Prelude to Space (Arthur C. Clarke): konusu, Ay yolculuğu bilimi ve rehberi

Prelude to Space, İngiliz yazar Arthur C. Clarke'ın 1947'de yazdığı, 1951'de ilk kez kitap olarak yayımlanan bilimkurgu romanıdır. Adı kabaca "Uzaya giriş" anlamına gelir: kitap, insanlığın Ay'a gidebilen ilk aracını fırlatmaya hazırlandığı günleri ve bu işin ardındaki bilim, mühendislik ve insan emeğini anlatır. Bir uzay macerasından çok, "yarının haber belgeseli" gibi okunan, sakin ve bilgi yüklü bir romandır. Roket çağının henüz başında, Ay'a gidişin bir hayal değil bir mühendislik sorunu olduğunu göstermeye çalışır.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, yakın bir gelecekte geçer. Dünya, insanı Ay'a götürecek ilk uzay aracı Prometheus'u hazırlamaktadır. Merkezdeki kişi, projenin resmî tarihini yazmakla görevlendirilen tarihçi Dr. Dirk Alexson'dur. Alexson bir bilim insanı değildir; bu nedenle romandaki herkes ona işin nasıl yürüdüğünü baştan anlatmak zorundadır. Clarke bu düzeneği bilerek seçmiştir: okur da Alexson gibi sorular sorar, bilim insanlarından, mühendislerden ve yöneticilerden cevaplar alır.

Bu yüzden romanın olay örgüsü ağırlıkla, uçuşun nasıl planlandığının ve aracın nasıl çalışacağının anlatılmasından oluşur. Kitap 1950'lerin başında, roketle uzaya çıkmak hâlâ ciddi bir mühendislik hedefi sayılmazken, "uzay yolculuğu gerçekten yapılabilir mi?" sorusuna cevap veren bir metin olarak okunmuştur. Bugün ise Apollo öncesi dönemin hayal gücünü gösteren bir belge olarak da değer taşır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Romanın ana çizgisi, Prometheus uçuşunun nasıl planlandığını adım adım göstermektir. Araç iki parçadan oluşur. Alpha, Dünya yörüngesinden Ay'a gidip dönmek için tasarlanmış, kendi başına atmosferde uçamayan kısımdır. Beta ise nükleer enerjiyle çalışan bir uçan kanattır ve Alpha'yı yörüngeye taşır. Beta'nın havalanabilmesi için elektrikli bir fırlatma rayı gerekir; yani tüm sistem, o günün havacılık ve roket bilgisinin bir adım ötesine kurulmuş bir mühendislik tasarımıdır.

Kitabın anlattığı uçuş senaryosu şöyledir: Beta, Alpha'yı yörüngeye çıkarır. Alpha, Beta'nın daha önce yörüngeye taşıdığı depolardan yakıt alır. Ardından Ay'a gider ve orada iner; Beta bu sırada Dünya yörüngesinde bekler. Alpha Dünya yörüngesine geri dönünce mürettebat Beta ile yeryüzüne iner. Alpha ise bir sonraki uçuşu beklemek üzere yörüngede kalır. Yani araç tek kullanımlık değildir; kitap, Ay'a gitmeyi düzenli bir ulaşım hattı gibi düşünür.

Bu plan, okura tarihçi Dirk Alexson aracılığıyla aktarılır. Alexson projenin resmî tarihini hazırlamakla görevlidir; bilim insanları, mühendisler ve yöneticiler ona uçuşun nasıl kurgulandığını, teknolojinin nasıl işleyeceğini ve hazırlığın hangi aşamalara bölündüğünü sırayla anlatır. Her görüşme, büyük bir yapbozun yeni bir parçasını ortaya koyar; okur da böylece Ay'a gitmenin yalnızca bir roket meselesi olmadığını, yakıt ikmalinden fırlatma altyapısına kadar uzanan bir düzen gerektirdiğini görür. Romanın büyük bölümü böyle ilerler: olaylardan çok açıklamalar, çatışmalardan çok planlar vardır.

