ExoMars ve Rosalind Franklin gezgini
ESA'nın Mars'ta yaşam izi arayan programı: 2016'dan beri yörüngedeki TGO ve 2028'de fırlatılması planlanan, 2 metre derinlikten örnek alacak Rosalind Franklin gezgini.
- Ajans / kurum
- ESA (NASA ortaklığıyla)
- Durum
- Planlanıyor
- Hedef
- Mars (Oxia Planum)
- Resmî sayfa
- www.esa.int/missions/exomars
Verileri göster
| Program | İki görev: Trace Gas Orbiter (2016) ve Rosalind Franklin gezgini |
|---|---|
| TGO Mars'a varışı | 19 Ekim 2016 |
| Gezgin kütlesi | 310 kg |
| Sondaj derinliği | 2 m |
| Tekerlek ve cihaz | 6 tekerlek, 8 bilim cihazı |
| Fırlatma | 2028 (planlanan; kesin tarih açıklanmadı) |
| Fırlatma aracı ve yeri | Falcon Heavy, Kennedy Uzay Merkezi (Florida) |
| Mars'a yolculuk | Yaklaşık iki yıl (25 aydan uzun) |
| Mars'a iniş | 2030 (planlanan) |
| İniş yeri | Oxia Planum, ekvator yakını |
ExoMars, Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Mars'ta geçmişte ya da bugün yaşam olup olmadığını araştırmak için yürüttüğü iki aşamalı programdır. İlk aşama olan Trace Gas Orbiter (TGO) 2016'da Mars'a vardı ve 10 yılı aşkın süredir gezegenin çevresinde çalışıyor. İkinci aşama, adını öncü bilim insanı Rosalind Franklin'den alan Avrupa yapımı gezgindir; ESA'nın sayfasına göre 2028'de fırlatılması hedefleniyor. Gezgin, yüzeyin 2 metre altına kadar sondaj yapabilecek ve aldığı örnekleri üzerindeki laboratuvarda yerinde inceleyecek.

Verileri göster
| Gezgin kütlesi | 310 kg |
|---|---|
| Sondaj derinliği | 2 m |
| Tekerlek sayısı | 6 |
| Bilimsel cihaz | 8 |
| Paraşüt çapı | 35 m |
| Yolculuk süresi | 25 aydan uzun |
Görevin amacı
Yaşamın izini aramak astrobiyolojinin en zor işlerinden biridir, çünkü Mars'ın yüzeyi bugün kurak, soğuk ve radyasyonla yıkanmış durumdadır. ESA'ya göre milyarlarca yıl önce Mars Dünya'ya daha çok benziyordu: nehirler, göller, belki denizler vardı. Yaşam o erken dönemde başladıysa kanıtı bulmanın en iyi şansı yeraltında, bir zamanlar suyun etkisinde kalmış eski bölgelerdedir.
Rosalind Franklin'in fikri budur: gezgin yüzeyin 2 metre altına inebilen sondasıyla, yüzey radyasyonundan ve aşırı sıcaklık değişimlerinden korunmuş örnekler alacak. ESA'ya göre bu, 2 metre derinlikten örnek alan ilk gezgin olacak.
İlk aşama: Trace Gas Orbiter ve Schiaparelli (2016)
ExoMars'ın ilk görevi 2016'da fırlatıldı: yörünge aracı TGO ve Schiaparelli adlı iniş denemesi modülü. TGO, 19 Ekim 2016'da 15.24'te (UTC) Mars'a ulaştı; Schiaparelli aynı gün yüzeye inerken başarısız oldu. ESA'nın bağımsız soruşturmasına göre aracın dönüş hızı beklenenden yüksek çıktı, eylemsizlik ölçüm birimi doydu ve yönlendirme yazılımı büyük bir yönelim hatası yaptı. Bilgisayar kendini yerin altında sandı; paraşüt ve arka kabuk erken ayrıldı, frenleme motorları 30 saniye yerine 3 saniye çalıştı. Modül yaklaşık 3,7 km yükseklikten serbest düştü ve tahminen saatte 540 km hızla çarptı. Soruşturma, modülün planlanan yere inmeye çok yakın olduğunu ve gösterim amaçlarının önemli bir bölümünün başarıldığını da belirtti.
TGO'nun bilimsel sonuçları
TGO, ESA'nın ifadesiyle kurumun en büyük ve en gelişmiş Mars gezgin-aracıdır; Darmstadt'tan yönetiliyor ve dört cihaz grubu (atmosfer analizcisi, yüzey kamerası, buz bulucu, gaz dedektörü) taşıyor. ESA'ya göre 10 yılı aşkın süredir Mars çevresinde; 20'den fazla gazı haritaladı, 330'dan fazla makaleye veri sağladı, 600 gigabayttan fazla veri topladı.
