Erika Böhm-Vitense
Erika Böhm-Vitense, yıldız atmosferlerindeki konveksiyon ve Cepheid yıldızları üzerine çalışan Alman doğumlu astrofizikçi ve üç ciltlik Introduction to Stellar Astrophysics ders kitabının yazarıdır.
- Doğum tarihi
- 3 Haziran 1923
- Ülke
- Almanya
- Görevi
- Astrofizikçi ve ders kitabı yazarı
- Rolü
- Yazar
- Ölüm tarihi
- 21 Ocak 2017
Erika Böhm-Vitense, 1923'te Almanya'da doğan, hayatının büyük bölümünü ABD'de Washington Üniversitesi'nde geçiren astrofizikçidir. Yıldız atmosferlerindeki konveksiyon (ısı taşınımı), Cepheid türü değişen yıldızlar ve Güneş benzeri yıldızların dış katmanları üzerine çalışmasıyla tanınır. Uzay meraklıları için asıl önemli eseri, Cambridge University Press'in yayımladığı üç ciltlik Introduction to Stellar Astrophysics (Yıldız Astrofiziğine Giriş) ders kitabıdır. 21 Ocak 2017'de Seattle'da öldü.
Hayatı
Erika Helga Ruth Vitense, 3 Haziran 1923'te Schleswig-Holstein eyaletindeki Kurau'da (bugünkü yazımlarda Curau) doğdu. Anne babası Wilma ve Hans Vitense ikisi de öğretmendi; üç kız kardeşin ikincisiydi ve çocukluğu Lübeck'te geçti. Yüksek öğrenimine 1943'te Tübingen Üniversitesi'nde fizik okuyarak başladı. 1945'te daha güçlü bir astronomi bölümü olduğu için Kiel Üniversitesi'ne geçti ve lisans öğrenimini 1948'de tamamladı.
Kiel'de astrofizikçi Albrecht Unsöld'ün öğrencisi oldu. Doktorasını 1951'de aldı; Vikipedi'nin İngilizce ve Almanca maddelerinin ikisi de tezinin Kiel Üniversitesi'nde yılın en iyi doktora çalışması ödülünü aldığını yazar. Doktoradan sonra bir süre Kiel'de araştırma görevlisi olarak kaldı. 1953'te Zeitschrift für Astrophysik dergisinde "Die Wasserstoffkonvektionszone der Sonne" (Güneş'in hidrojen konveksiyon bölgesi) başlıklı makalesini yayımladı; bu makale, çalışmaları arasında en çok anılanlardan biridir ve Vikipedi'ye göre 287 kez atıf almıştır.
Kiel'de tanıştığı Karl-Heinz Böhm da astrofizikçiydi; ikisi 1950'lerin başında evlendi (kaynaklar 1953 ile 1954 arasında ayrılıyor) ve dört çocukları oldu: Hans, Manfred, Helga ve Eva. Evlendikten sonra çift bir yıl boyunca California'daki Lick Gözlemevi'ni ve Berkeley'deki California Üniversitesi'ni ziyaret etti. İngilizce Vikipedi'ye göre Kiel'e döndüklerinde eşine kadrolu bir akademik yol açıldı, ona ise açılmadı. Bu, o dönem Alman üniversitelerinde kadın bilim insanlarının karşılaştığı engellerin bir örneği olarak okunabilir; ancak olayın ayrıntısı elimdeki kaynaklarda yok.
1968'de çift Washington Üniversitesi'ne (Seattle) geçti. Böhm-Vitense orada önce kıdemli araştırma görevlisi olarak çalıştı, 1971'de tam profesör oldu ve sonraki yıllarda emekli profesör unvanını taşıdı. Eşi Karl-Heinz Böhm da aynı bölümde astronomi profesörüydü.
Bilime katkısı
Böhm-Vitense'nin araştırma alanını anlamak için önce bir yıldızın nasıl çalıştığına bakmak gerekir. Bir yıldızın çekirdeğinde üretilen enerji dışarı doğru iki temel yolla taşınır: ışınımla (fotonlar maddenin içinden sürüne sürüne geçer) ya da konveksiyonla (sıcak gaz yükselir, soğuyan gaz iner, tıpkı kaynayan suda olduğu gibi). Güneş'te dış katmanlar konveksiyonla karışır; bu konuyu Güneş'in iç yapısı yazısında bulabilirsiniz. Konveksiyonu bir yıldız modeline koymak ise zordur, çünkü akış türbülanslıdır ve her ayrıntısı hesaplanamaz. Bu yüzden astrofizikçiler "karışım uzunluğu kuramı" denen basitleştirilmiş bir yaklaşım kullanır: bir gaz parçası, çevresiyle karışıp özelliklerini yitirmeden önce belirli bir uzaklık yol alır, hesap bu uzaklık üzerinden kurulur. Yöntemin kökeni Ludwig Prandtl'ın akışkanlar mekaniğindeki çalışmasına uzanır; Böhm-Vitense'nin bu kuramın astrofizikteki temellerine önemli katkılar yaptığı İngilizce Vikipedi'de kayıtlıdır. Güneş'in hidrojen konveksiyon bölgesine dair 1953 tarihli makalesi de aynı çizginin bir parçasıdır.