Kitap, Prometheus'un fırlatılmasıyla sona erer. Ay'a iniş romanın içinde yer almaz; yazar okuru yolculuğun kendisine değil, o yolculuğu mümkün kılan hazırlığa götürür. Bu yüzden son, bir zafer sahnesinden çok bir eşik anıdır: asıl büyük sınav, kitabın dışında, okurun hayal gücünde yapılacaktır. Başlıktaki "prelude" (öndeyiş, giriş) sözcüğü bu yapıyla iyi örtüşür: kitap uzay çağının kendisini değil, o çağın hemen öncesini anlatır.

Clarke ve kitabın yazıldığı dönem

Arthur C. Clarke 16 Aralık 1917'de İngiltere'nin Minehead kentinde doğdu, 19 Mart 2008'de Sri Lanka'nın Kolombo kentinde öldü. İkinci Dünya Savaşı sırasında 1941'den 1946'ya kadar Kraliyet Hava Kuvvetleri'nde radar uzmanı olarak çalıştı. Ekim 1945'te Wireless World dergisinde, Dünya'nın ekvatoru üzerinde sabit durabilecek haberleşme uydularını öneren yazısını yayımladı. Bu yörünge bugün resmî olarak "Clarke Yörüngesi" diye anılır. Yazar, ayrıca Britanya Gezegenlerarası Topluluğu'nun (British Interplanetary Society) başkanlığını yaptı; roketçiliği hem kurgu hem kurgu dışı kitaplarla savundu.

Clarke aynı yıllarda kurgu dışı kitaplar da yazdı; Interplanetary Flight (1950) ve The Exploration of Space (1951) roketçiliğin teknik ayrıntılarını ve toplumsal sonuçlarını anlatan kitapları arasında en dikkate değerlerindendir. Prelude to Space, bu çalışmaların kurgu tarafındaki karşılığı gibidir: aynı fikirler, bir hikâye çerçevesinde sunulur.

Roman bu ortamda, Clarke'ın uzay uçuşunu yalnızca hayal eden değil, savunan biri olduğu yıllarda yazıldı. Yazar, 1976'da kitaba eklediği yeni önsözde Prelude to Space'i yazarken biraz da propaganda amacı güttüğünü kabul eder. Gerekçesi açıktır: o yıllarda roketlerin Dünya atmosferinden çıkabileceği fikri pek çok bilim insanı tarafından küçümseniyordu. Kitap, ilk olarak 1951'de ABD'de Galaxy Novels dizisinin üçüncü numarası olarak, 160 sayfalık küçük boy bir ciltsiz kitap halinde çıktı. Birleşik Krallık'ta 1953'te Sidgwick & Jackson, ABD'de ertesi yıl Gnome Press (ciltli) ve Ballantine Books (ciltsiz) tarafından basıldı. Roman farklı baskılarda Master of Space ve The Space Dreamers adlarıyla da yayımlandı.

Kitaptaki bilim: Prometheus gerçekçi miydi?

Kitapta bilim iki düzeyde karşımıza çıkar. Birinci düzey, uzay yolculuğunun mümkün olduğunu gösteren genel mühendislik mantığıdır; ikinci düzey ise Clarke'ın seçtiği özel çözümlerdir.

Nükleer uçan kanat. Clarke, Beta'yı nükleer reaktörle çalışan bir araç olarak kurgular. Reaktör, alçak ve yoğun atmosferde havayı, yüksekte ve uzayda ise aracın kendi deposundaki metanı aşırı ısıtarak itki sağlar; araç alt atmosferde bir "ramjet" gibi çalışır ve elektrikli bir fırlatma rayından kalkar. Gerçek dünyada nükleer termal roket fikri ciddiye alınmış, Los Alamos'ta Project Rover ile 1955'te çalışmalara başlanmış, ilk deneysel motor KIWI-A 1959'da sınanmıştır. NASA'nın NERVA programı 1961'den 1973'e kadar sürmüş ve bu motorlar kimyasal roketlerden birkaç kat verimli çıkmıştır. Ancak program bütçe nedenleriyle 1973'te kapatıldı ve bugüne kadar uzayda uçan bir nükleer termal roket olmadı.