"İz gaz", atmosferin hacimce yüzde 1'inden azını oluşturan gaz demektir; Mars'ta metan, su buharı, azot dioksit ve asetilen bunlara örnektir. Yaşama ya da jeolojik etkinliğe işaret edebildikleri için incelenir.
- Şubat 2021: NASA'nın Perseverance gezgininin Jezero'daki iniş bölgesini, paraşütü ve ısı kalkanıyla birlikte görüntüledi (Perseverance ve Ingenuity).
- Aralık 2021: Valles Marineris kanyon sisteminin merkezinde önemli miktarda su saptadı.
- Kasım 2025: Mars çevresindeki gözlem verisiyle 3I/ATLAS yıldızlararası kuyruklu yıldızının öngörülen konumunu on kat iyileştirdi.
- Kasım 2026: Alba Mons bölgesindeki çatlaklardan sızan hidrojen klorür gazının izini sürdü; ESA, Mars'ın derinlerde jeolojik olarak ölü olmadığını, uyuyor olabileceğini belirtti (ayrıntılar).
TGO aynı zamanda bir iletişim rölesidir; ESA'ya göre Rosalind Franklin 2030'da indiğinde de onun iletişim merkezi olacak.
İkinci aşama: Rosalind Franklin gezgini
Gezgin ve bilim araçları
ESA'nın görev sayfasına göre gezgin 310 kg kütlesinde, altı tekerlekli ve sekiz bilim cihazı taşıyor; güneş panelleriyle çalışıyor ve bir Mars gününde yaklaşık 100 metre gidebiliyor. "Tekerlek yürüyüşü" denen yeni sürüş tekniği ve özerk gezinti yazılımı zorlu arazide ona yardımcı olacak.
Cihazların başında, 2 metre yüksekliğindeki direğin ucundaki PanCam kameraları gelir; nereye gidileceğine ve nerede sondaj yapılacağına karar vermeye yardım eder. Bunun yanında spektrometreler, sondadaki yakın çekim kamerası CLUPI, yeraltını tarayan radar ve bir nötron dedektörü var. Sondanın örnekleri gezginin içindeki laboratuvara gider; buradaki Mars Organik Molekül Analizcisi'nin (MOMA) kütle spektrometresi NASA'dan geliyor.
ESA'nın 2023 tarihli SSS belgesine göre gezgindeki iki Rus cihazı (kızılötesi spektrometre ve nötron spektrometresi) iade edilecek, kızılötesi spektrometrenin yerine Avrupa yapımı bir cihaz konması değerlendiriliyordu. Güncel liste için ESA'nın görev sayfasına bakmak gerekir.
İniş yeri: Oxia Planum
Gezgin, ekvatora yakın Oxia Planum bölgesine inecek. ESA bu yeri bir gezginin ziyaret edeceği en yaşlı iniş yeri olarak tanımlıyor: bölgedeki tortul kayalar yaklaşık 3,9 milyar yıllık ve kil minerallerince zengin, yani suyun burada rol oynadığına işaret ediyor. Bölge, güney yüksek bölgelerden gelen kanalların düz kuzey ovalarına bağlandığı sınıra yakın ve bilim insanlarının eski bir okyanus olabileceğini düşündüğü bir yerde.
ESA'ya göre bölgede sonradan yanardağ etkinliği erken dönem killerini örtmüş olabilir; bu örtü olası yaşam izlerini radyasyondan ve oksitlenmeden korumuş, yalnızca son birkaç yüz milyon yıl içinde aşınmayla açığa çıkmış olabilir. Bkz. Mars'ta su.
4 Haziran 2026'da ESA'nın duyurduğu bir çalışma, killi yatakların beklenenden daha geniş olduğunu gösterdi. Lyon Üniversitesi'nden Inés Torres Auré'nin başında olduğu ekip, ESA'nın Mars Express yörünge aracındaki OMEGA ve NASA'nın Mars Reconnaissance Orbiter'ındaki CRISM cihazlarının verilerini kullandı. Sonuçlar 2 Haziran 2026'da Icarus dergisinde yayımlandı. Çalışmaya göre kil yatakları Oxia Planum'dan yaklaşık 300 km uzaktaki Mawrth Vallis'e kadar sürüyor; yataklar yaklaşık 600 km boyunca uzanıyor ve 1 kilometreden fazla yükseliyor. Araştırmacılar bir hipotez olarak, yaklaşık dört milyar yıl önce iniş yerini birkaç kilometre derinliğinde bir okyanusun kaplamış olabileceğini ileri sürüyor; bu kesin bir sonuç değil.