Washington Üniversitesi'ndeki yıllarında çift yıldızlar, yıldız sıcaklıkları, kromosfer etkinliği, yıldızların dönmesi ve konveksiyon üzerine temel katkılar yaptı. Cepheid türü değişen yıldızlar, çalışma alanlarının başında gelir. Cepheid'ler düzenli aralıklarla parlayıp sönen yıldızlardır ve Henrietta Swan Leavitt'in bulduğu dönem-parlaklık ilişkisi sayesinde galaksilerin uzaklığını ölçmekte kullanılır; bu yüzden onların iç fiziğini anlamak, kozmik uzaklık ölçeğini sağlamlaştırmak demektir.
1978 dolaylarında, yıldız kromosferlerini gözlemek için en uygun bandın morötesi olduğunu fark etti. Ocak 1978'de fırlatılan Uluslararası Morötesi Kâşif (IUE) uydusunun verilerini bu amaçla kullandı. Kromosfer, bir yıldızın görünen yüzeyinin hemen üstündeki daha ince ve ısınmış gaz katmanıdır; Güneş'te olduğu gibi diğer yıldızlarda da bu katmanın nasıl ısındığı hâlâ canlı bir araştırma konusudur. Böhm-Vitense, kariyerinin sonlarında da bu soruya döndü; 2003 tarihli ödül konuşmasının başlığı, Hyades kümesindeki F türü yıldızlardan yola çıkarak dış atmosferlerdeki ısınma mekanizmalarını ele alır.
Astrophysics Data System'de adına kayıtlı üç yüzü aşkın makale vardır ve bunların üçte ikisinden fazlasında birinci yazardır. Yıldızları tayf sınıflarına ayıran yıldız türleri sistemi ile sıcaklık arasındaki ilişki, yıldız astrofiziğinin temel konularındandır; bu alanın öncüleri arasında Annie Jump Cannon ve Cecilia Payne-Gaposchkin sayılır. Böhm-Vitense'nin yıldız sıcaklıkları üzerine çalışmaları bu geleneğin devamı olarak okunabilir.
Uzay kitabı: Introduction to Stellar Astrophysics
Böhm-Vitense bir bilimkurgu ya da popüler bilim yazarı değildir; yazdığı kitap, yıldız astrofiziğini üniversite düzeyinde anlatan bir ders kitabıdır. Cambridge University Press'in 1989'da başlayıp 1992'ye uzanan serisi üç cilttir. Birinci cilt yıldız gözlemlerini ve verilerini, ikinci cilt yıldız atmosferlerini, üçüncü cilt yıldız yapısını ve evrimini ele alır. Yani yıldızın ışığından başlayıp iç yapısına ve ömrüne iner; sitemizdeki kitap sayfasında ciltlerin ayrıntılı özeti var.
Kitabın değeri, gözlem ile kuramı yan yana yürütmesindedir. Okur önce ölçülen niceliklerin nasıl elde edildiğini öğrenir, sonra bu niceliklerin hangi fizikle açıklandığını görür. Yazar kendi uzmanlığı olan atmosfer ve konveksiyon konularını bu çerçevenin içine yerleştirmiştir. Popüler yazılarda sık geçen bir cümlenin, örneğin "yıldızlar ömürlerinin çoğunu hidrojen yakarak geçirir" gibi bir cümlenin arkasındaki akıl yürütmeyi görmek isteyen herkes için bir başvuru kaynağıdır. Yıldızların yaşam döngüsü yazımızın ele aldığı konular, kitabın üçüncü cildinin kapsamıyla örtüşür.
Ödülleri ve onurları
- 1951: Kiel Üniversitesi'nde yılın en iyi doktora tezi ödülü.
- 1965: Amerikan Astronomi Derneği'nin (AAS) Annie Jump Cannon Astronomi Ödülü. Bu ödül, kadın astronomların seçkin katkılarını onurlandırır ve adını Harvard'da yıldız tayflarını sınıflandıran Annie Jump Cannon'dan alır.
- Tarihi belirtilmeyen: Amerikan Bilimi İlerletme Derneği'nin (AAAS) üyeliğine seçildi.
- 2003: Alman Astronomi Derneği'nin (Astronomische Gesellschaft) Karl Schwarzschild Madalyası. Madalya, 1959'da kurulmuştur ve adını Karl Schwarzschild'dan alır. Alman astronomisinin en yüksek onurlarından biri sayılır ve uyruğa bakılmaksızın verilir.
Kitapları
Etkisi
Böhm-Vitense'nin etkisi iki yerden ölçülür. Birincisi bilimsel yazım: konveksiyon ve yıldız atmosferleri üzerine yazdıkları, yıldız modellerinin dayandığı fiziğin kurulmasına katkı yaptı. İkincisi eğitim: Introduction to Stellar Astrophysics, yıldız fiziğini gözlemden başlayarak anlatan bir kitap olarak öğrencilerin ve meraklı okurların eline geçti. Bunun yanında, Almanya'da astronomi okuyup ABD'de tam profesörlüğe ulaşan bir kadın astrofizikçi olarak yaşam öyküsü de anılmaya değer.
Yıldızların neden farklı renklerde parladığını, Güneş'in yüzeyinin neden köpüren bir kazana benzediğini ya da bir yıldızın ışığından nasıl bilgi çıkarıldığını merak eden okur için adı, bu bilgilerin arkasındaki ders kitabı geleneğinin başında anılacak adlardan biridir. Daha geniş bir bakış için yıldızlar ve Güneş sayfalarımıza göz atabilirsiniz.






