Üstelik bu motorlar için en uygun yer uzaydır: katı çekirdekli tasarımların itki-ağırlık oranı kimyasal rokete göre çok düşüktür (yaklaşık 7'ye 1, kimyasal roketlerde 70'e 1 dolayı) ve açık çevrimli bir motoru atmosferde çalıştırmak radyoaktif kirlenme demektir. Yani Clarke'ın "atmosferde uçan nükleer kanat" fikri kâğıt üzerinde çekici olsa da gerçek mühendislik bu yönde ilerlemedi.

Gerçek Ay yolculuğu. Ay'a insan götüren ilk uçuş, NASA'ya göre 16 Temmuz 1969'da başlayan Apollo 11'dir. Neil Armstrong, Buzz Aldrin ve Michael Collins'in görev aldığı uçuş Saturn V roketiyle fırlatıldı; iniş 20 Temmuz 1969'da gerçekleşti, ay yüzeyinde yaklaşık 22 saat geçirildi, görev toplam 8 gün sürdü ve 24 Temmuz'da denize inişle bitti. NASA, görevin amacını Başkan Kennedy'nin 25 Mayıs 1961'de koyduğu ulusal hedef olarak tarif eder: Ay'a insan indirip geri getirmek. Gerçek yolculuk nükleer bir uçan kanatla değil, Saturn V roketiyle yapıldı. Kitapla gerçek arasındaki en önemli ortak nokta, Ay'a gitmeyi kararlılık ve büyük bir organizasyonla başarılacak bir iş gibi düşünmesidir.

Gerçek yolculuk hakkında daha fazlası için Ay'a yolculuklar yazımıza, Apollo 11'in kahramanları için Neil Armstrong ve Buzz Aldrin sayfalarına, Ay'ın kendisi için ise Ay maddesine bakabilirsiniz. Apollo 11'in belgesel anlatımı sitemizdeki Apollo 11 sayfasında.

Etkisi ve karşılanışı

Kitap çıktığı dönemde olumlu karşılandı. Eleştirmen Groff Conklin, Galaxy dergisinde romanı "yarının belgeseli" olarak etkili buldu. Anthony Boucher ile J. Francis McComas, Clarke'ın bilimsel ayrıntıyı şiirsel bir duyarlıkla işlemesini över ve düz bir olgu anlatısının, karmaşık kurgulu pek çok galaktik maceradan daha sürükleyici olabildiğini belirtir. P. Schuyler Miller da belgesel havasını ve kitaptaki şiirsel bölümleri beğenmiştir. Bu romanla anılan öne çıkan bir ödül kaydı yoktur; kitabın değeri, uzay çağının eşiğinde teknik bir hayali somut ve inandırıcı biçimde anlatmasındadır.

Clarke'ın sonraki Ay romanları, örneğin Earthlight ve Mars'ı işleyen The Sands of Mars, aynı "gerçekçi uzay" çizgisinde ilerler. Yazarın en büyük popüler başarısı olan 2001: Bir Uzay Destanı ise çok daha geniş bir hayal dünyasına açılır; seri hakkında genel bakış için Uzay Destanı okuma sırası sayfamıza göz atın.

Uyarlamaları

Prelude to Space için bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Roman, kaynaklarda yalnızca yazılı eser olarak anılır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Bu kitap, uzay tarihine ve roket çağının başlangıcına meraklı okurlar için uygundur. Sürükleyici bir olay örgüsü arayanlar için ideal bir ilk Clarke kitabı değildir; çünkü hareketli sahneler değil, anlatılan ve açıklanan bir proje öne çıkar. Clarke'a yeni başlayacaksanız daha çok bilinen romanlarla başlamak mantıklı olur. Bu kitaba ise Apollo'nun tarihini okuduktan ya da bir Ay belgeseli izledikten sonra bakmak, Clarke'ın Apollo'dan yirmi yılı aşkın bir süre önce neyi öngördüğünü ve nerede ayrıldığını görmek açısından keyiflidir. Kısa (yaklaşık 160 sayfa) olması da kitabı bir hafta sonuna sığdırılabilir kılar. Mevcut Türkçe baskısının adı ve yayınevi konusunda güvenilir bir kaynakla doğrulama yapılamadığından burada bir baskı bilgisi verilmedi.