Takvim: yapılanlar

Verileri göster
| 2016 | TGO Mars'a ulaştı, Schiaparelli düştü |
|---|---|
| Mart 2022 | ESA Konseyi fırlatmayı askıya aldı |
| Temmuz 2022 | Roscosmos ile ortaklık iptal edildi |
| Kasım 2022 | Üye devletler yeni görevi finanse etti |
| Mayıs 2024 | ESA-NASA mutabakatı |
| 2028 | Fırlatma (planlanan) |
| 2030 | Mars'a iniş (planlanan) |
- 2020 penceresi: Gezgin, ESA ile Roscosmos'un ortak programı olarak 26 Temmuz-13 Ağustos 2020 penceresinde, Rus Proton-M roketiyle planlanmıştı (iniş platformu Kazachok); fırlatma sonra 2022'ye ertelendi.
- Mart 2022: Eylül 2022 fırlatması, Rusya'nın Ukrayna'yı işgali nedeniyle ESA Konseyi tarafından askıya alındı; uzay aracı Nisan 2022'de Baykonur'a geçmeye hazırdı.
- Temmuz 2022: ESA Konseyi, Roscosmos ile ortaklığı iptal etti.
- Kasım 2022: Üye devletler, Avrupa yapımı yeni iniş aracı içeren "ExoMars Rosalind Franklin Görevi"ni finanse etmeyi taahhüt etti.
- 16 Mayıs 2024: ESA ve NASA Paris'te mutabakat zaptı imzaladı: NASA fırlatma hizmetini, iniş itki sisteminin bazı parçalarını ve ısıtıcı üniteleri sağlıyor.
2026 testlerle geçti. Nisan'da 35 metre çapında, 74 kg'lık, çoğunlukla naylon ve Kevlar paraşüt ESTEC'te 125 °C'de 36 saat fırınlanarak sterilize edildi (öncesinde 50 saatlik ön ısıtma). Altı dakikalık bir dalışta gezgini yavaşlatacak paraşüt, ESA'ya göre Dünya dışında uçan en büyüğü olacak. Paraşüt bir akıllı telefondan en az 10.000 kat temiz olmalı; Dünya'dan giden mikroplar hem yanlış pozitif sonuç doğurabilir hem de Mars ortamını kirletebilir.
Ağustos'ta Torino'daki Thales Alenia Space tesisinde tam ölçekli platform modelinin dört bacağı çiftler hâlinde, bir saniyeden kısa sürede ve patlayıcısız eyleyicilerle açıldı (bacakları İspanyol Sener yaptı). 3 Eylül 2026'da paylaşılan denemede platform, yerden bir kilometreden az yükseklikte ve saatte 125 km hızla yaklaşırken arka kabuktan ayrıldı. Ekim'de gezginin Amalia adlı tam boyutlu test ikizi, Torino'daki ALTEC'te iki aylık kampanyada platformdan inişi prova etti: Mars çekimi (Dünya'nın üçte biri) ve 20 derecelik eğim dahil 20'den fazla deneme yapıldı. ESA gezgin ekip lideri Eric Zekri'nin sözüyle: "Mars'ta tek şansımız olacak."
Eylül 2026'da ise gezginin prototipi Charlie, İspanya'nın güneydoğusundaki Tabernas Çölü'nde sekiz günde 220 metre yol aldı. Avrupa'nın dört bir yanından yaklaşık 100 bilim insanı ve mühendis, yaklaşık 1.200 km uzaktaki Torino'dan komut verdi; prototip 60 metreden fazla yolu operatörsüz, yüzde 1'den az gezinme hatasıyla aldı (Charlie'nin Mars provası).
Takvim: planlananlar
ESA'nın görev sayfası fırlatma için 2028'i, Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'ni ve SpaceX'in Falcon Heavy roketini, varış için 2030'u veriyor. NASA fırlatmayı Kennedy'deki 39A rampasından ve "en erken 2028 sonunda" diye tarif ediyor. ESA'nın yolculuk sayfası iki olası pencere (Eylül ve Aralık 2028) anıyor; 2023 tarihli SSS belgesinde ise Ekim 2028 geçiyordu. Kesin tarih henüz netleşmediği için bu yazıda yazılmadı; tüm tarihler "planlanan"dır. Yolculuk 25 aydan uzun sürecek.
