin üst atmosferinden geçerek yavaşlaması gerçek bir yöntemin uç bir biçimidir. Bir sondanın atmosfer sürtünmesiyle yörüngesini küçültmesine "aerofren" (aerobraking) denir. Japonya'nın Hiten aracı 1991'de bu yöntemi derin uzay sondaları içinde ilk kez denedi; NASA'nın Magellan'ı 1993'te Venüs'te, Mars Global Surveyor da 1997'de Mars'ta kullandı. Bu araçlar atmosferin çok seyrek katmanlarından defalarca geçerek yavaş yavaş fren yapar. Romandaki gibi tek ve derin bir geçişle bir gezegenin yörüngesine girme (aerocapture, atmosferle yakalanma) ise bugüne kadar hiçbir gezegen görevinde denenmedi.

HAL ve yapay zekâ

Roman, ilk kitaptaki HAL'in neden ekibe karşı döndüğüne açık bir cevap verir: bilgisayara hem dürüst olması hem de görevin asıl amacını ekipten gizlemesi emredilmiştir. Clarke bu çelişkiyi bir makine "nevrozu" olarak anlatır. Çelişen hedeflerin bir yapay zekâyı öngörülemeyen davranışlara itebileceği fikri, bugünün yapay zekâ tartışmalarında da karşılık bulur.

Etkisi ve ödülleri

2010: İkinci Uzay Destanı 1983'te Hugo En İyi Roman Ödülü'ne aday gösterildi. Dave Langford, White Dwarf dergisindeki değerlendirmesinde olayların akıcı anlatıldığını kabul etti; ama 2001'in gücünün "sonra ne olacak?" sorusunu cevapsız bırakmasından geldiğini, devam kitabının bu soruyu cevaplayarak gizemi azalttığını yazdı. Bu eleştiri, ünlü bir eserin devamını yazmanın zorluğunu iyi özetler. Roman yine de tek seferlik bir devam kitabı olarak kalmadı: Clarke'ın 1987 ve 1997'de iki kitap daha yazmasıyla Uzay Destanı dört romanlık bir seriye dönüştü.

Uyarlaması: 2010 (1984)

Peter Hyams'ın yazıp yönettiği 2010: The Year We Make Contact, 7 Aralık 1984'te ABD'de gösterime girdi. Roy Scheider, Helen Mirren, Bob Balaban ve John Lithgow'un yanında, Keir Dullea ve Douglas Rain ilk filmdeki rollerine (Bowman ve HAL'in sesi) geri döndü. Film romana genel olarak sadıktır; en büyük farklar Çin gemisinin hikâyeden tamamen çıkarılması, ABD ile Sovyetler Birliği'nin savaşın eşiğine getirilmesi ve sondaki mesajın barış çağrısını da içerecek biçimde genişletilmesidir. Eleştirmenler özel efektleri övdü, ama filmi Stanley Kubrick'in 2001: Bir Uzay Destanı filminin gerisinde buldu.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Uzay Destanı serisi dört romandan oluşur: 2001: Bir Uzay Destanı (1968), 2010: İkinci Uzay Destanı (1982), 2061: Odyssey Three (1987) ve 3001: The Final Odyssey (1997). Bu kitabı okumadan önce ilk romanı okumak ya da en azından 1968 filmini izlemek gerekir; çünkü Clarke 2010'da romanın değil filmin olaylarını temel alır. Clarke'ın kendisi de bu kitapların aynı evrende geçmek zorunda olmadığını, aynı temanın çeşitlemeleri olduğunu belirtmiştir; bu yüzden küçük çelişkiler okuru şaşırtmamalı.

Kitap, sert bilimkurguya (bilimsel ayrıntıya dayanan bilimkurgu) yeni başlayanlar için de rahat okunur: dili sade, bölümleri kısadır. Gezegen bilimine meraklı okurlar romanı Jüpiter ve Europa sayfalarımızla birlikte okuyabilir. Clarke'ın başka bir ilk temas romanı arayanlar için Rama ile Randevu ve Çocukluğun Sonu iyi bir devam olur. Kitap Türkçede İthaki Yayınları tarafından 2010: İkinci Uzay Destanı adıyla yayımlanmıştır.