Yolculuğun uzun olmasının nedeni görev takvimidir. ESA'nın SSS belgesine göre gezginin, Mars'ın kuzey yarımküresinde sonbahar ve kış başlamadan, atmosferin tozlu olduğu ve küresel toz fırtınalarının çıkabildiği döneme girmeden en az altı aylık çalışma süresi bulması gerekiyor. ESA bu yüzden daha kısa bir yolculukla toz mevsimine yakalanmak yerine iki yıllık yolculuğu seçti. Aynı belgeye göre gezgin inişten sonra on sol (Mars günü) içinde platformdan inecek; ilk derin sondaj yaklaşık bir ay sonra bekleniyor. Eski bir ESA anlatımında asıl görev 218 sol ve yaklaşık 2 km'lik gezinti olarak planlanmıştı.
Yeni iniş platformu bilim istasyonu değil: yalnızca gezgini indirmek için tasarlandı, mühendislik algılayıcıları ve birkaç kamera taşıyor; gezgin panellerini açıp iletişimi kurduktan sonra, inişten birkaç sol sonra çalışmayı bırakacak.
Kim ne yapıyor
ESA'ya göre görev 20'den fazla ülkeyi kapsıyor. Ana yüklenici Torino'daki Thales Alenia Space; gezgin aracını Stevenage'deki Airbus Defence and Space yapıyor, iniş platformunu da Airbus sağlıyor. Taşıyıcı modülün yüklenicisi Bremen'deki OHB, sonda Leonardo'dan geliyor; yaklaşık 60 şirket daha çalışıyor. Yüzey görevini yönetecek merkez Torino'daki ALTEC'te kuruldu.
Bilimsel ve teknik önemi
ESA görevi Avrupa'nın özerkliği ve Mars bilimindeki liderliği için gerekli görüyor. Teknik yenilikler: 2 metre derinlikten örnek alan sonda, tekerlek yürüyüşü yapabilen hareket sistemi ve Avrupa yapımı iniş. ESA'nın 2023-24 değerlendirmesine göre 2 metrelik örnekleme yeteneğini üstlenecek başka bir görev henüz planlanmış değil.
Bilimsel açıdan görevin farkı, derin yer altında canlı izi arayışıdır. NASA'nın duyurusu da gezgini, Mars'ın yüzeyinin altında geçmiş ya da şimdiki yaşam izlerini arayan ilk gezgin olarak tanımlıyor. Mars'tan Dünya'ya örnek getirmeyi amaçlayan planlar için Mars Örnek Dönüşü sayfasına bakabilirsiniz; Rosalind Franklin ise örnekleri yerinde analiz edecek. Gezegen için Mars, keşif tarihi için Mars'ın keşfi, kavram için Gezgin (rover) sayfaları var.
Kısaca
- ExoMars iki aşamalı: 2016'dan beri Mars çevresindeki TGO ve 2028'de fırlatılması planlanan Rosalind Franklin gezgini.
- Gezgin 310 kg, altı tekerlekli ve 2 metre derinlikten örnek alacak; iniş yeri yaklaşık 3,9 milyar yıllık, kilce zengin Oxia Planum.
- Rusya ile ortaklık 2022'de bitti; NASA fırlatma hizmetini, itki sistemi parçalarını ve ısıtıcı üniteleri sağlıyor.
- Fırlatma 2028'de, iniş 2030'da planlanıyor; kesin fırlatma tarihi henüz bildirilmedi.
Diğer görevlerTümü →
Lunar Gateway (Ay Geçidi istasyonu)NASA, ESA, JAXA, CSA, MBRSCAy çevresinde yakın doğrusal halo yörünge (NRHO)
Mars Örnek Dönüşü (Mars Sample Return)NASA ve ESAMars (Jezero Krateri); Perseverance'ın topladığı örneklerin Dünya'ya getirilmesi
CAPSTONE 02NASA (Ames Araştırma Merkezi) / Advanced SpaceAy yörüngesi; iki araçla buluşma, yakın operasyon, otonom seyrüsefer ve haberleşme denemeleri, radyasyon ölçümü
Vast-PAM-1NASA / VastUluslararası Uzay İstasyonu (alçak Dünya yörüngesi); 14 güne kadar özel astronot görevi
Haven-1VastAlçak Dünya yörüngesi (425 km, 51,6°); ilk ticari uzay istasyonu, mürettebatlı ziyaretler ve mikro yerçekimi araştırmaları
Axiom Mission 5 (Ax-5)NASA / Axiom SpaceUluslararası Uzay İstasyonu (alçak Dünya yörüngesi); 14 güne kadar özel astronot görevi














